મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.1

ઉપશાન્તિપ્રકરણાદ્ અનન્તરમ્ ઇદં શૃણુ ।
ત્વં નિર્વાણપ્રકરણં જ્ઞાતં નિર્વાણકારિ યત્ ॥

કથયત્ય્ એવમ્ ઉદ્દામવચનં મુનિનાયકે ।
શ્રવણૈકરસે મૌનં સ્થિતે રાજકુમારકે ॥

મુનિવાગર્થનિક્ષિપ્તમનસ્ય્ અસ્તેતરક્રિયે ।
રાજલોકે ગતસ્પન્દં ચિત્રાર્પિત ઇવ સ્થિતે ॥

વસિષ્ઠવચસામ્ અર્થં વિચારયતિ સાદરમ્ ।
લસદઙ્ગુલિભઙ્ગે ચ મુનિસાર્થે સ્ફુરદ્ભ્રુવિ ॥

વિસ્મયાલોકનોલ્લાસપ્રોત્ફુલ્લનયનાલિનિ ।
પુરન્ધ્રિવર્ગે પ્રગ્રીવતરુમઞ્જરિતાં ગતે ॥

ખે વાસરચતુર્ભાગદેશે દિનકરે સ્થિતે ।
શ્રુતજ્ઞાનતયા સૌમ્યે કિઞ્ચિચ્ છમમ્ ઉપેયુષિ ॥

શ્રવણાયેવ સંશાન્તવિતાનસ્પન્દમ્ આસ્થિતે ।
મૌનં મરુતિ મન્દારમધુરામોદદાયિનિ ॥

પુષ્પદામસુ સુપ્તાસુ મદાદ્ ભ્રમરપઙ્ક્તિષુ ।
જ્ઞાતજ્ઞેયતયા નૂનં સમ્યગ્ધ્યાનવતીષ્વ્ ઇવ ॥

જાલમુક્તાકલાપાન્તસ્ તથા મકુરભૂમિષુ ।
કચત્ય્ અપગતસ્પન્દં તાપે શ્રોતુમ્ ઇવાસ્થિતે ॥

ગૃહાન્તરં પ્રવિષ્ટેષુ ગવાક્ષૈર્ દૂરમ્ અંશુષુ ।
વિશ્રમાર્થમ્ ઇવાદીર્ઘનભઃપાન્થેષુ શીતલમ્ ॥

મુક્તાજાલપ્રભાજાલભસ્મનોદ્ધૂલિતાત્મનિ ।
શંસતીવ શમં શામ્યદ્દિનદેહે દિનાતપે ॥

કરલીલાસરોજેષુ શેખરેષુ ચ ભૂભૃતામ્ ।
શુષ્યત્સુ રસસંશોષાદ્ અવૃત્તિષુ મનસ્સ્વ્ ઇવ ॥

બાલકેષ્વ્ અજ્ઞલોકેષુ લીલાપક્ષિષુ સારવમ્ ।
ભોજનાર્થં વધૂલોકમ્ ઉપરુન્ધત્સ્વ્ અનારતમ્ ॥

ભ્રમદ્ભ્રમરપક્ષોત્થવાતાધૂતે રજસ્ય્ અલમ્ ।
કૌસુમે પરિવિશ્રાન્તે ચામરેષ્વ્ અક્ષિપક્ષ્મસુ ॥

રશ્મિષ્વ્ અગ્રગ્રહોન્મુક્તચ્છાયાજાલભયાદ્ ઇવ ।
ગવાક્ષાદિષ્વ્ ઇવોડ્ડીય પ્રવિષ્ટેષુ ગૃહાન્તરમ્ ॥

આસીદ્ દિનચતુર્ભાગસત્તાવેદનતત્પરઃ ।
ભેરીપણવશઙ્ખાનાં દિઙ્મુખાપૂરકો ધ્વનિઃ ॥

તેન તત્ તારમ્ અપ્ય્ આશુ વચો ઽન્તર્ધાનમ્ આયયૌ ।
મૌનં જલદનાદેન માયૂર ઇવ નિસ્સ્વનઃ ॥

ચુક્ષુભે ક્ષુબ્ધપક્ષાલી પઞ્જરસ્થા ખગાવલી ।
ભૂકમ્પેન લસત્તાલીપલ્લવેવ વનાવલી ॥

આયયુર્ ભયવિત્રસ્તા બાલા ધાત્રીકુચાન્તરમ્ ।
સારવં પ્રાવૃશીવાબ્દાઃ પ્રોન્નતં શૃઙ્ગકોટરમ્ ॥

ઉત્તસ્થુર્ અવતંસેભ્યો ભૂભૃતાં ભ્રમરવ્રજાઃ ।
દૃષત્કરાલવાહાભ્યસ્ સરિદ્ભ્યો ઽમ્બુકણા ઇવ ॥

એવં પ્રક્ષુભિતે તસ્મિન્ ગૃહે દાશરથે તદા ।
પ્રોક્તવાસરવૃદ્ધત્વે શાન્તે શઙ્ખસ્વને શનૈઃ ॥

સંહરન્ પ્રસ્તુતં વસ્તુ વચો મધુરવૃત્તિમત્ ।
ઉવાચ મુનિશાર્દૂલસ્ સભામધ્યે રઘૂદ્વહમ્ ॥

રાઘવાનઘ વાગ્જાલં મયૈતદ્ યત્ પ્રસારિતમ્ ।
તેન ચિત્તખગં બદ્ધ્વા ક્રોડીકૃત્યાત્મતાં નય ॥

