મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.194

ઇચ્છાવિષવિકારસ્ય પ્રયોગં યોગનામકમ્ ।
શાન્તયે શૃણુ ભૂયો ઽપિ પૂર્વમ્ ઉક્તમ્ અપિ સ્ફુટમ્ ॥

આત્મનો વ્યતિરિક્તં ચેદ્ વિદ્યતે તદ્ ઇહેચ્છયા ।
ઇષ્યતામ્ અસતિ ત્વ્ એવં સ્વાત્માન્યત્વે કિમ્ ઇષ્યતે ॥

નિર્ભાગાવયવા સૂક્ષ્મા વ્યોમ્નશ્ શૂન્યતરૈવ ચિત્ ।
સૈવાહં જગદ્ આશાશ્ ચ સતી કિં તત્ તયેષ્યતે ॥

સા વ્યોમરૂપા વ્યોમ્ન્ય્ એવ વેત્તીવાવેદ્યવેદના ।
વ્યોમાત્મ જગદાભાસમ્ અત્રેચ્છાવિષયો ઽસ્તિ કઃ ॥

ગ્રાહ્યગ્રાહકસમ્બન્ધẖ કુતશ્ ચેદ્ ઇતિ તન્ ન નઃ ।
વિદ્યતે ઽસૌ પ્રસક્તાનાં યેષામ્ અસ્તિ ન વેદ્મિ તાન્ ॥

ગ્રાહ્યગ્રાહકસમ્બન્ધસ્ સ્વનિષ્ઠો ઽપિ ન લભ્યતે ।
અસતસ્ તુ કથં લાભẖ કેન લબ્ધો ઽસિતશ્ શશી ॥

એષૈવ ગ્રાહકાદીનાં સત્તા યન્ નામ નિષ્ઠતા ।
સ્વભાવપ્રેક્ષયાસત્યા ન જાને ક્વ પ્રયાન્તિ તે ॥

એષ એવ સ્વભાવો યદ્ દ્રષ્ટૃદૃશ્યદૃશો ઽખિલાઃ ।
જ્ઞાત્વાસત્યા વિનિર્વાણમ્ અહન્તાત્મનિ ગચ્છતિ ॥

નિર્વાણે નાસ્તિ દૃશ્યાદિ દૃશ્યાદૌ નાસ્તિ નિર્વૃતિઃ ।
મિથો ઽનયોર્ અનુભવો ન ચ્છાયાતપયોર્ ઇવ ॥

ઉભે એતે મિથો ઽસત્યમ્ અસત્યૈવાત્ર નિર્વૃતિઃ ।
યતો નિર્વાણમ્ અજરમ્ અદુẖખમ્ અનુભૂયતે ॥

ભ્રમભૂતં તુ દૃશ્યાદિ નિત્યાનન્તસુખપ્રદમ્ ।
અસચ્ ચ તદ્ ભાવ્યતાં મા નિર્વાણે સ્થીયતામ્ અજે ॥

શુક્તિકારુપ્યસદૃશં પ્રેક્ષિતં યન્ ન લભ્યતે ।
અર્થકાર્ય્ અપિ તન્ નાસ્તિ કિમ્ અત્રાપહ્નવેન વઃ ॥

તત્સદ્ભાવાન્ મહદ્ દુẖખમ્ અસદ્ભાવાન્ મહત્ સુખમ્ ।
અભાવસ્ સોપપત્તિસ્ તુ દૃઢતાં યાતિ ભાવનાત્ ॥

તત્ કિમ્ આત્મનિ બન્ધાય વિદધધ્વં નરાધમાઃ ।
સ્પષ્ટ એવોપચયદે વસ્તુન્ય્ અસ્તમિતાપદિ ॥

કાર્યકારણતાદ્ય્ અસ્મિન્ સંવિન્માત્રાત્મકે તતે ।
માર્ગયન્ત્ય્ અપ્રબોધાદ્ય્ એતૈર્ મૃગૈર્ અલમ્ અસ્તુ નઃ ॥

વ્યોમરૂપે કિલૈકસ્મિન્ સર્વાત્મનિ તતે સતિ ।
કાર્યકારણતાદ્યાનામ્ ઉક્તીનામ્ એવ કẖ ક્રમઃ ॥

