મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.204

સંસારભારસુશ્રાન્તસ્ સઙ્કટેષુ લુઠત્તનુઃ ।
યો ઽભિવાઞ્છતિ વિશ્રાન્તિં તસ્ય ક્રમમ્ ઇમં શૃણુ ॥

પૂર્વં વિવેકકણિકા યદાસ્ય હૃદિ જાયતે ।
સંસારનિર્વેદમયી કારણાદ્ વાપ્ય્ અકારણાત્ ॥

તદાશ્રયતિ સચ્છાયાન્ સાધૂન્ ઉન્નતિશાલિનઃ ।
અધ્વશ્રમહરાંસ્ તાપતપ્તો માર્ગતરૂન્ ઇવ ॥

દૂરે પરિહરત્ય્ અજ્ઞાન્ યજ્ઞયૂપાન્ ઇવાધ્વગઃ ।
સ્નાનદાનતપોયજ્ઞાન્ કરોતિ વિબુધાનુગઃ ॥

પેશલં ચાનુરૂપં ચ વ્યવહારમ્ અકૃત્રિમમ્ ।
લોક્યમ્ આહ્લાદનં ધત્તે ચન્દ્રબિમ્બમ્ ઇવામૃતમ્ ॥

પરપ્રજ્ઞાનુગો ભાવḫ પરાર્થપરિપૂરકઃ ।
પવિત્રકર્મરસિકẖ કો ઽપિ સોમ્યḫ પ્રવર્તતે ॥

નવનીતસ્થલીવાચ્છા સ્નિગ્ધા મૃદ્વી મનોહરા ।
જનં સુખયતિ સ્વાદ્વી તદીયા નવસઙ્ગતિઃ ॥

શીતલાનિ પવિત્રાણિ ચરિતાનિ વિવેકિનઃ ।
ઇન્દોર્ ઇવાંશુજાલાનિ જનં શીતલયન્ત્ય્ અલમ્ ॥

ન તથોદ્યાનષણ્ડેષુ પુષ્પપ્રકરહારિષુ ।
વિશ્રમ્યતે વીતભયં યથા સાધુસમાગમે ॥

મન્દાકિનીપયાંસીવ સઙ્ગતાનિ વિવેકિનામ્ ।
પ્રક્ષાલયન્તિ પાપાનિ પ્રયચ્છન્તિ વિશુદ્ધતામ્ ॥

વિવેકિષુ વિરક્તેષુ સંસારોત્તરણાર્થિષુ ।
જનશ્ શીતલતામ્ એતિ હિમહારગૃહેષ્વ્ ઇવ ॥

નનુ નાગરતોદારા યા વિવેકિનિ વિદ્યતે ।
સુરગન્ધર્વકન્યાસુ સા નવાસુ ન વિદ્યતે ॥

પ્રજ્ઞા પ્રસાદમ્ આયાતિ ક્રમાદ્ ઉચિતકર્મણઃ ।
અન્તẖ કરોતિ શાસ્ત્રાર્થમ્ અર્થં મકુરભૂર્ ઇવ ॥

સત્પ્રજ્ઞોન્નતિમ્ આયાતિ શાસ્ત્રાર્થરસશાલિની ।
વિવેકિની વિલાસેન કદલીવ મહાવને ॥

અન્તર્ એવાશુ વહતિ સર્વાર્થાન્ પ્રતિબિમ્બિતાન્ ।
આદર્શવદ્ અશેષેણ પ્રજ્ઞા નૈર્મલ્યશાલિની ॥

સાધુસઙ્ગમશુદ્ધાત્મા શાસ્ત્રાર્થપરિમાર્જિતઃ ।
પ્રાજ્ઞો ભાત્ય્ ઉદ્ધૃતં વહ્નેર્ અગ્નિશૌચમ્ ઇવાંશુકમ્ ॥

કચત્કાઞ્ચનકાન્તેન વિમલાલોકકારિણા ।
ભુવનં ભાસ્કરેણેવ ભાતિ સાધુસ્ સ્વચેતસા ॥

તથાનુગચ્છતિ પ્રાજ્ઞશ્ શાસ્ત્રસાધુસમાગમૌ ।
યથાત્યન્તાનુષઙ્ગેણ તાવ્ એવાશુ ભવત્ય્ અયમ્ ॥