કચ્ચિદ્ ગૃહીતો ભવતા મદ્ગિરામ્ અર્થ ઈદૃશઃ ।
ત્યક્ત્વા દુર્બોધમ્ અક્ષીણો હંસેનેવામ્ભસઃ પયઃ ॥

વિચાર્યૈતદ્ અશેષેણ સ્વધિયૈવ પુનઃ પુનઃ ।
અનેનૈવ પથા સાધો ગન્તવ્યં ભવતાધુના ॥

અનયૈવ ધિયા રામ વિહરન્ નૈવ બધ્યસે ।
અન્યથાધઃ પતસ્ય્ આશુ વિન્ધ્યખાતે યથા ગજઃ ॥

સુગૃહીતં ધિયા રામ મદ્વચો ન કરોષિ ચેત્ ।
તત્ પતસ્ય્ અવટે ત્યક્તદીપઃ પાન્થો યથા નિશિ ॥

અસઙ્ગેન યથાપ્રાપ્તો વ્યવહારસ્ સ્વસિદ્ધયે ।
ઇત્ય્ એવં શાસ્ત્રસિદ્ધાન્તમ્ આદાયોદયવાન્ ભવ ॥

હે સભ્યા હે મહારાજ રામ લક્ષ્મણ ભૂમિપાઃ ।
સર્વ એવ ભવન્તો ઽદ્ય તાવદ્ વ્યાપારમ્ આહ્નિકમ્ ॥

કુર્વન્ત્વ્ અયં હિ દિવસઃ પ્રાયઃ પરિણતાકૃતિઃ ।
શેષં વિચારયિષ્યામો વિચાર્યં પ્રાતર્ આગતાઃ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તે મુનિના તેન સા સર્વૈવ સભા તદા ।
પ્રોત્તસ્થૌ પદ્મવદના સવિકાસેવ પદ્મિની ॥

રાજાનસ્ સ્તુતરાજાનઃ કૃતરાઘવવન્દનાઃ ।
પરિષ્ટુતવસિષ્ઠાસ્ તે જગ્મુર્ આત્મનિવેશનમ્ ॥

વિશ્વામિત્રેણ સહિતો વસિષ્ઠો ગન્તુમ્ આશ્રમમ્ ।
ઉત્તસ્થાવ્ આસનાચ્ છ્રીમાન્ નમસ્કૃતનભશ્ચરઃ ॥

દશરથપ્રભૃતયો રાજાનો મુનયસ્ તથા ।
યથાનુરૂપં વક્તારમ્ અનુગમ્ય ચિરં મુનિમ્ ॥

આપૃચ્છ્ય કેચિદ્ ગગનં યયુઃ કેચિદ્ વનાન્તરમ્ ।
કેચિદ્ રાજગૃહં સન્તો ભૃઙ્ગાઃ પદ્મોત્થિતા ઇવ ॥

વસિષ્ઠપાદયોસ્ ત્યક્ત્વા પુષ્પાઞ્જલિમ્ અનાબિલમ્ ।
પૌરૈર્ અનુગતો રાજા પ્રવિવેશ ગૃહાન્તરમ્ ॥

રામલક્ષ્મણશત્રુઘ્નાઃ પ્રાપ્તસ્ય સ્વાશ્રમં ગુરોઃ ।
અભ્યર્ચ્ય ચરણૌ ભક્તા આજગ્મુર્ નૃપમન્દિરમ્ ॥

સદનાનિ સમાસાદ્ય શ્રોતારસ્ સર્વ એવ તે ।
સસ્નુર્ આનર્ચુર્ અપ્ય્ આશુ દેવાન્ વિપ્રાન્ પિતૄંસ્ તથા ॥

યથાક્રમં ચ વિપ્રાદ્યૈર્ ભૃત્યાન્તૈશ્ ચ પરિચ્છદૈઃ ।
સમં બુભુજિરે ભોજ્યં વર્ણધર્મક્રમોચિતમ્ ॥

અસ્તઙ્ગતે દિનકરે સમં દિવસકર્મભિઃ ।
અભ્યાગતે રાત્રિકરે સમં રજનિકર્મભિઃ ॥

સ્થિતાસ્ તલ્પેષુ કૌશેયશયનેષ્વ્ આસનેષુ ચ ।
ભૂચરા મુનિરાજાનો રાજપુત્રા મહર્ષયઃ ॥

સંસારોત્તરણોપાયં વસિષ્ઠવચનેરિતમ્ ।
યથાવદ્ એકાગ્રધિયશ્ ચિન્તયામ્ આસુર્ આદૃતાઃ ॥

તતઃ પ્રહરમાત્રેણ નિદ્રામ્ આમુદ્રિતાનનાઃ ।
તત્સ્વપ્નસુન્દરીમ્ ઈયુઃ પદ્મા ઇવ દિનાર્થિનઃ ॥

રામલક્ષ્મણશત્રુઘ્નાઃ પ્રહરત્રયમ્ એવ તત્ ।
વાસિષ્ઠમ્ ઉપદેશં તે ચિન્તયામ્ આસુર્ અક્ષતમ્ ॥

પ્રહરસ્યાર્ધમાત્રં તુ તત આમુદ્રિતેક્ષણાઃ ।
તત્સ્વપ્નામ્ આયયુર્ નિદ્રાં ક્ષણાદ્ વિદ્રાવિતશ્રમામ્ ॥

ઇતિ શુભમનસાં વિવેકભાજામ્ અધિગતસારતયોદિતાશયાનામ્ ।
અભજત વિરતિં તદા ત્રિયામા મલિનનિશાકરવક્ત્રતાં જગામ ॥