યો હેતુસ્ સ્પન્દને વાયોર્ દ્રવત્વે સલિલસ્ય ચ ।
શૂન્યત્વે નભસસ્ સો ઽસ્ય સર્ગાદિત્વે ચિદાત્મનઃ ॥

કાર્યકારણભાવાદિ બ્રહ્મૈવ સકલં યદિ ।
તદા બ્રહ્મણિ સર્ગાણાં કારણાર્થી વિલજ્જતામ્ ॥

ન દુẖખમ્ અસ્તિ ન સુખં શાન્તં શિવમયં જગત્ ।
નાસ્તિ વિન્માત્રતાન્યત્વમ્ અત ઇચ્છોદયẖ કુતઃ ॥

મૃદ્દેહયોધસેનાયાં ન મૃણ્માત્રેતરદ્ યથા ।
ન સજ્જગદહન્તાદૌ દૃશ્યે બ્રહ્મેતરત્ તથા ॥

એવં ચેત્ તદ્ ઉદેત્વ્ ઇચ્છા મા વોદેતુ મુનીશ્વર ।
સા તુ બ્રહ્મૈવ કો ઽર્થસ્ સ્યાદ્ અસ્યા વિધિનિષેધનૈઃ ॥

જ્ઞતાયાં સમ્પ્રબુદ્ધાયામ્ ઇચ્છા બ્રહ્મૈવ નેતરત્ ।
યથાસિ બુદ્ધવાન્ રામ તત્ સત્યં કિં ત્વ્ ઇદં શૃણુ ॥

યદા યદા જ્ઞતોદેતિ શામ્યતીચ્છા તદા તદા ।
વસ્તુસ્વભાવાદ્ ઉદયત્ય્ આદિત્યે યામિની યથા ॥

યથા યથોદયો જ્ઞપ્તેર્ દ્વૈતશાન્તિસ્ તથા તથા ।
વાસનાવિલયશ્ ચૈવ કથમ્ ઇચ્છોદયો ભવેત્ ॥

તસ્યાવિદ્યોપશાન્તેયં નિર્મલા મુક્તતોદિતા ।
અશેષદૃશ્યવૈરસ્યાદ્ યસ્યેચ્છોદેતિ ન ક્વચિત્ ॥

વિરક્તતાસ્ય નો દૃશ્યે ન ચાપ્ય્ અત્રાસ્ય રક્તતા ।
કેવલં જ્ઞાય દૃશ્યશ્રીસ્ સ્વદતે ન સ્વભાવતઃ ॥

કાકતલીયયોગેન પરપ્રેરણયાથ વા ।
યદિ કિઞ્ચિત્ કદાચિચ્ ચ સમ્યગ્ ઇચ્છતિ વા ન વા ॥

તદ્ અસ્ય સેચ્છાનિચ્છા ચ બ્રહ્મૈવાત્ર ન સંશયઃ ।
ઇચ્છાયાં જ્ઞાયતે જ્ઞસ્યાવશ્યમ્ એવ તુ તાનવમ્ ॥

જ્ઞતા ચેદ્ ઉદિતા જન્તોસ્ તદ્ ઇચ્છાસ્યોપશામ્યતિ ।
નૈતયોસ્ સ્થિતિર્ એકત્ર પ્રકાશતમસોર્ ઇવ ॥

પ્રતિષેધવિધીનાં તુ તજ્જ્ઞો ન વિષયẖ ક્વચિત્ ।
શાન્તસર્વૈષણેચ્છસ્ય કો ઽસ્ય કિં વક્તિ કિંકૃતે ॥

એતદ્ એવ જ્ઞતાચિહ્નં યદ્ ઇચ્છાસ્વ્ અતિતાનવમ્ ।
હ્લાદનં સર્વલોકાનામ્ અથાનુદય એવ વા ॥

દૃશ્યં વિરસતાં યાતં યદા ન સ્વદતે ક્વચિત્ ।
તદા નેચ્છા પ્રસરતિ તદૈવ ચ વિમુક્તતા ॥

બોધાદ્ અનૈક્યમ્ અદ્વૈતં યશ્ શાન્તમ્ અવતિષ્ઠતે ।
ઇચ્છાનિચ્છાદયસ્ સર્વે ભાવાસ્ તસ્ય શિવાત્મકાઃ ॥