ક્રમાત્ સજ્જનતામ્ એત્ય શાસ્ત્રાર્થભરભાવિતઃ ।
ભાતિ ભોગાન્ અધẖ કુર્વન્ પઞ્જરાદ્ ઇવ નિર્ગતઃ ॥

ભોગાભિગમદૌર્ભાગ્યં દિનાનુદિનમ્ ઉજ્ઝતા ।
તેન તત્ કુલમ્ આભાતિ તારાચક્રમ્ ઇવેન્દુના ॥

અભોગકૃપણા કાપિ નવૈવાસ્ય પ્રવર્તતે ।
મુખે કાન્તિર્ અપૂર્વૈવ ચન્દ્રે રાહૌ મૃતે યથા ॥

તૃણીકૃતત્રિજગતાં મહતામ્ અભિધેયતામ્ ।
સ યાતિ કલ્પવિટપી નભસીવ દિવૌકસામ્ ॥

ભોગાનાં દ્વેષણેનાન્તર્ લજ્જમાનો મનસ્વ્ય્ અપિ ।
ભોગાનામ્ અન્યસમ્પત્ત્યા પરમં પરિતુષ્યતિ ॥

સ્વા એવોપહસત્ય્ અન્તસ્ તરણી તરલક્રિયાઃ ।
ખેદસ્મેરમુખો જાતીર્ જાતિસ્મર ઇવાધમાઃ ॥

અથ તં દ્રષ્ટુમ્ આયાન્તિ સૌહાર્દેનૈવ સાધવઃ ।
ભૂમાવ્ ઇવોદિતં ચન્દ્રં વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચનાઃ ॥

નિત્યાનાદૃતભોગો ઽસૌ તમ્ અપ્ય્ ઉચિતયા ધિયા ।
પ્રાપ્તમ્ અપ્ય્ ઉચિતારમ્ભં ભોગં ન બહુ મન્યતે ॥

પૂર્વં સંસૃતિવૈરસ્યમ્ અન્તર્ એવોદિતાત્મનઃ ।
જાયતે જીર્ણજાડ્યસ્ય પાકાદ્ ઇવ શરત્તરોઃ ॥

તતસ્ સજ્જનસમ્પર્કમ્ ઉદર્કશ્રેયસે સ્વયમ્ ।
કરોતિ સ્વસ્થતાગૃધ્નુર્ ભિષગાશ્રયણં યથા ॥

તેનોદારમતિર્ ભૂત્વા શાસ્ત્રાર્થેષુ નિમજ્જતિ ।
મહાન્ મહાપ્રસન્નેષુ સરસ્સ્વ્ ઇવ મહાગજઃ ॥

સજ્જનો હિ સમુત્તાર્ય વિપદ્ભ્યો નિકટસ્થિતમ્ ।
નિયોજયતિ સમ્પત્સુ સ્વાલોકેષ્વ્ ઇવ ભાસ્કરઃ ॥

પરસ્વાદાનવિરતિḫ પૂર્વમ્ એવ પ્રવર્તતે ।
વિવેકિનો નિજાર્થેષુ સન્તોષશ્ ચોપજાયતે ॥

પરસ્વાદાનવિરતસ્ સન્તોષામૃતનિર્ભરઃ ।
વિવેકી ક્રમશસ્ સ્વાર્થાન્ અપ્ય્ ઉપેક્ષિતુમ્ ઇચ્છતિ ॥

દદાતિ કણપિણ્યાકશાકાન્ય્ અપિ હિ યાચતે ।
તેનૈવાભ્યાસયોગેન સ્વમાંસાનિ દદાત્ય્ અસૌ ॥

નૂનં વિરલચિન્તાનાં વિવેકમ્ અનુધાવતામ્ ।
મૌર્ખ્યં લઘુત્વમ્ આયાતિ ધાવતામ્ ઇવ ગોષ્પદમ્ ॥

પરાર્થાદાનવિરતિં પૂર્વમ્ અભ્યસ્ય યત્નતઃ ।
આહર્તવ્યા વિવેકેન તતસ્ સ્વાર્થેષ્વ્ અરક્તતા ॥

તતો ભોગનિરાસેન સહ સ્વાર્થનિરાકૃતિઃ ।
પરમાયૈ સ્વવિશ્રાન્ત્યૈ ક્રિયતે કૃતિભિẖ ક્રમાત્ ॥

