મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.202

ઇતિ વિશ્રાન્તિમાન્ એષ મનોહરિણકો ઽરિહન્ ।
તત્રૈવ રતિમ્ આયાતિ ન યાતિ વિટપાન્તરમ્ ॥

એતાવતાથ કાલેન સ વિવેકદ્રુમḫ ફલમ્ ।
અન્તસ્સ્થં પરમાર્થાત્મ શનૈḫ પ્રકટયત્ય્ અલમ્ ॥

ધ્યાનદ્રુમફલં પુણ્યં તદ્ અસૌ સ્વમનોમૃગઃ ।
અધસ્સ્થિતḫ પ્રાન્તગતં તસ્ય પશ્યતિ સત્તરોઃ ॥

આરોહતિ તતો વૃક્ષં તદ્ આસ્વાદયિતું ફલમ્ ।
અન્યગર્ધપરિત્યાગે વિતતાધ્યવસાયવાન્ ॥

વિવેકરસમ્ આક્રામન્ વૃત્તીસ્ ત્યજતિ ભૂગતાઃ ।
ઉત્તમં પદમ્ આસાદ્ય ભૂયો નાધસ્ સમીહતે ॥

તેનોત્તમફલાર્થેન સંસ્કારાન્ પ્રાક્તનાન્ અસૌ ।
વિવેકપદમ્ આરૂઢસ્ ત્યજત્ય્ અહિર્ ઇવ ત્વચમ્ ॥

હસત્ય્ ઉચ્ચૈḫ પદારૂઢમ્ આત્માનમ્ અવલોકયન્ ।
એતાવન્તમ્ અહં કાલં કૃપણẖ કો ઽભવં ત્વ્ ઇતિ ॥

કરુણાદિષુ તેષ્વ્ અસ્તભ્રમશ્ શાખાન્તરેષુ સઃ ।
લોભવ્યાલમ્ અધẖ કુર્વન્ સમ્રાડ્ ઇવ વિરાજતે ॥

હૃદયેન્દોર્ ઘનશ્રેણીર્ મુખાબ્જતિમિરાવલીઃ ।
કૃષ્ણાયશ્શૃઙ્ખલાસ્ તૃષ્ણા દિનાનુદિનમ્ ઉજ્ઝતિ ॥

ઉપેક્ષતે ન સમ્પ્રાપ્તં નાપ્રાપ્તમ્ અભિવાઞ્છતિ ।
સોમસોમ્યો ભવત્ય્ અન્તશ્શીતલસ્ સર્વવૃત્તિષુ ॥

શાસ્ત્રાર્થપલ્લવેષ્વ્ એવ નિષણ્ણાત્માવતિષ્ઠતે ।
ઉન્નતાવનતાપાતા અધḫ પશ્યઞ્ જગદ્ગતીઃ ॥

ભીમદ્રુમલતોત્કીર્ણપુષ્પપ્રકરદન્તુરાઃ ।
પ્રાક્તનીસ્ સ્વાસ્ સ્થલીḫ પશ્યન્ હસત્ય્ અન્તર્ વરાકતામ્ ॥

તેષુ તત્સ્કન્ધદેશેષુ તયોડ્ડીનવિડીનયા ।
હારિણ્યા વિહરન્ ગત્યા રાજેવ પરિરાજતે ॥

પુત્રદારકલત્રાણિ મિત્રાણિ ચ ધનાનિ ચ ।
જન્માન્તરકૃતાનીવ સ્વપ્નજાનીવ પશ્યતિ ॥

રાગદ્વેષભયોન્માદમાનમોહમહાર્તયઃ ।
નટસ્યેવાસ્ય દૃશ્યન્તે શીતલામલચેતસઃ ॥

ઉન્મત્તચેષ્ટિતાકારા હસત્ય્ અપિ પુરો ઽસતીઃ ।
તરઙ્ગભઙ્ગુરાધારાસ્ સંસારસરિતો ગતીઃ ॥

ન સ ચેતયતે કાશ્ચિલ્ લોકદારધનૈષણાઃ ।
અપૂર્વપદવિશ્રાન્તો જીવન્ન્ એવ યથા શવઃ ॥

કેવલં કેવલે શુદ્ધે બોધાત્મનિ મહોન્નતૌ ।
દત્તદૃષ્ટિḫ ફલે તસ્મિન્ દૂરં સમધિરોહતિ ॥

સ્મૃત્વા સ્મૃત્વાપદḫ પૂર્વાસ્ સન્તોષામૃતપોષિતઃ ।
અર્થાનામ્ અપ્ય્ અનર્થાનાં નાશે ન પરિતપ્યતે ॥