બોધાદ્ અસ્તમિતદ્વૈતમ્ અદ્વૈતાદ્ ઐક્યવર્જિતમ્ ।
યસ્ સ્વચ્છો વિગતવ્યગ્રશ્ શાન્ત આત્મન્ય્ અવસ્થિતઃ ॥

નૈવ તસ્ય કૃતેનાર્થો ન સતા નાસતા સદા ।
ન ચાત્મના ન ચાન્યેન નૈતૈર્ મરણજીવિતૈઃ ॥

ઇચ્છા ચ તસ્ય નોદેતિ નિર્વાણસ્ય પ્રબોધિનઃ ।
યદિ વોદેતિ તત્ સ્વચ્છા બ્રહ્મ શાશ્વતમ્ એવ સા ॥

ન દુẖખમ્ અસ્તિ ન સુખં શાન્તં શિવમ્ અજં જગત્ ।
ઇતિ યો ઽન્તશ્ શિલેવાસ્તે તં પ્રબુદ્ધં વિદુર્ બુધાઃ ॥

દુẖખં સુખં ભાવનયા કુર્વન્ વિષમ્ ઇવામૃતમ્ ।
ઇતિ નિશ્ચયધીરાત્મા પ્રબુદ્ધ ઇતિ કથ્યતે ॥

તત્ સ્થિતં વ્યોમનિ વ્યોમ શાન્તે શાન્તં શિવે શિવમ્ ।
શૂન્યે શૂન્યં સતિ ચ સદ્ યદ્ બ્રહ્મણિ જગત્ સ્થિતમ્ ॥

અસંવેદનસંવિત્ખે તતે વિશ્વમ્ ઇતિ સ્થિતે ।
સોમ્યે સમસમે શાન્તે શિવે ઽહન્તાભ્રમẖ ક્ષયી ॥

યદ્ ઇદં દૃશ્યતે કિઞ્ચિજ્ જગત્ સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
તત્ સર્વં શાન્તમ્ આકાશં પરચિન્તાપુરોપમમ્ ॥

પરચિન્તાપુરો મધ્યે ગતવિઘ્નં ગમાગમૌ ।
યથા સ્તસ્ તવ શૂન્યત્વાત્ તથૈવાસ્મિઞ્ જગદ્ભ્રમે ॥

અદ્રિદ્યૂર્વીનદીશાભા શૂન્યતાત્મનિ જૃમ્ભતે ।
અદ્રષ્ટૃદૃશ્યકરણં મૃગતૃષ્ણામ્બુવીચિવત્ ॥

સ્વપ્નનિર્માણપુરવદ્ બાલવેતાલતાલવત્ ।
યદ્ ઇદં દૃશ્યતે તત્ર કિં કિલાસત્યતેતરત્ ॥

અસત્યમ્ એવાહમ્ ઇતિ ભાસતે સત્યમ્ એવ ચ ।
ભ્રાન્તિભાજં વિનૈવેયં ભ્રાન્તિસ્ સ્ફુરતિ સાસતી ॥

નાસન્ ન સન્ ન સદસત્ કિમ્ અપીદમ્ અતીન્દ્રિયમ્ ।
અવાચ્યં જગદ્ ઇત્ય્ એવ ભાત્ય્ અવિક્ષુભિતં ખવત્ ॥

ઇહેચ્છાનિચ્છતે જ્ઞસ્ય શમાદ્ યદ્ય્ અપ્ય્ અલં સમે ।
તથાપિ શ્રેયસે મન્યે નન્વ્ અનિચ્છોદયં સ્ફુટમ્ ॥

અહં જગદ્ ઇતિ જ્ઞપ્તિẖ ખે ખસ્યેવેયમ્ આસ્થિતા ।
ચિદાત્મનો યથા વાયોસ્ સ્પન્દો નાત્રાસ્તિ કારણમ્ ॥

ચિતશ્ ચેત્યોન્મુખત્વં યત્ તચ્ ચિત્તં સૈવ સંસૃતિઃ ।
સેચ્છા તન્મુક્તતા મુક્તિર્ યુક્તિં જ્ઞાત્વેતિ શામ્યતામ્ ॥

