મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.196

સઞ્જાતકૃત્રિમક્ષીણસંસૃતિપ્રત્યયḫ પુમાન્ ।
અસઙ્કલ્પો ન સઙ્કલ્પં વેત્તિ તેનાસદ્ એવ સઃ ॥

શ્વાસાન્ મ્લાનિર્ ઇવાદર્શે કુતો ઽપ્ય્ અહમ્ ઇતિ સ્થિતા ।
વિદ્ ધિ સાકારણા દૃષ્ટા નશ્યત્ય્ આશુ ન લભ્યતે ॥

યસ્ય ક્ષીણાવરણતા શાન્તસન્દેહતોદિતા ।
પરમામૃતપૂર્ણાત્મા સત્તયૈવ સ રાજતે ॥

સર્વસન્દેહદુẖખાન્તમિહિકામાતરિશ્વના ।
ભાતિ ભાસ્વદ્ધિયા દેશસ્ તેન પૂર્ણેન્દુનેવ ખમ્ ॥

વિસંસૃતિર્ અસન્દેહો લબ્ધજ્યોતિર્ નિરાવૃતિઃ ।
શરદાકાશવિશદો જ્ઞેનૈવ જ્ઞાયતે બુધઃ ॥

નિસ્સઙ્કલ્પો નિરાધારશ્ શાન્તસ્ સ્પર્શાત્ પવિત્રતામ્ ।
અન્તશ્શીતલ આધત્તે બ્રહ્મલોકાદ્ ઇવાનિલઃ ॥

અસદ્રૂપોપલમ્ભાનામ્ ઇયં વસ્તુસ્વભાવતા ।
યત્ સર્ગવેદનં સ્વપ્નવન્ધ્યાપુત્રોપલમ્ભવત્ ॥

અવિદ્યમાનમ્ એવેદં જગદ્ યદ્ અનુભૂયતે ।
અસદ્રૂપોપલમ્ભસ્ય સૈષા વસ્તુસ્વભાવતા ॥

અસત્યેષ્વ્ એવ સંસારેષ્વ્ આસ્તામ્ અર્થḫ કુતો ભવેત્ ।
સ્વર્ગાપવર્ગયોશ્ શબ્દાવ્ એવ વન્ધ્યાસુતોપમૌ ॥

જગદ્ બ્રહ્મતયા સત્યમ્ અનિર્મિતમ્ અભાવિતમ્ ।
અનિષ્ઠિતં ચાન્યથા તુ નાહં નાવગતં ચ તત્ ॥

આત્મસ્વભાવવિશ્રાન્તેર્ ઇયં વસ્તુસ્વભાવતા ।
યદ્ અહન્તાદિસર્ગાદિદૃશ્યાદ્યનુપલમ્ભતા ॥

ક્ષણાદ્ યોજનલક્ષાન્તં પ્રાપ્તે દેશાન્તરં ત્વ્ ઇતઃ ।
ચેતને તસ્ય યદ્ રૂપં માર્ગમધ્યે નિરઞ્જનમ્ ॥

અસ્પન્દવાતસદૃશં ખકોશાભાચ્છચિન્મયમ્ ।
અચેત્યં શાન્તમ્ ઉદિતં લતાવિકસનોપમમ્ ॥

સર્વસ્ય વસ્તુજાતસ્ય તત્ સ્વભાવં વિદુર્ બુધાઃ ।
સર્વોપલમ્ભો ગલતિ તત્રસ્થસ્ય વિવેકિનઃ ॥

સુષુપ્તે સ્વપ્નધીર્ નાસ્તિ સ્વપ્ને નાસ્તિ સુષુપ્તધીઃ ।
સર્ગનિર્વાણયોર્ ભ્રાન્તી સુષુપ્તસ્વપ્નયોર્ ઇવ ॥

ભ્રાન્તિર્ વસ્તુસ્વભાવો ઽસૌ ન સ્વપ્નો ન સુષુપ્તતા ।
ન સર્ગો ન ચ નિર્વાણં સત્યં શાન્તમ્ અશેષતઃ ॥

ભ્રાન્તિસ્ ત્વ્ અસન્માત્રમયી પ્રેક્ષિતા ચેન્ ન લભ્યતે ।
શુક્તિરુપ્યમ્ ઇવાસત્યં કિલ સમ્પ્રાપ્યતે કથમ્ ॥

યન્ ન લબ્ધં ચ તન્ નાસ્તિ તેન ભ્રાન્તેર્ ન સમ્ભવઃ ।
સ્વભાવાદ્ ઉપલમ્ભો ઽન્યો નાસ્તિ કશ્ચન કસ્યચિત્ ॥

સ્વભાવ એવ સર્વસ્મૈ સ્વદતે કિલ સર્વદા ।
અનાનૈવ હિ નાનેવ કિં વાદૈસ્ સ વિભાવ્યતામ્ ॥