વ્યવહારેષુ કાર્યેષુ ભોગસમ્પાદકેષ્વ્ અપિ ।
પરમ્ ઉદ્વેગમ્ આયાતિ સનિદ્ર ઇવ બોધિતઃ ॥

દીર્ઘાધ્વગ ઇવોદારામ્ અનારતમ્ અબાધિતામ્ ।
ચિરં મૌર્ખ્યશ્રમાક્રાન્તો વિશ્રાન્તિમ્ અભિવાઞ્છતિ ॥

નિશ્શ્વાસબોધિતો ઽપ્ય્ અગ્નિર્ અનિન્ધન ઇવાત્મનિ ।
શ્વાસમાત્રભ્રમે ઽપ્ય્ અન્તર્ અતિષ્ઠન્ન્ એવ શામ્યતિ ॥

આપતન્તીં બલાદ્ એવ પદાર્થેષ્વ્ અરતિં શનૈઃ ।
ન શક્નોતિ નિરાકર્તું વૃષ્ટિમ્ અભ્રચ્યુતામ્ ઇવ ॥

તાં મહાપદવીં ગચ્છન્ પરમાર્થફલપ્રદામ્ ।
ભૂમિં કામ્ અપ્ય્ ઉપાયાતિ વચસામ્ અપ્ય્ અગોચરામ્ ॥

કુતો ઽપ્ય્ અચેષ્ટિતેષ્વ્ એવ સમ્પ્રાપ્તેષુ વિધેર્ વશાત્ ।
ભોગેષ્વ્ અરતિમ્ આયાતિ પાન્થો મરુમહીષ્વ્ ઇવ ॥

ઘૂર્ણન્ ક્ષીવ ઇવાનન્દી સુપ્તસ્ સંસારવૃત્તિષુ ।
અન્તḫપૂર્ણમના મૌની કામ્ અપિ સ્થિતિમ્ ઋચ્છતિ ॥

સ તાદૃગ્રૂપતામ્ એત્ય પરમાર્થફલસ્ય તત્ ।
ક્રમાન્ નિકટમ્ આપ્નોતિ ખગો ઽર્કપદવીમ્ ઇવ ॥

તતસ્ તદ્ અખિલા બુદ્ધીર્ વિહાય વિયતા સમઃ ।
ગૃહ્ણાત્ય્ અથાસ્વાદયતિ ભુઙ્ક્તે ઽથ પરિતૃપ્યતિ ॥

સકલાર્થપરિત્યાગાદ્ દિનાનુદિનમ્ આતતાત્ ।
શુદ્ધસ્વભાવવિશ્રાન્તિḫ પરમાર્થાપ્તિર્ ઉચ્યતે ॥

ભેદબુદ્ધૌ વિલીનાયાં બોધ એવાવશિષ્યતે ।
શુદ્ધમ્ એકમ્ અનાદ્યન્તં તદ્ બ્રહ્મેતિ વિદુર્ બુધાઃ ॥

લોકૈષણાવિરક્તેન ત્યક્તદારૈષણેન ચ ।
ધનૈષણાવિમુક્તેન તસ્મિન્ વિશ્રમ્યતે પદે ॥

પરેણ પરિણામેન મિથશ્ ચિત્પરમાર્થયોઃ ।
તાપેન હિમલેખેવ ભેદબુદ્ધિર્ વિલીયતે ॥

તજ્જ્ઞસ્યાક્લિષ્ટમુક્તસ્ય સ્વભાવં સુસમં વિના ।
સ્થિતિસ્ સ્રગ્દામકસ્યેવ ન સમ્ભવતિ કાચન ॥

યથાપ્રકટિતાઙ્ગાન્તસ્ સંસ્થિતા સાલભઞ્જિકા ।
ન સતી નાસતી સ્તમ્ભે તથા વિશ્વસ્થિતિḫ પરે ॥

