Mokṣopāya · Chapter 6.202

iti viśrāntimān eṣa manohariṇako 'rihan /
tatraiva ratim āyāti na yāti viṭapāntaram //

etāvatātha kālena sa vivekadrumaḫ phalam /
antassthaṃ paramārthātma śanaiḫ prakaṭayaty alam //

dhyānadrumaphalaṃ puṇyaṃ tad asau svamanomṛgaḥ /
adhassthitaḫ prāntagataṃ tasya paśyati sattaroḥ //

ārohati tato vṛkṣaṃ tad āsvādayituṃ phalam /
anyagardhaparityāge vitatādhyavasāyavān //

vivekarasam ākrāman vṛttīs tyajati bhūgatāḥ /
uttamaṃ padam āsādya bhūyo nādhas samīhate //

tenottamaphalārthena saṃskārān prāktanān asau /
vivekapadam ārūḍhas tyajaty ahir iva tvacam //

hasaty uccaiḫ padārūḍham ātmānam avalokayan /
etāvantam ahaṃ kālaṃ kṛpaṇaẖ ko 'bhavaṃ tv iti //

karuṇādiṣu teṣv astabhramaś śākhāntareṣu saḥ /
lobhavyālam adhaẖ kurvan samrāḍ iva virājate //

hṛdayendor ghanaśreṇīr mukhābjatimirāvalīḥ /
kṛṣṇāyaśśṛṅkhalās tṛṣṇā dinānudinam ujjhati //

upekṣate na samprāptaṃ nāprāptam abhivāñchati /
somasomyo bhavaty antaśśītalas sarvavṛttiṣu //

śāstrārthapallaveṣv eva niṣaṇṇātmāvatiṣṭhate /
unnatāvanatāpātā adhaḫ paśyañ jagadgatīḥ //

bhīmadrumalatotkīrṇapuṣpaprakaradanturāḥ /
prāktanīs svās sthalīḫ paśyan hasaty antar varākatām //

teṣu tatskandhadeśeṣu tayoḍḍīnaviḍīnayā /
hāriṇyā viharan gatyā rājeva parirājate //

putradārakalatrāṇi mitrāṇi ca dhanāni ca /
janmāntarakṛtānīva svapnajānīva paśyati //

rāgadveṣabhayonmādamānamohamahārtayaḥ /
naṭasyevāsya dṛśyante śītalāmalacetasaḥ //

unmattaceṣṭitākārā hasaty api puro 'satīḥ /
taraṅgabhaṅgurādhārās saṃsārasarito gatīḥ //

na sa cetayate kāścil lokadāradhanaiṣaṇāḥ /
apūrvapadaviśrānto jīvann eva yathā śavaḥ //

kevalaṃ kevale śuddhe bodhātmani mahonnatau /
dattadṛṣṭiḫ phale tasmin dūraṃ samadhirohati //

smṛtvā smṛtvāpadaḫ pūrvās santoṣāmṛtapoṣitaḥ /
arthānām apy anarthānāṃ nāśe na paritapyate //

vyavahāreṣu kāryeṣu bhogasampādakeṣv api /
param udvegam āyāti sanidra iva bodhitaḥ //

dīrghādhvaga ivodārām anāratam abādhitām /
ciraṃ maurkhyaśramākrānto viśrāntim abhivāñchati //

niśśvāsabodhito 'py agnir anindhana ivātmani /
śvāsamātrabhrame 'py antar atiṣṭhann eva śāmyati //

āpatantīṃ balād eva padārtheṣv aratiṃ śanaiḥ /
na śaknoti nirākartuṃ vṛṣṭim abhracyutām iva //

tāṃ mahāpadavīṃ gacchan paramārthaphalapradām /
bhūmiṃ kām apy upāyāti vacasām apy agocarām //

kuto 'py aceṣṭiteṣv eva samprāpteṣu vidher vaśāt /
bhogeṣv aratim āyāti pāntho marumahīṣv iva //

ghūrṇan kṣīva ivānandī suptas saṃsāravṛttiṣu /
antaḫpūrṇamanā maunī kām api sthitim ṛcchati //

sa tādṛgrūpatām etya paramārthaphalasya tat /
kramān nikaṭam āpnoti khago 'rkapadavīm iva //

tatas tad akhilā buddhīr vihāya viyatā samaḥ /
gṛhṇāty athāsvādayati bhuṅkte 'tha paritṛpyati //

sakalārthaparityāgād dinānudinam ātatāt /
śuddhasvabhāvaviśrāntiḫ paramārthāptir ucyate //

bhedabuddhau vilīnāyāṃ bodha evāvaśiṣyate /
śuddham ekam anādyantaṃ tad brahmeti vidur budhāḥ //

lokaiṣaṇāviraktena tyaktadāraiṣaṇena ca /
dhanaiṣaṇāvimuktena tasmin viśramyate pade //

pareṇa pariṇāmena mithaś citparamārthayoḥ /
tāpena himalekheva bhedabuddhir vilīyate //

tajjñasyākliṣṭamuktasya svabhāvaṃ susamaṃ vinā /
sthitis sragdāmakasyeva na sambhavati kācana //

yathāprakaṭitāṅgāntas saṃsthitā sālabhañjikā /
na satī nāsatī stambhe tathā viśvasthitiḫ pare //

dhyānaṃ na śakyate kartuṃ na caitad upayujyate /
abodhena vibuddhas tu svayam atraiva tiṣṭhati //