ઇચ્છા ભવત્વ્ અનિચ્છા વા સર્ગો ઽસ્તુ પ્રલયો ઽસ્તુ વા ।
ક્ષતિર્ ન કસ્યચિત્ કાચિન્ ન ચ કિઞ્ચિદ્ ઇહાસ્તિ હિ ॥

ઇચ્છાનિચ્છે સદસતી ભાવાભાવૌ સુખાસુખે ।
ઇત્ય્ અત્ર કલ્પના વ્યોમ્નિ સમ્ભવન્તિ ન કાશ્ચન ॥

ઇચ્છાનાં તાનવં યસ્ય દિનાનુદિનમ્ આગતમ્ ।
વિવેકશમતૃપ્તસ્ય તમ્ આહુર્ મોક્ષભાગિનમ્ ॥

ઇચ્છાક્ષુરિકયા વિદ્ધે હૃદિ શૂલં પ્રવર્તતે ।
જયન્તિ યત્ર નૈતાનિ મણિમન્ત્રૌષધાનિ વઃ ॥

યẖ કાર્યકારણાદ્યૂહાન્ કૃતવાન્ પૂર્વમ્ એવ તમ્ ।
સત્પ્રેક્ષયા ન પશ્યામો મિથ્યાભ્રમભરાદ્ ઋતે ॥

ભ્રમભૂતેન કુર્મશ્ ચેદ્ વ્યવહારમ્ અવસ્તુના ।
તત્ કસ્માત્ પરચિન્તાદ્રિẖ કવલત્વં ન નીયતે ॥

અસતા વ્યવહારશ્ ચેત્ પ્રેક્ષામાત્રવિનાશિના ।
ક્રિયતે શશશૃઙ્ગેણ તત્ કથં ચ્છાદ્યતે ન ખમ્ ॥

અહમ્ભાવાચ્ ચિદાકાશો જાડ્યાતિશયતẖ ક્ષણાત્ ।
પાષાણતાં જલમ્ ઇવ મનસ્ત્વાદ્ યાતિ દેહતામ્ ॥

ચિત્ત્વાદ્ અનુભવત્ય્ એતામ્ અસત્યામ્ એવ દેહિતામ્ ।
અવિનષ્ટૈવ ચિચ્છક્તિસ્ સ્વપ્ને સ્વમરણં યથા ॥

વ્યોમ્ન્ય્ અસત્યમ્ અવસ્તુત્વાત્ સત્યં ચાનુભવાદ્ યથા ।
નીલત્વં તદ્વદ્ ઈશે ઽસ્મિન્ સર્ગો નાસન્ ન સન્મયઃ ॥

યથા શૂન્યત્વનભસોર્ યથા સ્પન્દનભસ્વતોઃ ।
ભેદો નાસ્તિ તથા સર્ગબ્રહ્મણોર્ એકરૂપયોઃ ॥

નેહ સઞ્જાયતે કિઞ્ચિજ્ જગદાદિ ન નશ્યતિ ।
સ્વપ્નો નિદ્રાગતસ્યેવ કેવલં પ્રતિભાસતે ॥

અવિદ્યમાને પૃથ્વ્યાદૌ પ્રતિભામાત્રરૂપિણિ ।
સર્ગે ક ઇવ સંરમ્ભસ્ ત્યાગાદાનૈશ્ ચિદમ્બરે ॥

ન દેહપ્રતિભાતો ઽસ્તિ બુદ્ધ્યાદિકરણાન્વિતા ।
કેવલં બ્રહ્મ ચિન્માત્રમ્ એવમ્ આત્મન્ય્ અવસ્થિતમ્ ॥

બુદ્ધ્યાદેẖ કરણત્વં ચ દ્વૈતૈક્યાસમ્ભવાન્ ન સત્ ।
અનેનેદં ક્રિયત ઇત્ય્ અસ્યાર્થસ્યાત્યસમ્ભવાત્ ॥

અહેતુર્ અક્રમં ભાતિ ચિતિ કલ્પક્રિયાગણઃ ।
ક્ષણેનૈવ યથા સ્વપ્ને મૃતિજન્માબ્ધિસન્તરાઃ ॥

