મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.2

તતઃ ખિન્નેન્દુવદના પર્યાકુલતમઃપટા ।
ક્ષીયમાણા બભૌ શ્યામા વિવેકાન્તેવ વાસના ॥

પૂર્વે ધ્વસ્તતયાલોકાદ્ દૃશ્યમાનો ઽપરે ઽચલે ।
શેફાલિકાવતંસાભાં તારકાનિકરો દધૌ ॥

અવશ્યાયકણાકર્ષી પરામૃષ્ટેન્દુમણ્ડલઃ ।
જ્યોત્સ્નાકવલનાલોલો વવૌ પ્રાભાતિકો ઽનિલઃ ॥

રામલક્ષ્મણશત્રુઘ્ના ઉત્થાયાનુચરૈસ્ સહ ।
યયુર્ વન્દિતસન્ધ્યાસ્ તે પુણ્યં વાસિષ્ઠમ્ આશ્રમમ્ ॥

તત્ર વન્દિતસન્ધ્યસ્ય નિર્ગતસ્યાગ્નિસદ્મનઃ ।
મુનેર્ વવન્દિરે પાદાવ્ આદૌ દત્ત્વાર્ઘ્યસન્તતિમ્ ॥

ક્ષણાત્ તત્ સદનં મૌનં મુનિબ્રાહ્મણરાજભિઃ ।
હસ્ત્યશ્વરથયાનૈશ્ ચ ક્ષણાન્ નીરન્ધ્રતાં યયૌ ॥

અથાસૌ મુનિશાર્દૂલસ્ તયૈવ સહ સેનયા ।
ગૃહં દાશરથં કલ્યે રામાદ્યનુગતો યયૌ ॥

તત્રૈનં પૂર્વસમ્બુદ્ધઃ કૃતસન્ધ્યો મહીપતિઃ ।
દૂરમ્ અગ્રે વિનિર્ગત્ય પૂજયામ્ આસ સાદરમ્ ॥

પુષ્પમુક્તામણિવ્રાતૈર્ ભૂયો ઽપ્ય્ અધિકભૂષિતામ્ ।
સભાં પ્રવિશ્ય તે સર્વે વિવિશુર્ વિષ્ટરાદિષુ ॥

અથૈતસ્મિન્ન્ અવસરે હ્યસ્તનાસ્ સર્વ એવ તે ।
શ્રોતારસ્ સમુપાજગ્મુર્ નભશ્ચરમહીચરાઃ ॥

વિવેશ સા સભા સોમ્યં કૃતાન્યોઽન્યાભિવાદના ।
બભૌ સમસમાભોગા શાન્તવાતેવ પદ્મિની ॥

યથાપ્રદેશમ્ એવાશુ નિવિષ્ટેષુ યથાસુખમ્ ।
તેષુ તદ્દેશયોગ્યેષુ વિપ્રર્ષિમુનિરાજસુ ॥

મૃદુનિ સ્વાગતરવે શનૈશ્ શમમ્ ઉપાગતે ।
સભાકોણોપવિષ્ટેષુ શાન્તશબ્દેષુ વન્દિષુ ॥

ત્વરયેવોદિતેષ્વ્ આશુ શ્રોતુમ્ અભ્યાગતેષ્વ્ ઇવ ।
ગવાક્ષાદ્ ઇવ જાતેષુ પ્રવિષ્ટેષ્વ્ અર્કરશ્મિષુ ॥

સત્વરં પ્રવિશચ્છ્રોતૃહસ્તસ્પર્શવશોદ્ભવે ।
મુક્તાજાલઝણત્કાર ઓઙ્કાર ઇવ શામ્યતિ ॥

કુમારશ્ શઙ્કરસ્યેવ કચો દેવગુરોર્ ઇવ ।
પ્રહ્લાદ ઇવ શુક્રસ્ય સુપર્ણ ઇવ શાર્ઙ્ગિણઃ ॥

વસિષ્ઠસ્યાનને રામશ્ શનૈર્ દૃષ્ટિમ્ અપાતયત્ ।
ભ્રમન્તીમ્ અમ્બરે વાતઃ ફુલ્લપદ્મ ઇવાલિનીમ્ ॥

મુનિસ્ ત્વ્ અનુજ્ઝિતેનાથ તેનૈવ રઘુનન્દનમ્ ।
ક્રમેણોવાચ વાક્યજ્ઞો વાક્યં વાક્યાર્થકોવિદમ્ ॥

કચ્ચિત્ સ્મરસિ યત્ પ્રોક્તં હ્યો મયા રઘુનન્દન ।
વાક્યમ્ અત્યન્તગુર્વર્થં પરમાર્થાવબોધકમ્ ॥

ઇદાનીમ્ અવબોધાર્થમ્ અન્યચ્ ચ રિપુમર્દન ।
ઉચ્યમાનં મયેદં ત્વં શૃણુ શાશ્વતસિદ્ધયે ॥