ātyantikī virasatā yasya dṛśyeṣu dṛśyate /
sa buddho nāprabuddhasya dṛśyatyāge hi śaktatā //

dṛśyasya bodhatābodho yo bodhād aparikṣayaḥ /
sa samādhānaśabdena kathyate susamāhitaiḥ //

draṣṭṛdṛśyaikatārūpaḫ pratyayo manaso yadā /
udety ekasamādhāne tadā viśrāmyati svayam //

svabhāvo dṛśyavairasyam eva tattvavido janāḥ /
dṛśyasvadanam evāhur atattvajñatvam uttamāḥ //

atajjñasyaiva viṣayās svadante na tu tadvidaḥ /
na hi pītāmṛtāyāntas svadate kaṭu kāñcikam //

vitṛṣṇasyātmaniṣṭhatvād eṣaṇātrayam ujjhataḥ /
jñasyāpy anicchato dhyānam arthāyātaṃ pravartate //

bodhas sphurati tṛṣṇāyāṃ saiva yasya na vidyate /
tasya svaṃ rūpam utsṛjya kvāsau tiṣṭhati kaẖ katham //

jñasyānādhārako 'dhyeyo bodho neyattayā bhavet /
ananto 'sāv atṛṣṇasya nirvibhāgoditas svayam //

anantam apatṛṣṇasya svayam eva pravartate /
dhyānaṃ galitapakṣasya saṃsthānam iva bhūbhṛtaḥ //

śuddhabodhātmani jñatvād asamāhitatoditā /
labhyate na samiddhe 'gnau bukapuṣpam iva sthitam //

paraṃ viṣayavaitṛṣṇyaṃ samādhānam udāhṛtam /
āhṛtaṃ yena tan nūnaṃ tasmai nṛbrahmaṇe namaḥ //

nūnaṃ viṣayavaitṛṣṇye pariprauḍhim upāgate /
śaknuvanti nihantuṃ na dhyānaṃ sendrās surāsurāḥ //

paraṃ viṣayavaitṛṣṇyaṃ vajradhyānaṃ prasādhyatām /
bhede vigalite jñānād anyānandatṛṇena kim //

mūrkhastho viśvaśabdārtho na tajjñaviṣayo yathā /
tajjñastho viśvaśabdārtho na mūrkhaviṣayas tathā //

tajjñājñayos tayoś caiva sthitayor viśvayor yathā /
yatraikībhūya kacanaṃ tatra viśramyatāṃ budhāḥ //

bodhabhūmiṣu siddhānām arthānāṃ vāvivekinām /
sattāsatte dvayaikye ca nirṇīte neha kenacit //

upāya ekaś śāstrārtho dvitīyo jñasamāgamaḥ /
dhyānaṃ tṛtīyo nirvāṇe śreṣṭhas tv atrottarottaraḥ //

jīvādarśo mitho rūpaṃ gṛhṇāty eṣāṃ mahad vapuḥ /
jagaty udeti saṅghaṭṭād aviśeṣaṃ same 'same //

jñātapūrvāparāśeṣajagadaṣṭāpadasthiteḥ /
ekasiddhau dvayos siddhir bhogavaitṛṣṇyadā yayoḥ //

mativātyā dhuto vyomni dagdho jñānāgninākhilaḥ /
jagattūlaḫ pare śānte na jāne kvāśu gacchati //

citrāgnineva bodhena tena jāḍyaṃ na śāmyati /
nirmūlāpi jagadbhrāntir yenāśu na vilīyate //

yathājñasya jagajjñaptir apajñānāt pradīpyate /
tathā jñasya parijñānāt tadajñaptiḫ pradīpyate //

tajjñasya trijagajjñaptiśabdārtharahitā sthitā /
yathā sthithaiva trijagajjñaptiś citra ivoditā //

śūnyatveneva racitā svapnatveneva nirmitā /
bhāsate bhāmayīvācchā jagajjñaptir jñacetasi //

nūnaṃ bodhe virūḍhasya nāhantā na jagatsthitiḥ /
bhāsate paramābhāsarūpiṇaẖ kāpy avasthitiḥ //

bodhābodhātmakaṃ cittaṃ bhāti śuṣkārdrakāṣṭhavat /
bodhād ekaṃ jagadbhāvair jāḍyān nānātvam āgatam //

mitho 'bodhād vivadati maitrīṃ bhajati bodhataḥ /
ya evāsyādhiko bhāgas tanmayatvena tiṣṭhati //

buddhas saṃs tattvam āvetti jagato 'bhāvabhāvayoḥ /
jāgratsvapnasuṣuptānāṃ svabhāvam iva turyagaḥ //

vāsanaiva manas seyaṃ svavicāreṇa naśyati /
avastutvād ato mokṣe nātmanāśaḫ pravartate //

dhyānadrumāt svayam analpam upoḍhapākāt kālena bodham upayātavataẖ krameṇa /
bhuktvā rasāyanaphalaṃ parabodham ādyam itthaṃ manohariṇako nigaḍād vimuktaḥ //