મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.208

કથં કેવલજાગ્રત્ત્વમ્ અકારણમ્ અકર્મકમ્ ।
પરાદ્ વિકસતિ બ્રહ્મન્ ગગનાદ્ ઇવ પાદપઃ ॥

અકારણં મહાબુદ્ધે ન કાર્યમ્ ઉપલભ્યતે ।
તજ્ જાગ્રતẖ કેવલસ્ય ન કશ્ચિદ્ ઇહ સમ્ભવઃ ॥

તસ્યાતો ઽસમ્ભવાદ્ અન્યે જીવભેદાસ્ સજીવકાઃ ।
સર્વે ન સમ્ભવન્ત્ય્ એવ કારણાભાવવિક્ષતાઃ ॥

નેહ પ્રજાયતે કિઞ્ચિન્ નેહ કિઞ્ચન નશ્યતિ ।
ઉપદેશ્યોપદેશાર્થં શબ્દાર્થકલનોદયઃ ॥

કẖ કરોતિ શરીરાણિ મનોબુદ્ધ્યાદિચેતનૈઃ ।
કો મોહયતિ ભૂતાનિ સ્નેહરાગાદિબન્ધનૈઃ ॥

ન કશ્ચિદ્ એવ કુરુતે શરીરાણિ કદાચન ।
ન મોહયતિ ભૂતાનિ કશ્ચિદ્ એવ કદાચન ॥

અનાદ્યન્તાવભાસાત્મા બોધ આત્મનિ સંસ્થિતઃ ।
નાનાપદાર્થરૂપેણ કમ્ ઊર્મ્યાદિતયા યથા ॥

બાહ્યં ન વિદ્યતે કિઞ્ચિદ્ બોધસ્ સ્ફુરતિ બાહ્યવત્ ।
ઉદેતિ બોધો હૃદયાદ્ બીજાદ્ ઇવ વરદ્રુમઃ ॥

બોધસ્યાન્તર્ ઇદં વિશ્વં સ્થિતમ્ એવ રઘૂદ્વહ ।
સ્તમ્ભસ્યાન્તર્ યથા સાલભઞ્જિકા પ્રકટીકૃતા ॥

સબાહ્યાભ્યન્તરાત્મૈકમ્ અનન્તં દેશકાલતઃ ।
બોધામોદપ્રસરણં જગદ્ ઇત્ય્ અવબુધ્યતામ્ ॥

અયમ્ એવ પરો લોકો ભાવ્યતાં વાસનાક્ષયઃ ।
શામ્યતાં પરલોકાસ્થં કાẖ કિલાયાન્તિ વાસનાઃ ॥

દેશકાલક્રિયાલોકરૂપચિત્તાત્મસમ્પદામ્ ।
દેશકાલાદિશબ્દાર્થરહિતં ન ચ શૂન્યકમ્ ॥

પદે પદવિદામ્ એવ તસ્મિઞ્ શૂન્યે ગતિર્ ભવેત્ ।
દ્રષ્ટૄણાં શાન્તદૃશ્યાનામ્ એવાન્યેષાં ન રાઘવ ॥

યે વૈ તરલગમ્ભીરમ્ અહન્તાગર્તમ્ આશ્રિતાઃ ।
પશ્યન્તિ તે તમ્ આલોકં ન કદાચન કેચન ॥

ચતુર્દશવિધાનન્તભૂતજાતસઘુઙ્ઘુમા ।
જગદ્દૃષ્ટિર્ ઇયં જ્ઞસ્ય શરીરાવયવોપમા ॥

કારણાભાવતસ્ સૃષ્ટિર્ નોદિતા ન ચ શામ્યતિ ।
યાદૃશં કારણં વા સ્યાત્ તાદૃગ્ ભવતિ કાર્યકમ્ ॥

યાદૃક્ સ્યાત્ કારણે કાર્યં સ્થિતં કારણતાસ્ય કા ।
કાર્યમ્ એવોપલમ્ભાન્તર્ અસદ્ દ્વયમ્ અવેદનાત્ ॥