વૈરાગ્યાભ્યાસવશતસ્ તથા તત્ત્વાવલોકનાત્ ।
સંસારાત્ તીર્યતે તેન તેષ્વ્ એવાભ્યાસમ્ આહર ॥

સમ્યક્ તત્ત્વાવબોધેન દુર્બોધે ક્ષયમ્ આગતે ।
ગલિતે વાસનાવેશે વિશોકં પ્રાપ્યતે પદમ્ ॥

દિક્કાલાદ્યનવચ્છિન્નમ્ અદૃષ્ટોભયકોટિકમ્ ।
એકં બ્રહ્મૈવ હિ જગત્ સ્થિતં દ્વિત્વમ્ ઇવાગતમ્ ॥

સર્વભાવાનવચ્છિન્નં યત્ર બ્રહ્મૈવ વિદ્યતે ।
શાન્તં સમસમાભાસં તત્રાન્યત્ તત્ કથં ભવેત્ ॥

ઇતિ મત્વાહમ્ ઇત્ય્ અન્તર્ મુક્ત્વા મુક્તવપુર્ મહાન્ ।
એકરૂપઃ પ્રશાન્તાત્મા મૌની સ્વાત્મમયો ભવ ॥

નાસ્તિ ચિત્તં ન ચાવિદ્યા ન મનો ન ચ જીવકઃ ।
એતાશ્ ચ કલના રામ કૃતા બ્રહ્મણ એવ તાઃ ॥

યાસ્ સમ્પદો યાશ્ ચ દૃશો યાશ્ ચિતો યાશ્ ચિદેષણાઃ ।
બ્રહ્મૈવ તદ્ અનાદ્યન્તમ્ અબ્રહ્મેહ ન વિદ્યતે ॥

પાતાલે ભૂતલે સ્વર્ગે ત્રિનેત્રાન્તં તૃણાદિ યત્ ।
દૃશ્યતે તત્ પરં બ્રહ્મ ચિદ્રૂપં નાન્યદ્ અસ્તિ હિ ॥

ઉપેક્ષ્યં હેયમ્ આદેયં બન્ધવો વિભવા વપુઃ ।
બ્રહ્મૈવ વિગતાદ્યન્તમ્ અબ્ધિવત્ પ્રવિજૃમ્ભતે ॥

યાવદ્ અજ્ઞાનકલના યાવદ્ અબ્રહ્મવાસના ।
યાવદ્ આસ્થા જગજ્જાલે તાવચ્ ચિત્તાદિકલ્પના ॥

દેહે યાવદ્ અહમ્ભાવો દૃશ્યે ઽસ્મિન્ યાવદ્ આત્મતા ।
યાવન્ મમેદમ્ ઇત્ય્ આસ્થા તાવચ્ ચિત્તાદિવિભ્રમઃ ॥

યાવન્ નોદિતમ્ ઉચ્ચૈસ્ત્વં સજ્જનાસઙ્ગશૃઙ્ગતઃ ।
યાવન્ મૌર્ખ્યં ન સઙ્ક્ષીણં તાવચ્ ચિત્તાદિનિમ્નતા ॥

યાવચ્ છિથિલતાં યાતં નેદં ભુવનભાવનમ્ ।
સમ્યગ્દર્શનશક્ત્યાન્તસ્ તાવચ્ ચિત્તોદયસ્ સ્ફુટઃ ॥

યાવદ્ અજ્ઞત્વમ્ અન્ધત્વં વૈવશ્યં વિષયાશયા ।
મૂર્છામોહસમુચ્છ્રાયસ્ તાવચ્ ચિત્તાદિકલ્પના ॥

યાવદ્ આશાવિષામોદઃ પરિસ્ફુરતિ હૃદ્વને ।
પ્રવિચારચકોરો ઽત્ર ન તાવત્ પ્રવિશત્ય્ અલમ્ ॥

ભોગેષ્વ્ અનાસ્થમનસશ્ શીતલામલનિર્વૃતેઃ ।
છિન્નાશાપાશજાલસ્ય ક્ષીયતે ચિત્તવિભ્રમઃ ॥

તૃષ્ણામોહપરિત્યાગાન્ નિત્યશીતલસંવિદઃ ।
પુંસસ્ સંશાન્તચિત્તસ્ય પ્રબુદ્ધસ્ય ક્વ ચિત્તભૂઃ ॥

અસંસ્તુતમ્ ઇવાનાસ્થમ્ અવસ્તુ પરિપશ્યતઃ ।
દૂરસ્થમ્ ઇવ દેહં સ્વમ્ અસન્તં ચિત્તભૂઃ કુતઃ ॥

ભાવિતાનન્તચિત્તત્ત્વરૂપરૂપાન્તરાત્મનઃ ।
સ્વાઙ્ગાંશલીનજગતશ્ શાન્તો જીવાદિવિભ્રમઃ ॥

