મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.193

ચમત્કુર્વન્ત્ય્ અથાત્રાર્થા આવર્તા ઇવ વારિણિ ।
એતચ્ ચ ભાવાસ્ સકલા યથા વારિ તરઙ્ગકાઃ ॥

સર્વસ્યૈવાસ્ય વિશ્વસ્ય નિર્જ્ઞેયજ્ઞાનરૂપિણી ।
પરમાકાશતા રૂપં કિં પરોપશમશ્રમઃ ॥

બાલચિન્તાપુરં વ્યોમ્નિ ન કિઞ્ચિદ્ અપિ મે યથા ।
તથેદં તત્ત્વતો વિશ્વં સત્યં તુ શિશુચેતસિ ॥

અરૂપાલોકમનનં શિલાપુત્રકસૈન્યવત્ ।
રૂપાલોકમનસ્કારા ભાન્તિ કેવાત્ર વિશ્વતા ॥

રૂપાલોકમનસ્કારસારો વિન્માત્રતાં વિના ।
ન લભ્યતે સા ચ પરં વ્યોમૈવાત્ર ક્વ વિશ્વતા ॥

વિદો વિત્ત્વં જગદ્ભ્રાન્તિર્ અવિત્ત્વં તુ ન વિભ્રમઃ ।
વિત્ત્વાવિત્ત્વે તદાયત્તે ચિન્તાચિન્તે યથા તવ ॥

પરમાકાશરૂપત્વાચ્ ચિદ્વ્યોમ્નો વિતતાકૃતેઃ ।
ન સ્વભાવવિપર્યાસẖ કશ્ચિત્ સમ્ભવતિ ક્વચિત્ ॥

તન્મયસ્યાસ્ય વિશ્વસ્ય ન સ્વભાવવિકારિતા ।
વિદ્યતે પ્રેક્ષ્યમાણાપિ કિમ્ ઉ સાસ્ય ભવિષ્યતિ ॥

સર્વં ચિદ્વ્યોમ ચૈવેદં ન સત્ ત્વમ્ અહમ્ ઇત્ય્ અપિ ।
વિકારાદ્ય્ અપિ ન જ્ઞપ્તાવ્ અજ્ઞપ્તિં ન લભે ક્વચિત્ ॥

સર્વં શાન્તં શિવં શુદ્ધં ત્વમહન્તાદિવિભ્રમમ્ ।
ન કિઞ્ચિદ્ અપિ પશ્યામિ વ્યોમજં કાનનં યથા ॥

સંવિદાકાશશૂન્યત્વં યત્ તદ્ વિદ્ધિ વચો મમ ।
ઇદં ત્વત્સંવિદાકાશે સ્વયમ્ આત્મનિ તિષ્ઠતિ ॥

પરમ્ આહુḫ પદં સદ્ યદ્ અનિચ્છોદયમ્ આસિતમ્ ।
પાષાણપુરુષસ્યેવ ચિત્રસ્થસ્યેવ વાસનમ્ ॥

સ વિશ્રાન્તમના મૌની યસ્ય પ્રકૃતકર્મસુ ।
સ્પન્દો દારુમયસ્યેવ વિગતેચ્છમ્ અનાકુલમ્ ॥

અન્તશ્શૂન્યં બહિશ્શૂન્યં વિરસં ગતવાસનમ્ ।
જરદ્વેણોર્ ઇવ જ્ઞસ્ય જીવતો ભાતિ જીવિતમ્ ॥

યસ્મૈ ન સ્વદતે દૃશ્યમ્ અદૃશ્યં સ્વદતે હૃદિ ।
સબાહ્યાભ્યન્તરં શાન્તસ્ સ ઉત્તીર્ણો ભવાર્ણવાત્ ॥

ઉચ્યન્તાં શબ્દજાલાનિ વંશવદ્ ગતવાસનમ્ ।
રસેનાનઙ્ગલગ્નેન પ્રકૃતાન્ય્ અન્યચોદનૈઃ ॥

સ્પૃશ્યન્તાં સ્પર્શનીયાનિ યથાપ્રાપ્તાન્ય્ અવાસનમ્ ।
કૂટાગારવદ્ અક્ષુબ્ધમ્ અનિચ્છમનનોદયમ્ ॥

સ્વાદ્યન્તાં રસજાલાનિ વિગતેચ્છાભયૈષણમ્ ।
અપગર્વાભિલષણં યથાપ્રાપ્તાનિ દર્વિવત્ ॥

દૃશ્યન્તાં રૂપજાતાનિ પુરḫ પ્રાપ્તાન્ય્ અવાસનમ્ ।
અરસં નિર્મનોમાનમ્ અગર્ધં ચિત્રનેત્રવત્ ॥

શિઙ્ઘ્યન્તાં ગન્ધપુષ્પાણિ વિગતેચ્છમ્ અવાસનમ્ ।
સ્પન્દવત્ત્વે ઽપિ લગ્નાનિ ત્યાગાય વનવાતવત્ ॥

ઇતિ ચેદ્ વિરસત્વેન બોધયિત્વા ચિકિત્સિતાઃ ।
ન ભોગરોગાસ્ તદ્ દુẖખશાન્ત્યૈ નાસ્તિ કથૈવ વઃ ॥

યસ્ સ્વાદયન્ ભોગવિષં રતિમ્ એતિ દિને દિને ।
સો ઽગ્નૌ સ્વમૂર્ધ્નિ જ્વલિતે કક્ષમ્ અક્ષયમ્ ઉજ્ઝતિ ॥