સોમ્યસ્યાન્તર્ યથૈવાબ્ધેર્ ઊર્મ્યાવર્તાદયસ્ સ્થિતાઃ ।
બ્રહ્મણ્ય્ અસમ્ભવત્ક્ષોભે જગચ્ચિત્તાદયસ્ તથા ॥

સર્વાત્મૈવામલં બ્રહ્મ પિણ્ડ એક ઇવ સ્થિતમ્ ।
નાનાભાણ્ડાત્મ હેમૈવ યથાન્તસ્સ્થિતરૂપકમ્ ॥

સ્વપ્નકાલે સ્વપ્ન એવ જાગ્રદ્ વ્યગ્રાપરિગ્રહાત્ ।
જાગ્રત્કાલે જાગ્રદ્ એવ સ્વપ્નો ઽસત્યાવબોધતઃ ॥

ચિત્તમાત્રતયા બુદ્ધં મૃગતૃષ્ણામ્બુવત્ સ્થિતમ્ ।
જાગ્રત્ સ્વપ્નત્વમ્ આયાતિ વિચારવિકલીકૃતમ્ ॥

સમ્યગ્જ્ઞાનેન ભૂતાનિ જ્ઞસ્ય દેહતયા સહ ।
પીઠબન્ધં વિમુઞ્ચન્તિ ગતકાલા ઇવામ્બુદાઃ ॥

યથા ગલિતુમ્ આરબ્ધો ઘનો ગગનતામ્ ઇયાત્ ।
તથા સત્યાવબોધેન શામ્યેત્ સાત્મગ્રહં જગત્ ॥

શરદભ્રવદ્ આલૂના મૃગતૃષ્ણામ્બુવત્ તથા ।
પુરસ્ સન્દૃશ્યમાનૈવ બોધાદ્ ગલતિ દૃશ્યતા ॥

યથા દીપ્તાનલે લીનં સુવર્ણં ઘૃતમ્ ઇન્ધનમ્ ।
એકતાં યાતિ વિજ્ઞાને તથા ભુવનચિત્તદૃક્ ॥

બોધેન તનુતામ્ એતિ પિણ્ડબન્ધો જગત્ત્રયે ।
પિશાચબુદ્ધિસ્ સદને બોધિતસ્ય યથા શિશોઃ ॥

બોધસ્યાનન્તરૂપસ્ય સ્વયમ્ એવાત્મનાત્મનિ ।
જગચ્ચિત્તાદિતા ભાતિ પિણ્ડબન્ધẖ કિલાત્ર કઃ ॥

બોધબોધનમ્ એવેદં જગચ્ ચિત્તમ્ ઇવોદિતમ્ ।
તદ્ એવાસ્તઙ્ગતં બોધાત્ પિણ્ડબન્ધસ્ય કાસ્તિતા ॥

જહાતિ પિણ્ડકાઠિન્યં જગત્ સ્વપ્નાવબોધતઃ ।
પરાં પેલવતામ્ એતિ હેમ દ્રુતમ્ ઇવાગ્નિના ॥

યથાસ્થિતો બોધ એવ ઘનતામ્ એષ ગચ્છતિ ।
વિનૈવ દેશકાલાભ્યાં તૌ વિનિર્માય હેમવત્ ॥

જાગ્રત્ય્ એવં વિચારેણ સ્વપ્નાભે પેલવે સ્થિતે ।
ક્ષીયમાણે શરત્કાલે ઇવૈતિ તનુતાં રસઃ ॥

પરાં પેલવતાં યાતા દૃશ્યલક્ષ્મ્યસ્ સ્થિતા અપિ ।
સ્વપ્ના ઇવ પરિજ્ઞાતા ન સ્વદન્તે વિવેકિનઃ ॥

ક્વ કિલ સ્વાન્તવિશ્રાન્તિẖ ક્વૈતદ્ વિષયવેદનમ્ ।
સુષુપ્તજાગ્રતોર્ ઐક્યં ક્વ ચ્છાયાતપયોẖ ક્વ વા ॥

દ્રષ્ટૃદૃશ્યદશા ભ્રાન્તિર્ અભ્રાન્તિસ્ સ્વાત્મનિષ્ઠતા ।
કથં સદસતોર્ ઐક્યં ભ્રાન્તાભ્રાન્તાત્મનોર્ ભવેત્ ॥

