મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.206

પરિપુષ્ટવિવેકાનાં વાસનામલમ્ ઉજ્ઝતામ્ ।
મહત્તા મહતામ્ અન્તẖ કાપ્ય્ અપૂર્વૈવ જાયતે ॥

ઔદાર્યોદારમર્યાદાં મતિં ગામ્ભીર્યસુન્દરીમ્ ।
મહતાં નાવગાહન્તે ભુવનાનિ ચતુર્દશ ॥

ચિત્તભ્રાન્તિર્ જગદ્ ઇતિ પ્રરૂઢે પ્રત્યયે સતામ્ ।
બાહ્યઞ્ ચાન્તશ્ ચરન્ન્ અર્થગ્રહો મોહશ્ ચ શામ્યતિ ॥

દ્વીન્દુવત્ તાપજલવત્ કેશોણ્ડુકવદ્ અમ્બરે ।
વિસ્ફુરન્ત્યાં જગદ્ભ્રાન્તૌ વાસનાપ્રત્યયẖ કુતઃ ॥

વાસનાપ્રત્યયશમે શૂન્યં વ્યોમૈવ શિષ્યતે ।
સાપ્ય્ અવસ્થા મનો ઽસચ્ ચેત્ તતસ્ ત્યાજ્યા વિવેકિના ॥

ત્રયમ્ એતત્ તુ યાવસ્થા ત્રયેણાનેન વર્જિતા ।
પશ્યન્તીવાપ્ય્ અપશ્યન્તી સાવસ્થા પરમોદિતા ॥

વિચિત્રરત્નરશ્મ્યોઘ ઇવ નાનાત્મકં જગત્ ।
આભાસમાત્રં નામ્બ્વાત્મ ન ઘનં ન ચ પાર્થિવમ્ ॥

રૂપાલોકમનોમાત્રં શૂન્યમ્ એવ જગત્ સ્થિતમ્ ।
ખે વિચિત્રમણિવ્યૂહકરજાલમ્ ઇવોત્થિતમ્ ॥

નેહ સત્યાનિ ભૂતાનિ ન જગત્તા ન શૂન્યતા ।
ઇદં બ્રહ્માખ્યરત્નેશપ્રભાજાલવિજૃમ્ભિતમ્ ॥

સૃષ્ટયો દૃષ્ટયો બ્રાહ્મ્યો નાનાતામનનાત્મકાઃ ।
અમૂર્તા એવ ભાસન્તે કલ્પાન્તાર્કગણાઘનાઃ ॥

એવં તાવદ્ ઘનીભૂતḫ પિણ્ડગ્રાહો ન વિદ્યતે ।
સઙ્કલ્પિતે ઽર્થે વ્યોમ્નીવ શૂન્યતૈવાવગમ્યતે ॥

અસ્યામ્ અવસ્તુભૂતાયાં કથં ભાવનિબન્ધનમ્ ।
ભવિષ્યદાકાશતરૌ વિશ્રાન્તẖ કો વિહઙ્ગમઃ ॥

પિણ્ડત્વં નાસ્તિ ભૂતાનાં શૂન્યતા ન ચ વિદ્યતે ।
ચિત્તમ્ અપ્ય્ અત એવાસ્તં શેષં સત્ તત્ર વસ્ સ્થિતિઃ ॥

અનાના સમમ્ એવાસ્તે નાનારૂપો વિબોધવાન્ ।
અન્તરાલીનનાનાર્થો યથા કનકપિણ્ડકઃ ॥

યથાસ્થિતસ્ય સાહન્ત્વં વિશ્વં ચિત્રં વિલીયતે ।
જ્ઞસ્યાવાચ્યમ્ અચિત્તં સત્સ્વરૂપમ્ અવશિષ્યતે ॥

ક્લિષ્યતે કેવલં બુદ્ધિર્ ઉત્તરાધરદર્શનૈઃ ।
સ્તોકયાભ્યસ્તયા બુદ્ધ્યા સત્યો ઽર્થો હ્ય્ અવગમ્યતે ॥

વિરાડોજો વિરહિતં કાર્યકારણતાદિભિઃ ।
ભૂતભવ્યભવિષ્યત્સ્થં જગદ્ અઙ્ગ હ્ય્ અસમ્ભવમ્ ॥

યેન બોધાત્મના બુદ્ધં સ જ્ઞ ઇત્ય્ અભિધીયતે ।
અદ્વૈતસ્યોપશાન્તસ્ય તસ્ય વિશ્વં ન વિદ્યતે ॥