નિરિચ્છત્વં સમાધાનમ્ આહુર્ આગમભૂષણાઃ ।
યથા શામ્યેન્ મનો ઽનિચ્છં નોપભોગશતૈર્ અપિ ॥

ઇચ્છોદયો યથા દુẖખમ્ ઇચ્છાશાન્તિર્ યથા સુખમ્ ।
તથા ન નરકે નાપિ બ્રહ્મલોકે ઽનુભૂયતે ॥

ઇચ્છામાત્રં વિદુશ્ ચિત્તં તચ્છાન્તિર્ મોક્ષ ઉચ્યતે ।
એતાવન્ત્ય્ એવ શાસ્ત્રાણિ તપાંસિ નિયમા યમાઃ ॥

યાવતી યાવતી જન્તોર્ ઇચ્છોદેતિ યથા યથા ।
તાવતી તાવતી દુẖખબીજમુષ્ટિḫ પ્રરોહતિ ॥

યથા યથેચ્છાસ્ તનુતાં યાન્તિ જન્તોર્ વિવેકતઃ ।
તથા તથોપશામ્યન્તિ દુẖખચિન્તાવિષૂચિકાઃ ॥

યથા યથેચ્છા ઘનતાં યાન્તિ લોકસ્ય રાગિણઃ ।
તથા તથા વિવર્તન્તે દુẖખચિન્તાવિષોર્મયઃ ॥

ઇચ્છા ચિકિત્સ્યતે વ્યાધિર્ ન સ્વયત્નૌષધેન ચેત્ ।
તદ્ અત્ર બલવન્ મન્યે વિદ્યતે નૌષધાન્તરમ્ ॥

ઇચ્છોપશમનં કર્તું યદિ કૃત્સ્નં ન શક્યતે ।
સ્વલ્પમ્ અપ્ય્ અનુગન્તવ્યં માર્ગસ્થો નાવસીદતિ ॥

યસ્ ત્વ્ ઇચ્છાતાનવે યત્નં ન કરોતિ નરાધમઃ ।
સો ઽન્ધકૂપે સ્વમ્ આત્માનં દિનાનુદિનમ્ ઉજ્ઝતિ ॥

દુẖખપ્રસવશાલિન્યા બીજમ્ ઇચ્છૈવ સંસૃતેઃ ।
સમ્યગ્જ્ઞાનાગ્નિદગ્ધા સા ન ભૂયḫ પરિરોહતિ ॥

ઇચ્છામાત્રં હિ સંસારો નિર્વાણં તદવેદનમ્ ।
ઇચ્છાનુત્પાદને યત્નẖ ક્રિયતાં કિં વૃથાભ્રમૈઃ ॥

શાસ્ત્રોપદેશગુરવḫ પ્રેક્ષ્યન્તે કિમ્ અનર્થકમ્ ।
કિમ્ ઇચ્છાનનુસન્ધાનસમાધિર્ નાધિગમ્યતે ॥

યસ્યેચ્છાનનુસન્ધાનમાત્રે દુસ્સાધતામતેઃ ।
ગુરૂપદેશશાસ્ત્રાદિ તસ્ય નૂનમ્ અનર્થકમ્ ॥

ઇચ્છાવિષવિકારિણ્યા સત્તયૈવ નૃણામ્ અલમ્ ।
દુẖખપ્રસવકારિણ્યા હારિણ્યા જન્મજઙ્ગલે ॥

ન વાલીક્રિયતે ઽન્યેષામ્ આત્મજ્ઞાનાય ચેદ્ અસૌ ।
ઇચ્છોપશાન્તિẖ ક્રિયતાં તયાલં તદ્ અવાપ્યતે ॥

નિરિચ્છતૈવ નિર્વાણં સેચ્છતૈવ હિ બન્ધનમ્ ।
યથાશક્તિ જયેદ્ ઇચ્છાં કિમ્ એતાવતિ દુષ્કરમ્ ॥

જરામરણજન્માદિકરઞ્જખદિરાવલેઃ ।
બીજમ્ ઇચ્છાશુ સૈવાન્તર્ દહ્યતાં શમવહ્નિના ॥

યતો યતો નિરિચ્છત્વં મુક્તતૈવ તતસ્ તતઃ ।
યાવદ્ગતિ યથાપ્રાણં હન્યાદ્ ઇચ્છાં સમુત્થિતામ્ ॥

યતો યતશ્ ચ સેચ્છત્વં બન્ધપાશાસ્ તતસ્ તતઃ ।
પુણ્યપાપમયા દુẖખરાશયો વિતતાર્તયઃ ॥

ઇચ્છાનિરાસરહિતે ગતે સાધોẖ ક્ષણે ઽપિ ચ ।
દસ્યુભિર્ મુષિતસ્યેવ યુક્તમ્ આક્રન્દિતં ચિરમ્ ॥

યથા યથાસ્ય પુંસો ઽન્તર્ ઇચ્છા સમુપશામ્યતિ ।
તથા તથાસ્ય કલ્યાણં મોક્ષાય પરિવર્ધતે ॥

આત્મનો નિર્વિવેકસ્ય યદ્ ઇચ્છાપરિપૂરણમ્ ।
સંસારવિષવૃક્ષસ્ય તદ્ એવ પરિષેચનમ્ ॥

હૃદ્વૃક્ષજાસ્ સ્વસુખદુẖખકુબીજકોશ્યો વૈરાદ્ ઇવાશયકૃતાદ્ અશુભાચ્ છુભાચ્ ચ ।
આસાદ્ય દુષ્કૃતકૃશાનુશિખાશ્ શિતાન્તા ઇચ્છાશ્ છમચ્છમિતિ પુંસ્પશુમ્ આદહન્તિ ॥