અસ્વભાવે મહદ્ દુẖખં સ્વભાવે કેવલં શમઃ ।
ઇતિ બુદ્ધ્યા વિચાર્યાન્તર્ યદ્ ઇષ્ટં તદ્ વિધીયતામ્ ॥

સૂક્ષ્મે બીજે ઽસ્ત્ય્ અગસ્ સ્થૂલો દૃષ્ટમ્ ઇત્ય્ ઉપપદ્યતે ।
શિવે ઽમૂર્તે જગન્ મૂર્તમ્ અસ્તીત્ય્ ઉત્તમસઙ્કથા ॥

રૂપાલોકમનસ્કારબુદ્ધ્યહન્તાદયḫ પરે ।
સ્વરૂપભૂતાસ્ સલિલે દ્રવત્વમ્ ઇવ ખાત્મકાઃ ॥

મૂર્તો યથા સ્વસદૃશૈẖ કરોત્ય્ અવયવૈẖ ક્રિયાઃ ।
આત્મભૂતૈસ્ તથા ભૂતૈશ્ ચિદાકાશમ્ અકર્તૃ સત્ ॥

આત્મસ્થાદ્ અહમ્ ઇત્યાદિર્ અસ્મદાદેર્ અસંસૃતેઃ ।
શબ્દો ઽર્થભાવમુક્તો ઽયં પટહાદ્ ઇવ જાયતે ॥

યદ્ ભ્રાન્તં પ્રેક્ષયા નાસ્તિ તન્ નાસ્ત્ય્ એવ નિરન્તરમ્ ।
જગદ્રૂપમ્ અરૂપાત્મ બ્રહ્મ બ્રહ્મણિ સંસ્થિતમ્ ॥

યેષામ્ અસ્તિ જગત્સ્વપ્નસ્ તે સ્વપ્નપુરુષા મિથઃ ।
ન સન્ત્ય્ આત્મનિ મિથ્યાઙ્ગા નાસ્માસ્વ્ અમ્બરપુષ્પવત્ ॥

મયિ બ્રહ્મૈકરૂપં તે શાન્તમ્ આકાશકોશવત્ ।
વાયૌ સ્પન્દૈર્ ઇવાભિન્નૈર્ વ્યવહારશ્ ચ તૈર્ મયિ ॥

અહં તુ સન્મયસ્ તેષાં સ્વપ્નસ્ સ્વપ્નવતામ્ ઇવ ।
તે તુ નૂનમ્ અસન્તો મે સુષુપ્તે સ્વપ્નકા ઇવ ॥

તૈસ્ તુ યો વ્યવહારો મે તદ્ બ્રહ્મ બ્રહ્મણિ સ્થિતમ્ ।
તે યત્ પશ્યન્તિ પશ્યન્તુ તત્ તૈર્ અલમ્ અલં મમ ॥

અહમ્ આત્મનિ નૈવાસ્મિ બ્રહ્મસત્તેયમ્ આતતા ।
ત્વદર્થં સમુદેતીવ તથારૂપૈવ વાગ્ ઇયમ્ ॥

અનિરુદ્ધસ્ય રુદ્ધસ્ય શુદ્ધસંવિન્મયાત્મનઃ ।
ન ભોગેચ્છા ન મોક્ષેચ્છા હૃદિ સ્ફુરતિ તદ્વિદઃ ॥

સ્વભાવમાત્રાયત્તે ઽસ્મિન્ બન્ધમોક્ષક્રમે નૃણામ્ ।
કદર્થનેત્ય્ અહો મોહાદ્ ગોષ્પદે ઽપ્ય્ ઉદધિભ્રમઃ ॥

અભાવસાધને મોક્ષે ભાવોપશમરૂપિણિ ।
ન ધનાન્ય્ ઉપકુર્વન્તિ ન મિત્રાણિ ન ચ ક્રિયાઃ ॥

તૈલબિન્દુર્ ભવત્ય્ ઉચ્ચૈશ્ ચક્રમ્ અપ્પતિતો યથા ।
તથાશુ ચેત્યસઙ્કલ્પે સ્થિતા ભવતિ ચિજ્ જગત્ ॥

જાગ્રતિ સ્વપ્નવૃત્તાન્તસ્થિતિર્ યાદૃગ્રસા સ્મૃતૌ ।
તાદૃગ્રસાહન્ત્વજગજ્જાલસંસ્થા વિવેકિનઃ ॥

તેનૈવાભ્યાસયોગેન યાતિ તત્ તનુતાં તથા ।
યથા નાહં ન સંસારશ્ શાન્તમ્ એવાવશિષ્યતે ॥

યદા યદા સ્વભાવાર્કસ્ સ્થિતિમ્ એતિ તદા તદા ।
ભોગાન્ધકારો ગલતિ ન સન્ન્ અપ્ય્ અનુભૂયતે ॥

સો ઽયમ્ અહન્તારહિતસ્ સ્ફુરતિ સૃતૌ ભવતિ ભાસતે ચ તથા ।
બુદ્ધ્યાદિકરણનિકરો યસ્માદ્ દીપાદ્ ઇવાલોકઃ ॥