મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.199

ચિત્તવત્ કચનં શાન્તે યત્ તત્ તસ્માન્ ન ભિદ્યતે ।
અવ્યાકૃતામલતયા ક્વાતસ્ સર્ગાદિસમ્ભવઃ ॥

ચિત્તદીપે ગતે યાન્તિ ભ્રાન્તિવદ્ ભાન્તિ ખે સ્થિતે ।
રૂપાલોકમનસ્કારાસ્ સંવિદમ્બુદ્રવોર્મયઃ ॥

નિરસ્તકારણાપેક્ષં મરુતસ્ સ્પન્દનં યથા ।
યથા વિસરણં ભાસસ્ તથા જગદ્ ઇદં પરે ॥

દ્રવત્વમ્ ઇવ કીલાલે શૂન્યત્વમ્ ઇવ ચામ્બરે ।
સ્પન્દનં મરુતીવેદં કિમ્ અપ્ય્ આત્મમયં પરે ॥

મહાચિતિ મહાકાશે યદ્ ઇદં ભાસતે જગત્ ।
તચ્ ચિત્ત્વમ્ એવ કચતિ નિર્મલત્વં મણાવ્ ઇવ ॥

યથા દ્રવત્વં પયસિ યથા શૂન્યત્વમ્ અમ્બરે ।
યથા પ્રસ્પન્દનં વાયૌ મહાચિતિ તથા જગત્ ॥

વેત્તિ વાયુર્ યથા સ્પન્દં તથા વેત્તિ જગચ્ ચિતિઃ ।
ન દ્વૈતૈક્યાદિભેદાનાં મનાગ્ અપ્ય્ અત્ર સમ્ભવઃ ॥

અવિવેકવિવેકાભ્યાં ભાસુરં ભઙ્ગુરં જગત્ ।
બોધે સદ્ એવાસદ્રૂપમ્ અભાસુરમ્ અભઙ્ગુરમ્ ॥

જ્ઞપ્તિમાત્રાદ્ ઋતે શુદ્ધાદ્ આદિમધ્યાન્તવર્જિતાત્ ।
નાન્યદ્ અસ્તીતિ નિર્ણીતં મહાચિન્માત્રરૂપિણઃ ॥

તત્ કસ્યચિચ્ છિવં શાન્તં કસ્યચિદ્ બ્રહ્મ શાશ્વતમ્ ।
કસ્યચિચ્ છૂન્યતામાત્રં કસ્યચિજ્ જ્ઞપ્તિમાત્રકમ્ ॥

તદ્ અનન્તાત્મ ચિદ્રૂપં ચેત્યતામ્ એવ ભાવયત્ ।
સ્વસંસ્થમ્ એવ જ્ઞેયત્વમ્ અવગચ્છતિ ચિન્તયા ॥

નાસ્તિ સત્તાં વિના વાયોર્ યથા સ્પન્દેષુ કારણમ્ ।
તથા મહાચિતો ઽચ્છાયાસ્ સર્ગસંવિત્તિવૃત્તિષુ ॥

નિત્યં સત્ત્વમ્ અસત્ત્વં વા હેતુર્ અન્યાનપેક્ષણાત્ ।
ઇત્ય્ અત્રાર્થે ઽભવિષ્યત્ સદ્ દ્વિત્વૈકત્વાસ્તિતાવશાત્ ॥

કો ઽત્ર કલ્પયિતા દ્વિત્વમ્ એકત્વં વા મહામ્બરે ।
વિષ્વગ્ વિશ્વમ્ અપારૈકા પરમાકાશકોશતા ॥

યથા સ્પન્દાનિલદ્વિત્વશબ્દ એવ ન વાસ્તવઃ ।
વિશ્વવિશ્વેશ્વરદ્વિત્વં તથૈવાસન્મયાત્મકમ્ ॥

સદ્ એવાસમ્ભવદ્દ્વિત્વં મહાચિન્માત્રકં તુ યત્ ।
વિશ્વાભાસં તદ્ એવેદં ન વિશ્વં સન્ ન વિશ્વતા ॥

દેશકાલાદિસત્ત્વેન કદાચિદ્ ધેમ્નિ સત્યતા ।
કટકત્વસ્ય ભિન્નસ્ય વિશ્વસ્ય ન તથા પરે ॥

દ્વિત્વૈક્યાસમ્ભવે ચાત્ર કાર્યકારણતા કુતઃ ।
સ્યાચ્ ચેત્ તત્ કલ્પનામાત્રમ્ એવૈતન્ નાન્યવસ્તુતા ॥