ધ્યાનં ન શક્યતે કર્તું ન ચૈતદ્ ઉપયુજ્યતે ।
અબોધેન વિબુદ્ધસ્ તુ સ્વયમ્ અત્રૈવ તિષ્ઠતિ ॥

આત્યન્તિકી વિરસતા યસ્ય દૃશ્યેષુ દૃશ્યતે ।
સ બુદ્ધો નાપ્રબુદ્ધસ્ય દૃશ્યત્યાગે હિ શક્તતા ॥

દૃશ્યસ્ય બોધતાબોધો યો બોધાદ્ અપરિક્ષયઃ ।
સ સમાધાનશબ્દેન કથ્યતે સુસમાહિતૈઃ ॥

દ્રષ્ટૃદૃશ્યૈકતારૂપḫ પ્રત્યયો મનસો યદા ।
ઉદેત્ય્ એકસમાધાને તદા વિશ્રામ્યતિ સ્વયમ્ ॥

સ્વભાવો દૃશ્યવૈરસ્યમ્ એવ તત્ત્વવિદો જનાઃ ।
દૃશ્યસ્વદનમ્ એવાહુર્ અતત્ત્વજ્ઞત્વમ્ ઉત્તમાઃ ॥

અતજ્જ્ઞસ્યૈવ વિષયાસ્ સ્વદન્તે ન તુ તદ્વિદઃ ।
ન હિ પીતામૃતાયાન્તસ્ સ્વદતે કટુ કાઞ્ચિકમ્ ॥

વિતૃષ્ણસ્યાત્મનિષ્ઠત્વાદ્ એષણાત્રયમ્ ઉજ્ઝતઃ ।
જ્ઞસ્યાપ્ય્ અનિચ્છતો ધ્યાનમ્ અર્થાયાતં પ્રવર્તતે ॥

બોધસ્ સ્ફુરતિ તૃષ્ણાયાં સૈવ યસ્ય ન વિદ્યતે ।
તસ્ય સ્વં રૂપમ્ ઉત્સૃજ્ય ક્વાસૌ તિષ્ઠતિ કẖ કથમ્ ॥

જ્ઞસ્યાનાધારકો ઽધ્યેયો બોધો નેયત્તયા ભવેત્ ।
અનન્તો ઽસાવ્ અતૃષ્ણસ્ય નિર્વિભાગોદિતસ્ સ્વયમ્ ॥

અનન્તમ્ અપતૃષ્ણસ્ય સ્વયમ્ એવ પ્રવર્તતે ।
ધ્યાનં ગલિતપક્ષસ્ય સંસ્થાનમ્ ઇવ ભૂભૃતઃ ॥

શુદ્ધબોધાત્મનિ જ્ઞત્વાદ્ અસમાહિતતોદિતા ।
લભ્યતે ન સમિદ્ધે ઽગ્નૌ બુકપુષ્પમ્ ઇવ સ્થિતમ્ ॥

પરં વિષયવૈતૃષ્ણ્યં સમાધાનમ્ ઉદાહૃતમ્ ।
આહૃતં યેન તન્ નૂનં તસ્મૈ નૃબ્રહ્મણે નમઃ ॥

નૂનં વિષયવૈતૃષ્ણ્યે પરિપ્રૌઢિમ્ ઉપાગતે ।
શક્નુવન્તિ નિહન્તું ન ધ્યાનં સેન્દ્રાસ્ સુરાસુરાઃ ॥

પરં વિષયવૈતૃષ્ણ્યં વજ્રધ્યાનં પ્રસાધ્યતામ્ ।
ભેદે વિગલિતે જ્ઞાનાદ્ અન્યાનન્દતૃણેન કિમ્ ॥

મૂર્ખસ્થો વિશ્વશબ્દાર્થો ન તજ્જ્ઞવિષયો યથા ।
તજ્જ્ઞસ્થો વિશ્વશબ્દાર્થો ન મૂર્ખવિષયસ્ તથા ॥