ચિત્તમાત્રે ભ્રાન્તિમાત્રે સ્વપ્નમાત્રાત્મનિ સ્થિતે ।
જગતીહ પદાર્થેભ્યસ્ સત્યબુદ્ધિર્ નિવર્તતે ॥

કસ્ય સ્વદન્તે ઽસત્યાનિ કથમ્ અપ્ય્ અમહામતેઃ ।
મૃગતૃષ્ણાજલાનીવ દૃશ્યાન્ય્ અપિ પુરસ્સ્થિતેઃ ॥

સત્યબુદ્ધૌ વિલીનાયાં જગત્ પશ્યતિ શાન્તધીઃ ।
જલદીપાંશુજાલાભમ્ અપિણ્ડાત્મામ્બરાત્મકમ્ ॥

જગતો ઽવસ્તુનશ્ શૂન્યાત્ પરિજ્ઞાનાન્ નિવર્તતે ।
ચિત્તભ્રમાત્મનો ભ્રાન્તિરૂપા સ્વદનભાવના ॥

યદ્ અવસ્ત્વ્ ઇતિ વિજ્ઞાતં તત્રોપાદેયતા કુતઃ ।
કેન સ્વપ્નં પરિજ્ઞાય સ્વપ્નહેમાભિગમ્યતે ॥

સ્વપ્નાદ્ ઇવ પરિજ્ઞાતાદ્ રસો દૃશ્યાન્ નિવર્તતે ।
દ્રષ્ટૃદૃશ્યદશાદોષગ્રન્થિચ્છેદḫ પ્રવર્તતે ॥

નીરસશ્ શાન્તમનનો નિર્વાણાહઙ્કૃતિẖ કૃતી ।
વીતરાગો નિરાયાસશ્ શાન્તસ્ તિષ્ઠતિ બુદ્ધધીઃ ॥

રસે નીરસતાં યાતે વાસના પ્રવિલીયતે ।
શિખાયાં પ્રવિલીનાયાં પ્રદીપસ્યાંશવો યથા ॥

બોધાદ્ દીપાંશુજાલાભમ્ અઘનં વ્યોમ દૃશ્યતે ।
ભ્રાન્તિરૂપં જગત્ કૃત્સ્નં ગન્ધર્વનગરં યથા ॥

નૈવાત્માનં ન ચાકાશં ન શૂન્યં ન ચ વેદનમ્ ।
અત્યન્તપરિણામેન પશ્યન્ પશ્યતિ તત્ પદમ્ ॥

યત્ર નાત્મા ન શૂન્યં ચ ન જગત્ કલના ન ચ ।
ન ચિત્તદૃશ્યોદયધીસ્ સર્વં ચાસ્તિ યથાસ્થિતમ્ ॥

ભૂમ્યાદિતાજ્ઞસમ્બુદ્ધા જ્ઞાનાદ્ અસ્તમ્ ઉપાગતા ।
જ્ઞસ્ય શૂન્યૈવ સમ્પન્ના સંસ્થિતાપિ ન વિદ્યતે ॥

ભવત્ય્ એકસમાધાનસ્ સોમ્યાત્મા વ્યોમનિર્મલઃ ।
તિષ્ઠત્ય્ અપગતાસઙ્ગસ્ સ્થિત એવાપ્ય્ અસત્સમઃ ॥

અસ્તઙ્ગતમના મૌની નિરોધપદવીં ગતઃ ।
તીર્ણસ્ સંસારજલધેẖ કર્મણામ્ અન્તમ્ આગતઃ ॥

તનુભુવનગગનગિરિગણકરણપરં પરમમ્ અજ્ઞાનમ્ ।
વિગલતિ ગલિતે તસ્મિન્ સકલમ્ ઇદં વિદ્યમાનમ્ અપિ ॥

શાન્તતરાન્તẖકરણો ગલિતવિકલ્પસ્ સ્વરૂપસારમયઃ ।
પરમશમામૃતતૃપ્તસ્ તિષ્ઠતિ વિદ્વાન્ નિરાવરણઃ ॥