શૂન્યતા નભસીવાત્ર દ્રવત્વમ્ ઇવ વામ્ભસિ ।
ખે ખતેવાપ્ય્ અભિન્નૈવ કિલાસ્તિ જગદાદિતા ॥

યદ્રૂપં બ્રહ્મ તદ્રૂપં જગત્ ક્વાત્ર દ્વિતૈકતે ।
યદ્રૂપં વ્યોમ તદ્રૂપમ્ એવ શૂન્યં કિલાખિલમ્ ॥

એકાત્મનિ તતે સ્વચ્છે ચિન્માત્રે સર્વરૂપિણિ ।
શિલાપુત્રકસેનાયાં પાષાણત્વ ઇવ સ્થિતે ॥

કાર્યકારણવૈચિત્ર્યં કથં સમ્ભવતિ ક્વ વા ।
કથમ્ અવ્યોમતા વ્યોમ્નિ દ્વિતીયાસમ્ભવાદ્ ભવેત્ ॥

પ્રતિભાત્મૈવ ભારૂપો ભાતિ સર્ગો મહાચિતિ ।
પુત્રિકેવોપલોત્કીર્ણા તન્મયત્વાત્ તદાત્મકઃ ॥

સાધોર્ યથાસ્થિતસ્યૈવં બુદ્ધ્વા વિશ્વં પ્રલીયતે ।
કાષ્ઠમૌનદશાભાસં તત્સારમ્ અવશિષ્યતે ॥

યથા નિમીલિતાક્ષસ્ય રૂપાલોકમનોભ્રમઃ ।
સ્વપ્ને જાગ્રત્ય્ અનગ્રસ્થો ઽપ્ય્ અસન્ન્ એવાસ્તિ ભાવનાત્ ॥

ભાવનોપશમં કૃત્વા શિલીભૂય યથાસ્થિતમ્ ।
અશિલીભૂતમ્ એવાન્તસ્ સ્વભાવે સમમ્ આસ્યતામ્ ॥

સ્વવિવેકોપહારેણ યથાપ્રાપ્તાર્થપૂજનૈઃ ।
બોધાય પૂજ્યતાં બુદ્ધ્યા સ્વો ભાવḫ પરમેશ્વરઃ ॥

વિવેકપૂજિતસ્ સ્વાત્મા સદ્યસ્ સ્થાનવરપ્રદઃ ।
રુદ્રોપેન્દ્રાદિપૂજાત્ર જરત્તૃણલવાયતે ॥

વિચારશમસત્સઙ્ગબલિપુષ્પૈકપૂજિતઃ ।
સદ્યો મોક્ષકરસ્ સાધોસ્ સ્વાત્મૈવ પરમેશ્વરઃ ॥

સત્યાલોકનમાત્રૈકપૂજિતો ઽનુત્તમાર્થદઃ ।
યત્રાસ્ત્ય્ આત્મેશ્વરસ્ તત્ર મૂઢẖ કો ઽન્યં સમાશ્રયેત્ ॥

સત્સઙ્ગશમસન્તોષવિવેકૈḫ પૂજિતાત્મનઃ ।
શિરીષકુસુમાયન્તે શસ્ત્રાહિવિષવહ્નયઃ ॥

દેવાર્ચનતપસ્તીર્થદાનાન્ય્ અતિકૃતાન્ય્ અપિ ।
ભસ્માયન્તે નિરર્થત્વાદ્ અવિવેકહતાત્મનામ્ ॥

એતાન્ય્ અપિ વિવેકેન ક્રિયન્તે સફલાનિ ચેત્ ।
વિવેક એવ તત્ કસ્માત્ સ્ફુટમ્ અન્તર્ ન સાધ્યતે ॥

યથાભૂતાર્થવિજ્ઞાનાદ્ વાસનોપરમે પદે ।
યત્નો વિવેકશબ્દાખ્યો ભવત્ય્ આત્મપ્રસાદતઃ ॥

તથા તથા વિવેકો ઽન્તર્ વૃદ્ધિં નેયશ્ શમામૃતૈઃ ।
યથા યથા પુનશ્ શોષમ્ ઉપયાતિ ન વિભ્રમૈઃ ॥

દેહસત્તામ્ અનાદૃત્ય યથાભૂતાર્થદર્શનાત્ ।
લજ્જાં ભયં વિષાદેર્ષ્યે સુખં દુẖખં ત્યજેત્ સમમ્ ॥