તજ્જ્ઞાજ્ઞયોસ્ તયોશ્ ચૈવ સ્થિતયોર્ વિશ્વયોર્ યથા ।
યત્રૈકીભૂય કચનં તત્ર વિશ્રમ્યતાં બુધાઃ ॥

બોધભૂમિષુ સિદ્ધાનામ્ અર્થાનાં વાવિવેકિનામ્ ।
સત્તાસત્તે દ્વયૈક્યે ચ નિર્ણીતે નેહ કેનચિત્ ॥

ઉપાય એકશ્ શાસ્ત્રાર્થો દ્વિતીયો જ્ઞસમાગમઃ ।
ધ્યાનં તૃતીયો નિર્વાણે શ્રેષ્ઠસ્ ત્વ્ અત્રોત્તરોત્તરઃ ॥

જીવાદર્શો મિથો રૂપં ગૃહ્ણાત્ય્ એષાં મહદ્ વપુઃ ।
જગત્ય્ ઉદેતિ સઙ્ઘટ્ટાદ્ અવિશેષં સમે ઽસમે ॥

જ્ઞાતપૂર્વાપરાશેષજગદષ્ટાપદસ્થિતેઃ ।
એકસિદ્ધૌ દ્વયોસ્ સિદ્ધિર્ ભોગવૈતૃષ્ણ્યદા યયોઃ ॥

મતિવાત્યા ધુતો વ્યોમ્નિ દગ્ધો જ્ઞાનાગ્નિનાખિલઃ ।
જગત્તૂલḫ પરે શાન્તે ન જાને ક્વાશુ ગચ્છતિ ॥

ચિત્રાગ્નિનેવ બોધેન તેન જાડ્યં ન શામ્યતિ ।
નિર્મૂલાપિ જગદ્ભ્રાન્તિર્ યેનાશુ ન વિલીયતે ॥

યથાજ્ઞસ્ય જગજ્જ્ઞપ્તિર્ અપજ્ઞાનાત્ પ્રદીપ્યતે ।
તથા જ્ઞસ્ય પરિજ્ઞાનાત્ તદજ્ઞપ્તિḫ પ્રદીપ્યતે ॥

તજ્જ્ઞસ્ય ત્રિજગજ્જ્ઞપ્તિશબ્દાર્થરહિતા સ્થિતા ।
યથા સ્થિથૈવ ત્રિજગજ્જ્ઞપ્તિશ્ ચિત્ર ઇવોદિતા ॥

શૂન્યત્વેનેવ રચિતા સ્વપ્નત્વેનેવ નિર્મિતા ।
ભાસતે ભામયીવાચ્છા જગજ્જ્ઞપ્તિર્ જ્ઞચેતસિ ॥

નૂનં બોધે વિરૂઢસ્ય નાહન્તા ન જગત્સ્થિતિઃ ।
ભાસતે પરમાભાસરૂપિણẖ કાપ્ય્ અવસ્થિતિઃ ॥

બોધાબોધાત્મકં ચિત્તં ભાતિ શુષ્કાર્દ્રકાષ્ઠવત્ ।
બોધાદ્ એકં જગદ્ભાવૈર્ જાડ્યાન્ નાનાત્વમ્ આગતમ્ ॥

મિથો ઽબોધાદ્ વિવદતિ મૈત્રીં ભજતિ બોધતઃ ।
ય એવાસ્યાધિકો ભાગસ્ તન્મયત્વેન તિષ્ઠતિ ॥

બુદ્ધસ્ સંસ્ તત્ત્વમ્ આવેત્તિ જગતો ઽભાવભાવયોઃ ।
જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તાનાં સ્વભાવમ્ ઇવ તુર્યગઃ ॥

વાસનૈવ મનસ્ સેયં સ્વવિચારેણ નશ્યતિ ।
અવસ્તુત્વાદ્ અતો મોક્ષે નાત્મનાશḫ પ્રવર્તતે ॥

ધ્યાનદ્રુમાત્ સ્વયમ્ અનલ્પમ્ ઉપોઢપાકાત્ કાલેન બોધમ્ ઉપયાતવતẖ ક્રમેણ ।
ભુક્ત્વા રસાયનફલં પરબોધમ્ આદ્યમ્ ઇત્થં મનોહરિણકો નિગડાદ્ વિમુક્તઃ ॥