અસમ્યગ્દર્શને શાન્તે મિથ્યાભ્રમભરાત્મનિ ।
ઉદિતે પરમાદિત્યે પરમાર્થૈકદર્શને ॥

અપુનર્દર્શનાયૈવ દગ્ધં સંશુષ્કપર્ણવત્ ।
ચિત્તં વિગલિતં વિદ્ધિ વહ્નૌ ઘૃતલવં યથા ॥

જીવન્મુક્તા મહાત્માનો યે પરાવરદર્શિનઃ ।
તેષાં યા ચિત્તપદવી સા સત્ત્વમ્ ઇતિ કથ્યતે ॥

જીવન્મુક્તશરીરેષુ વાસના વ્યવહારિણી ।
ન ચિત્તનામ્ની ભવતિ સા હિ સત્ત્વપદં ગતા ॥

નિશ્ચેતસો હિ તત્ત્વજ્ઞા નિત્યં સત્ત્વપદે સ્થિતાઃ ।
લીલયા પ્રભ્રમન્તીહ સત્ત્વસંસ્થિતિહેલયા ॥

શાન્તા વ્યવહરન્તો ઽપિ સત્ત્વસ્થાસ્ સંયતેન્દ્રિયાઃ ।
નિત્યં પશ્યન્તિ ચિજ્જ્યોતિર્ ન દ્વૈતૈક્યે ન વાસનાઃ ॥

અન્તર્મુખતયા સર્વં ચિદ્વહ્નૌ ત્રિજગત્તૃણમ્ ।
જુહ્વતો ઽન્તર્ વિચેષ્ટન્તે મૂઢવચ્ છીતલાશયાઃ ॥

વિવેકવિશદં ચેતસ્ સત્ત્વમ્ ઇત્ય્ અભિધીયતે ।
ભૂયઃ ફલતિ નો મોહં દગ્ધં બીજમ્ ઇવાઙ્કુરમ્ ॥

યા વાસના વિમૂઢાન્તર્ પુનર્જનનધર્મિણી ।
ચિત્તશબ્દાભિધા સોક્તા વિપર્યસ્યતિ બોધતઃ ॥

પ્રાપ્તપ્રાપ્યો ભવાન્ રામ સત્ત્વભાવમ્ ઉપાગતમ્ ।
ચિત્તં જ્ઞાનાગ્નિના દગ્ધં ન તે ભૂયઃ પ્રરોહતિ ॥

સંરોહતીષુણા વિદ્ધં તથા પરશુનાગ્નિના ।
ન હિ જ્ઞાનાગ્નિનિર્દગ્ધં પ્રબોધવિશદં મનઃ ॥

બ્રહ્મબૃંહૈવ હિ જગજ્ જગચ્ ચ બ્રહ્મબૃંહણાત્ ।
વિદ્યતે નાનયોર્ ભેદશ્ ચિદ્ઘનબ્રહ્મણોર્ ઇહ ॥

ચિદન્તર્ અસ્તિ ત્રિજગન્ મરિચે તિક્તતા યથા ।
નાતશ્ ચિજ્જગતી ભિન્ને તસ્માત્ સદસતી મુધા ॥

અચિન્મયત્વાન્ નાસિ ત્વં ખાત્મા કિમ્ ઇવ રોદિષિ ।
અચિન્મયત્વાજ્ જગતામ્ અભાવે કલનાઃ કુતઃ ॥

ચિન્મયશ્ ચેદ્ ભવાન્ સર્વં તચ્ ચિત્ત્વં પ્રવિચારય ।
શુદ્ધસત્ત્વમ્ અનાદ્યન્તં તત્રાઙ્ગ કલનાઃ કુતઃ ॥

ચિદાત્માસિ નિરંશો ઽસિ પારાવારવિવર્જિતઃ ।
રૂપં સ્મર નિજં સ્ફારં માસ્મૃત્યા સમ્મિતો ભવ ॥

તાં સ્વસત્તાં ગતસ્ સર્વમ્ અસર્વં વા ભવોદયી ।
તાદૃગ્રૂપો ઽસિ શાન્તો ઽસિ ચિદ્ અસિ બ્રહ્મરૂપ્ય્ અસિ ॥

ચિચ્છિલોદરમ્ એવાસિ નાસિ નાનસ્ય્ અથોમ્ અસિ ।
યો ઽસિ સો ઽસિ ન સો ઽસીવ સદ્ અસ્ય્ અસદ્ અસિ સ્વભાઃ ॥

યઃ પદાર્થવિશેષો ઽન્તર્ ન ત્વં નાન્યો ન સો ઽસ્તિ તે ।
તદ્ અસ્ય્ અતદ્ અસિ સ્વચ્છચિદ્ઘનાત્મન્ નમો ઽસ્તુ તે ॥

આદ્યન્તવર્જિતવિશાલશિલાન્તરાલસમ્પીનચિદ્ઘનવપુર્ ગગનામલસ્ ત્વમ્ ।
સ્વસ્થો ભવાજરઢપલ્લવકોશલેખાલીલાસ્થિતાખિલજગજ્જલધે જયસ્ તે ॥