જગદાદિ શરીરાદિ નાસ્ત્ય્ એવાદૌ કુતો ઽદ્ય તત્ ।
કાર્યં ચેત્ કારણસ્યૈતત્ તથાપિ બ્રહ્મમાત્રકમ્ ॥

પ્રતિભામાત્રમ્ એવાચ્છં ન તુ જ્ઞપ્તિર્ ઘટાદિવત્ ।
જ્ઞાનાત્મિકૈવ પ્રતિભા જ્ઞપ્તિર્ એવાખિલં તતઃ ॥

જ્ઞપ્તિર્ અપ્ય્ આત્મતત્ત્વશ્રીḫ પરિજ્ઞાતાપિ શામ્યતિ ।
જ્ઞેયાભાવે ત્વ્ અનિર્વાચ્યા શિષ્યતે શાશ્વતં શિવમ્ ॥

અશરીરાદ્ય્ અવિશ્વાત્મ સર્વં શાન્તમ્ ઇદં તતમ્ ।
જ્ઞાનજ્ઞેયજ્ઞપ્તિમાત્રં દૃષન્મૌનમ્ અવસ્થિતમ્ ॥

શાન્તાન્તẖકરણાસ્ સ્વચ્છાશ્ શિલાપુત્રકકોશવત્ ।
ચલન્તશ્ ચાચલન્તશ્ ચ જ્ઞરૂપા એવ તિષ્ઠત ॥

અજ્ઞેયજ્ઞત્વસદ્રૂપાસ્ સદસત્સારરૂપિણઃ ।
આકાશકોશવિશદા ભવતાભવભૂમયઃ ॥

યથાસ્થિતં ચ તિષ્ઠન્તો ગચ્છન્તશ્ ચ યથાગતમ્ ।
યથાપ્રાપ્તૈકકર્માણસ્ સમ્પદ્યન્તે બુધાḫ પરમ્ ॥

અથ વા સર્વસન્ત્યાગશાન્તાન્તẖકરણોજ્જ્વલાઃ ।
એકાન્તેષ્વ્ એવ તિષ્ઠન્તિ ચિત્રકર્માર્પિતા ઇવ ॥

સઙ્કલ્પશાન્તૌ સઙ્કલ્પપુરવત્ સર્વદાખિલમ્ ।
સ્વપ્નવચ્ ચ પ્રબુદ્ધસ્ય સદ્ એવાસ્તઙ્ગતં જગત્ ॥

સનેત્રરૂપાનુભવં જાતિતો ઽન્ધ ઇવાગમૈઃ ।
નિર્વાણં વર્ણયન્ન્ અજ્ઞસ્ તામ્યત્ય્ અન્તર્ ન શામ્યતિ ॥

કલ્પનાંશોપદેશેન લોકો ઽવિદ્યામયાત્મના ।
યેન કેનચિદ્ અજ્ઞત્વાત્ કૃતાર્થો ઽસ્મીતિ મન્યતે ॥

અકૃતાર્થẖ કૃતાર્થત્વં જાનન્ મૌર્ખ્યવિમોહિતઃ ।
વિજ્ઞાસ્યત્ય્ અકૃતાર્થત્વં ક્ષણાન્તરકદર્થનૈઃ ॥

ઉપાયં કલ્પનાત્માનમ્ અનુપાયં વિદુર્ બુધાઃ ।
દુẖખદત્વાન્ નિમેષેણ ભાવાભાવૈષણભ્રમૈઃ ॥

જગદ્ભ્રમં પરિજ્ઞાય યદ્ અવાસનમ્ આસિતમ્ ।
વિરસાશેષવિષયં તદ્ ધિ નિર્વાણમ્ ઉચ્યતે ॥

આખ્યાયિકાર્થપ્રતિભાનરૂપમ્ અચેત્યચિદ્વારિભરદ્રવાત્મા ।
અવેદ્યવિદ્રૂપમ્ અશેષમ્ અચ્છં પશ્યન્ વિનિર્વામિ જગત્સ્વરૂપમ્ ॥

જાત્યન્ધરૂપાનુભવાનુરૂપં યદ્ આગમૈર્ બુદ્ધમ્ અબોધરૂપમ્ ।
અધસ્પદીકૃત્ય તદ્ અન્તર્ અસ્મિન્ બોધે નિપત્યાનુભવે ભવાભૂઃ ॥