ન તાદૃશં જગત્ય્ અસ્તિ દુẖખં નરકકોટિષુ ।
યાદૃશં યાવદાયુષ્કમ્ અર્થોપાર્જનશાસનમ્ ॥

આસને શયને યાને ગમને રમણે ઽર્જને ।
આઢ્યાશ્ ચિન્તાપરા એવ ન તુ મૂઢા વિદન્તિ તામ્ ॥

નન્વ્ અર્થા વિતતાનર્થાસ્ સમ્પદસ્ સન્તતાપદઃ ।
ભોગા ભવમહારોગા વિપરીતેન ભાવિતાઃ ॥

તાવન્ નાયાતિ વૈવશ્યં ચિન્તાવિષવિજૃમ્ભણૈઃ ।
યાવદ્ અર્થમહાનર્થો ન કદર્થાર્થમ્ અર્થ્યતે ॥

અનુત્તમસુખં યસ્મૈ ચિરાય પરિરોચતે ।
જરત્તૃણશિખાદૃષ્ટ્યા સો ઽર્થં પશ્યતુ શામ્યતુ ॥

ભૂરિભાવવિકારાણાં જરામરણકર્મણામ્ ।
દૈન્યદૌરાત્મ્યદાહાનામ્ અર્થસ્ સાર્થપતિસ્ સ્મૃતઃ ॥

અસ્મિઞ્ જગતિ જન્તૂનાં જરામરણશાલિનામ્ ।
અજરામરતાં કર્તું સન્તોષો ઽસ્તિ રસાયનમ્ ॥

વસન્તો નન્દનોદ્યાનમ્ ઇન્દુર્ અપ્સરસસ્ સ્મરઃ ।
ઇત્ય્ એકતસ્ સમુદિતં સન્તોષામૃતમ્ એકતઃ ॥

સરસḫ પ્રાવૃષેવાન્તસ્ સન્તોષેણૈતિ પૂર્ણતામ્ ।
ગમ્ભીરાં શીતલાં હૃદ્યાં પ્રસન્નાં રસશાલિનીમ્ ॥

સાધુર્ ઓજસ્વિતામ્ એત્ય સન્તોષેણ વિરાજતે ।
સુપુષ્પિતવરાકારો વસન્તેનેવ પાદપઃ ॥

પાદપાતપરામર્શપિષ્ટકીટવદ્ ઈહતે ।
દીનપ્રકૃતિર્ અર્થાર્થી દુẖખાદ્ દુẖખાન્તરં વ્રજન્ ॥

કલ્લોલવિકલાẖ ક્ષુબ્ધસમુદ્રપતિતા ઇવ ।
નાપ્નુવન્તિ સ્થિતિં સ્વસ્થાં વિકૃતાકૃતયો ઽર્થિનઃ ॥

સમ્પદḫ પ્રમદાશ્ ચૈવ તરઙ્ગોત્સઙ્ગભઙ્ગુરાઃ ।
કસ્ તાસ્વ્ અહિફણચ્છત્ત્રચ્છાયાસુ રમતે બુધઃ ॥

અર્થોપાર્જનરક્ષાણાં જાનન્ન્ અપિ કદર્થનામ્ ।
યẖ કરોતિ સ્પૃહાં મૂઢો નૃપશુસ્ તં ન સંસ્પૃશેત્ ॥

મનસો બાહ્યમ્ આરમ્ભમ્ આન્તરં ચ લુનાતિ યઃ ।
સમં વૈતૃષ્ણ્યદાત્રેણ તસ્ય ક્ષેત્રં પ્રકાશતે ॥

જગત્ત્વમ્ અજ્ઞસમ્બુદ્ધં જ્ઞો વિદન્ન્ અસદ્ એવ યત્ ।
સતીવ તત્ર સ્ફુરતિ તદ્ અનભ્યાસજૃમ્ભિતમ્ ॥

સંસારનિર્વેદવશાદ્ ઉપેત્ય સત્સઙ્ગમં શાસ્ત્રમ્ ઉપેત્ય તેન ।
શાસ્ત્રાર્થભાવેન નિરસ્ય ભોગાન્ વૈતૃષ્ણ્યદાર્ઢ્યાત્ પરમાર્થમ્ એતિ ॥