પૂર્વોક્તાસ્ સર્વ એવૈતે ઉપદેશવિશેષણાઃ ।
જ્ઞસ્યાનુભવમ્ આયાન્તિ સતસ્ સાધુકથા ઇવ ॥

પિણ્ડત્વં નાસ્તિ ભૂતાનાં શૂન્યત્વં ચાપ્ય્ અસમ્ભવમ્ ।
અત એવ મનો નાસ્તિ શેષં સત્ તત્ર વસ્ સ્થિતિઃ ॥

ચેત્યોન્મુખત્વમ્ એવાન્તશ્ ચેતનસ્યાસ્ય ચેતનમ્ ।
ઉદિતં તદ્ અનર્થાય શ્રેયસે ઽનુદિતં ભવેત્ ॥

તસ્યાનુદયસંવિત્તેર્ ભવ નિત્યં સમાહિતઃ ।
સસ્પન્દો વા ગતસ્પન્દશ્ શઙ્કામ્ ઉત્સૃજ્ય તાં ભવે ॥

ઉદિતં બાહ્યતામ્ એત્ય તત્ર ગચ્છતિ પિણ્ડતામ્ ।
સ્વયં સંવેદનાદ્ એવ જાડ્યાદ્ અમ્બ્વ્ ઇવ શૈલતામ્ ॥

સ્વપ્નાદ્યર્થવદ્ આદત્તે બોધો ઽબોધેન પિણ્ડતામ્ ।
તદ્ગ્રાહકતયા ચિત્તં ભૂત્વા બધ્નાતિ દેહકમ્ ॥

એતાવતીષ્વ્ અવસ્થાસુ બોધસ્યોદેતિ નાન્યતા ।
શબ્દકલ્પનયા ભેદẖ કેવલં પરિકલ્પિતઃ ॥

બહિર્ અન્તશ્ ચ બોધસ્ય ભાત્ય્ આત્મૈવાર્થદૃષ્ટિભિઃ ।
કુતો ઽન્યા ચેત્યતા તસ્ય સ્યાદ્ યદ્ય્ ઉન્મુખતાત્મનઃ ॥

બહિર્ અન્તશ્ ચ બોધસ્ય ભાત્ય્ આત્મૈવાર્થદૃષ્ટિભિઃ ।
અન્તસ્ત્વેન બહિષ્ટ્વેન ચૈવાસ્ય મનસો યથા ॥

બોધસ્યાકાશકલ્પત્વાત્ કાલાકાશાદિ તદ્વપુઃ ।
પદાર્થાશ્ ચૈવ ખાત્માનસ્ સ્વપ્નવન્ નાર્થરૂપિ ખમ્ ॥

બાહ્યાર્થતાં ચાન્તરત્વં બોધો ઽબોધવશાદ્ વ્રજેત્ ।
નાસદ્ દૃશ્યં હિ બોધત્વં ગન્તું શક્તં જડં ક્વચિત્ ॥

બોધો દૃશ્યદશાં નૈતિ પ્રાપ્તો વાપિ ચ તાં સ્થિતિમ્ ।
સદ્ યથાસ્થિતમ્ એવાસ્તે મનાગ્ અપ્ય્ એતિ નાન્યતામ્ ॥

અત્યર્થં શુદ્ધબોધૈકપરિણામે કૃતોદયે ।
બોધાબોધાર્થશબ્દાનાં સ્મૃતિર્ અપ્ય્ અસ્તમ્ એષ્યતિ ॥

આતિવાહિકદેહાનાં ચિત્તાનામ્ એવ જાયતે ।
આધિભૌતિકતાબોધો દૃઢભાવનયા સ્વયમ્ ॥

આકાશવિશદૈશ્ ચિત્તૈર્ ભાવિતૈષાતિવાહિકૈઃ ।
આધિભૌતિકતા મિથ્યા નટૈર્ ઇવ પિશાચતા ॥

ભ્રાન્તિર્ અભ્રમણાભ્યાસાત્ પ્રજ્ઞાતૈષોપશામ્યતિ ।
નોન્મત્તો ઽસ્મીતિ સમ્બોધાચ્ છામ્યત્ય્ ઉન્મત્તતા કિલ ॥

ભ્રાન્તેસ્ સ્વયં પરિજ્ઞાનાદ્ વાસના વિનિવર્તતે ।
સ્વપ્ને સ્વપ્નતયા બુદ્ધે કસ્ય સ્યાત્ કિલ ભાવના ॥

વાસનાતાનવેનૈવ સંસાર ઉપશામ્યતિ ।
વાસનૈવ મહાન્ ગ્રન્થિર્ એતચ્છેદપરા બુધાઃ ॥

અજ્ઞાનોન્મત્તતા પુંસા યથાભ્યાસેન ભાવિતા ।
તથૈવ બોધસ્વભ્યાસાત્ સા કાલેનોપશામ્યતિ ॥

