મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.207

ઇમે યે જીવસઙ્ઘાતા દૃશ્યન્તે દશદિગ્ગતાઃ ।
નરનાગસુરાગેન્દ્રગન્ધર્વાદ્યભિધાનકાઃ ॥

તે સ્વપ્નજાગરાẖ કેચિત્ કેચિત્ સઙ્કલ્પજાગરાઃ ।
કેચિત્ કેવલજાગ્રત્સ્થાસ્ ચિરજાગ્રત્સ્થિતાḫ પરે ॥

ઘનજાગ્રત્સ્થિતાશ્ ચાન્યે જાગ્રત્સ્વપ્નાસ્ તથેતરે ।
ક્ષીણજાગરકાẖ કેચિજ્ જીવાસ્ સપ્તવિધાસ્ સ્મૃતાઃ ॥

એતેષાં ભગવન્ ભેદો બોધાય મમ કથ્યતામ્ ।
જીવાનાં સપ્તરૂપાણાં જલાનામ્ અર્ણવેષ્વ્ ઇવ ॥

કસ્મિંશ્ચિત્ પ્રાક્તને કલ્પે કસ્મિંશ્ચિજ્ જગતિ ક્વચિત્ ।
કેચિત્ સુપ્તાસ્ સ્થિતા દેહૈર્ જીવા જીવિતધર્મિણઃ ॥

યે સ્વપ્નમ્ અભિપશ્યન્તિ તેષાં સ્વપ્નમ્ ઇદં જગત્ ।
વિદ્ધિ તે હિ ખલૂચ્યન્તે જીવકાસ્ સ્વપ્નજાગરાઃ ॥

ક્વચિદ્ એવ પ્રસુપ્તાનાં યસ્ સ્વપ્નસ્ સ્વયમ્ ઉત્થિતઃ ।
વિષયે સો ઽયમ્ અસ્માકં તેષાં સ્વપ્નનરા વયમ્ ॥

તેષાં ચિરતયા સ્વપ્નસ્ સ જાગ્રત્ત્વમ્ ઉપાગતઃ ।
સ્વપ્નજાગરકાસ્ તે તુ જીવા યે તદ્ગતાસ્ સ્થિતાઃ ॥

સર્વજ્ઞત્વાત્ સર્વગસ્ય સર્વં સર્વત્ર વિદ્યતે ।
તેન સ્વપ્નવતાં તેષાં વયં સ્વપ્નનરાસ્ સ્થિતાઃ ॥

યેષુ કલ્પેષુ તે જાતાẖ ક્ષીયન્તે કલ્પકલ્પનાઃ ।
યદિ તાસ્ તત્ કથં તેષાં પ્રબુદ્ધાનામ્ અવસ્થિતિઃ ॥

ઇહ સ્વપ્નભ્રમાત્ તે તુ મુચ્યન્તે વા વિનિદ્રતામ્ ।
પ્રાપ્ય સઙ્કલ્પ્ય તે દેહાંસ્ તથૈવાન્યાઞ્ શ્રયન્ત્ય્ અલમ્ ॥

તથૈવાન્યં ચ પશ્યન્તિ જગત્કલ્પં પ્રકલ્પિતમ્ ।
કલ્પનાભાસનભસો ન હિ સઙ્કટતા ભવેત્ ॥

સ્વકલ્પનાત્મકજગજ્જીર્ણોદુમ્બરકીટકાઃ ।
સ્વપ્નજાગરકાḫ પ્રોક્તાશ્ શૃણુ સઙ્કલ્પજાગરાન્ ॥

કસ્મિંશ્ચિત્ પ્રાક્તને કલ્પે કસ્મિંશ્ચિજ્ જગતિ ક્વચિત્ ।
અનિદ્રાલવ એવાન્તસ્ સઙ્કલ્પૈકપરાસ્ સ્થિતાઃ ॥

ધ્યાનાદ્ વિલુઠિતા વાથ મનોરાજ્યવશાનુગાઃ ।
સઙ્કલ્પદાર્ઢ્યમ્ આપન્ના ગલિતાગ્રાનુભૂતયઃ ॥

સઙ્કલ્પ એવ જાગ્રત્ત્વં યેષાં ચિરતયા ગતઃ ।
તત્રાસ્તમિતચેષ્ટાનાં તે હિ સઙ્કલ્પજાગરાઃ ॥

કલ્પનોપશમે ભૂયસ્ તમ્ અન્યં વા શ્રયન્તિ તે ।
દેહં તેષાં વયમ્ ઇમે સઙ્કલ્પપુરુષાસ્ સ્થિતાઃ ॥

સઙ્કલ્પજાગરાḫ પ્રોક્તા એતે સઙ્કલ્પશાયિનઃ ।
જીવા જીવિતહેવાકાશ્ શૃણુ કેવલજાગરાન્ ॥

પ્રાથમ્યેનાવતીર્ણાસ્ તે બ્રહ્મણો બૃંહિતાત્મનઃ ।
પ્રોક્તાẖ કેવલજાગર્યાḫ પ્રાગુત્પત્ત્યવિકાસિનઃ ॥

ભૂયોજન્માન્તરગતાસ્ ત એવ ચિરજાગરાઃ ।
કથ્યન્તે પ્રૌઢિમ્ આયાતાẖ કાર્યકારણચારિણઃ ॥

ત એવ દુષ્કૃતાવેશાજ્ જડાસ્ સ્થાવરતાં ગતાઃ ।
ઘનજાગ્રતયḫ પ્રોક્તા જાગ્રત્સુ ઘનતાં ગતાઃ ॥

યે તુ શાસ્ત્રાર્થસત્સઙ્ગબોધિતા બોધમ્ આગતાઃ ।
પશ્યન્તિ સ્વપ્નવજ્ જાગ્રજ્ જાગ્રત્સ્વપ્ના ભવન્તિ તે ॥

યે તુ સમ્પ્રાપ્તસમ્બોધા વિશ્રાન્તાḫ પરમે પદે ।
ક્ષીણજાગ્રત્પ્રભૃતયસ્ તે તુર્યાં ભૂમિકામ્ ઇતાઃ ॥

ઇતિ સપ્તવિધો ભેદો જીવાનાં કથિતસ્ તવ ।
સમુદ્રાણામ્ ઇવ મયા બુદ્ધ્વા શ્રેયḫપરો ભવ ॥

ભ્રાન્તિં પરિત્યજ જગદ્ગણનાત્મિકાં ત્વં બોધૈકરૂપઘનતામ્ અલમ્ આગતો ઽસિ ।
શૂન્યત્વવર્જિતમ્ અશૂન્યતયા ચ મુક્તમ્ એતદ્ દ્વયૈક્યકવિમુક્તવપુસ્ ત્વમ્ આદ્યમ્ ॥