ખમ્ એવ પૃથ્વી ખં શૈલાẖ ખમ્ એવ દૃઢભિત્તયઃ ।
ખમ્ એવ લોકાસ્ સ્પન્દẖ ખં સર્ગસંવેદને ચિતેઃ ॥

વ્યોમભિત્તૌ જગચ્ચિત્રં ચિદ્રઙ્ગમયમ્ આતતમ્ ।
નોદેતિ નાસ્તમ્ આયાતિ ન તામ્યતિ ન શામ્યતિ ॥

ચિદ્વારિણિ જગત્તુઙ્ગતરઙ્ગદ્રવરૂપિણિ ।
કિં કદા કથમ્ ઉત્પન્નં કિં શાન્તં ચ કદા કથમ્ ॥

શાન્તે મહાચિદાકાશે જગચ્છૂન્યત્વશાલિનિ ।
ચેત્યાસમ્ભવતસ્ સન્તિ નોદયાસ્તમયોક્તયઃ ॥

પર્વતા ગગનાયન્તે ગગનં પર્વતાયતે ।
સંવેદનપ્રયોગેણ બ્રહ્મણસ્ સર્ગતાસ્થિતૌ ॥

સંવિચ્ચૂર્ણપ્રયોગેણ નિમેષાર્ધેન યોગિનઃ ।
કુર્વન્તિ જગદ્ આકાશમ્ આકાશં ત્રિજગન્તિ હિ ॥

સિદ્ધસઙ્કલ્પનગરાણ્ય્ અસઙ્ખ્યાનિ યથામ્બરે ।
તથા સર્ગસહસ્રાણિ સન્તિ તાનિ તુ ચિન્નભઃ ॥

મહાર્ણવે યથાવર્તા અન્યોઽન્યમ્ અપિ મિશ્રિતાઃ ।
પૃથગ્ એવાવતિષ્ઠન્તે વ્યતિરિક્તા ન તે તતઃ ॥

સર્ગાત્ સર્ગાન્તરાલોકો યḫ પ્રબુદ્ધસ્ય યોગિનઃ ।
સિદ્ધલોકાન્તરપ્રાપ્તિસ્ સૈવેતિ વિબુધોક્તયઃ ॥

અવિનાશીનિ ભૂતાનિ સ્થિતાનિ પરમે શિવે ।
વ્યોમ્નીવ શૂન્યતોલ્લાસાસ્ સર્ગવર્ગા નિરર્ગલાઃ ॥

પરમાર્થનિજામોદાસ્ સહજાસ્ સર્ગવિભ્રમાઃ ।
નોદ્યન્તિ નોપશામ્યન્તિ લેખા ઇવ શિલોદરે ॥

અન્યોઽન્યં કુસુમામોદા મિલિતા અપ્ય્ અમિશ્રિતાઃ ।
વ્યોમરૂપાસ્ તથા સર્ગા અન્યોઽન્યં સિદ્ધભૂમયઃ ॥

સઙ્કલ્પાકાશરૂપત્વાત્ સર્વાર્થાનુભવસ્થિતેઃ ।
તનુસઙ્કલ્પમોહાનાં સત્યાશ્ શાપવરોક્તયઃ ॥

ન જ્ઞાનવાદિતા સત્યા ન ચ બાહ્યાર્થવાદિતા ।
યથાવેદનમ્ એતાનિ વેદનાનિ ફલન્તિ વઃ ॥

ચિતિ ચિત્ત્વં યદ્ અસ્ત્ય્ અન્તર્ જગદ્ ઇત્ય્ એવ ભાતિ તત્ ।
ભેદો દ્રવત્વપયસોર્ ઇવ નાત્રોપપદ્યતે ॥

કાલો જગન્તિ ભુવનાન્ય્ અહમ્ અક્ષવર્ગસ્ ત્વ્ એતાનિ તત્ર ચ તથેતિ ચ સર્વમ્ એકમ્ ।
ચિદ્વ્યોમ શાન્તમ્ અજમ્ અવ્યયમ્ ઈશ્વરાત્મ રાગાદયẖ ખલુ ન કેચન સમ્ભવન્તિ ॥