આતિવાહિકદેહો ઽયમ્ આધિભૌતિકતાં યથા ।
નીયતે ભાવનાત્ તજ્જ્ઞૈર્ બોધસત્તાં પ્રસાદતઃ ॥

આતિવાહિકદેહો ઽપિ નીત્વા જીવપદં તથા ।
દૃઢેન બોધાભ્યાસેન નેતવ્યો બ્રહ્મતામ્ અપિ ॥

સ્વયમ્ભુવશ્ ચેદ્ ઉત્પત્તિર્ બુધ્યતે બોધરૂપિણી ।
તદાતિવાહિકા બુદ્ધિẖ કથમ્ ઇત્ય્ અપિ બુધ્યતે ॥

નો ચેત્ તત્ પ્રતિ વાક્યાર્થં ન ગ્રન્થિર્ વિનિવર્તતે ।
ભૂતોત્સાદનસૂત્રસ્ય પ્રતિ મન્ત્રપદં યથા ॥

જગદ્બોધૈકતા બુદ્ધ્યા બોદ્ધવ્યા તાવદ્ અવ્રણમ્ ।
અત્યન્તપરિણામેન યાવત્ સાપિ ન બુધ્યતે ॥

સબાહ્યાભ્યન્તરે ચિત્તે શાન્તે ભાતિ સ્વભાવતા ।
શીતલાં વ્યોમનિર્ભાસાં તામ્ એવાશ્રિત્ય શામ્યતામ્ ॥

જ્ઞાનવાઞ્ જ્ઞાનયજ્ઞસ્થો ધ્યાનયૂપં વિરોપયન્ ।
જગદ્ વિજિત્ય યજતિ સર્વત્યાગૈકદક્ષિણઃ ॥

પતત્ય્ અઙ્ગારવર્ષે વા વાતિ વા પ્રલયાનિલે ।
ભૂતલે વ્રજતિ વ્યોમ્નિ સમમ્ આસ્તે જ્ઞ આત્મનિ ॥

વૈતૃષ્ણ્યશાન્તમનસો નિરોધમ્ અલમ્ ઈયુષઃ ।
સ્થિતિર્ વજ્રસમાધાનં વિનાન્યા નોપપદ્યતે ॥

યથા બાહ્યાર્થવૈતૃષ્ણ્યેનોપશામ્યત્ય્ અલં મનઃ ।
ન તથા શાસ્ત્રસન્દર્ભૈર્ નોપદેશતપોદમૈઃ ॥

મનસ્તૃણસ્ય સર્વાર્થવૈતૃષ્ણ્યાગ્નિર્ વિબોધ્યતામ્ ।
સર્વત્યાગાનિલૈસ્ સમ્પદ્ અત્યાપદ્ ઇતિ ભાવનાત્ ॥

બહિર્ અન્તશ્ ચ મોહશ્ ચ પિણ્ડગ્રાહો ઽર્થવેદનમ્ ।
જ્ઞપ્તિર્ એવેતિ કચતિ જ્ઞત્વાન્ મણિર્ ઇવાત્મનિ ॥

નરનાગસુરાગારગિરિગહ્વરદૃષ્ટિભિઃ ।
ચિતિર્ એવાતિવિસૃતા ધૂમો ઽમ્બુદતયેવ ખે ॥

ચોપન્તિ વિદ્રવત્વેન બ્રહ્માણ્ડજડભાણ્ડગાઃ ।
સ્વવિવર્તતરઙ્ગિણ્યો જીવશક્ત્યા પતદ્રસાઃ ॥

જીવકા જીર્ણશફરા વ્યોમવારિવિહારિણઃ ।
મોહજાલેન વલિતા ન સ્મરન્ત્ય્ આત્મનિ સ્થિતિમ્ ॥

ઘનીભૂતા ઘનત્વેન ચિદ્ઘના ગગનાઙ્ગને ।
નાનાપદાર્થરૂપેણ સ્ફુરન્તિ સ્વાત્મનાત્મનિ ॥

સર્વ એવમ્ અમી જીવા વાસનાવાતરેણવઃ ।
શુષ્કપર્ણવદ્ ઉદ્ગ્રીવા જડાશ્ શ્વસનવેણવઃ ॥

આહૃત્ય પૌરુષબલાન્ય્ અવજિત્ય તન્દ્રીમ્ ઉત્થાય તર્જિતસમર્જિતવાસનૌઘમ્ ।
સંસારપાશઘનપઞ્જરમ્ અઞ્જસૈવ ભઙ્ક્ત્વાભ્યુદેયમ્ ઇતિ નાજ્ઞસમેન ભાવ્યમ્ ॥