મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.192

દેશાદ્ દેશાન્તરં દૂરં પ્રાપ્તાયાસ્ સંવિદẖ ક્ષણાત્ ।
યદ્ રૂપમ્ અમલં મધ્યે તદ્ રૂપં પરમાત્મનઃ ॥

ગચ્છઞ્ શૃણ્વન્ સ્પૃશઞ્ જિઘ્રન્ન્ ઉન્મિષન્ નિમિષન્ હસન્ ।
નૂનં નિરામયત્વાય નિત્યમ્ એતન્મયો ભવ ॥

તત એવ નિરાભાસાત્ સત્યાન્ નિર્વાસનૈષણાત્ ।
યથાસ્થિતં યથાચારં મા ચલામરશૈલવત્ ॥

એતદ્ રૂપમ્ અવિદ્યાયાḫ પ્રેક્ષિતા યન્ ન લભ્યતે ।
પ્રેક્ષિતા લભ્યતે ચેત્ સા તદ્ વિદ્યૈવ પરા ભવેત્ ॥

અવિદ્યાસમ્ભવાચ્ ચેત્યચિત્ત્વે ઽસમ્ભવતẖ ક્વચિત્ ।
ચેત્યતે કથમ્ એવાતશ્ શાન્તિર્ એવ બલોદિતા ॥

સત્યં બ્રહ્મ જગચ્ ચૈકં સ્થિતમ્ એકમ્ અનેકવત્ ।
સર્વં ચાસર્વવદ્ ભાતિ શુદ્ધં ચાશુદ્ધવત્ તતમ્ ॥

અશૂન્યં શૂન્યમ્ ઇવ ચ શૂન્યં ચાશૂન્યવત્ સ્ફુટમ્ ।
સ્ફારમ્ અસ્ફારમ્ ઇવ તદ્ અસ્ફારં સ્ફારસન્નિભમ્ ॥

અવિકારં વિકારીવ સમં શાન્તમ્ અશાન્તવત્ ।
સદ્ એવાસદ્ ઇવાદૃશ્યં તદ્ એવાતદ્ ઇવોદિતમ્ ॥

અવિભાગં વિભાગીવ નિર્જાડ્યં જડવદ્ ગતમ્ ।
અચેત્યં ચેત્યભાવીવ નિરંશં સાંશશોભનમ્ ॥

અનહં સાહમ્ ઇવ તદ્ અનાશમ્ અપિ નાશવત્ ।
અકલઙ્કં કલઙ્કીવ નિર્વેદ્યં વેદ્યવાહિ તત્ ॥

આલોકિ ધ્વાન્તઘનવન્ નવવચ્ ચ પુરાતનમ્ ।
પરમાણોર્ અપિ તનુ ગર્ભીકૃતજગદ્ગણમ્ ॥

સર્વાત્મકમ્ અપિ વ્યક્તં દૃષ્ટં કૃચ્છ્રેણ ભૂયસા ।
અજાલમ્ અપિ જાલાઢ્યં દાશેશવદ્ અનેકધા ॥

નિર્માયમ્ અપિ માયાંશુમણ્ડલામલભાસ્કરમ્ ।
બ્રહ્મ વિદ્ધિ વિદાં નાથમ્ અપામ્ ઇવ મહોદધિમ્ ॥

જગદ્રત્નમહાકોશં તુલાયાં તૂલકાલ્ લઘુ ।
માયામરીચિશશિનમ્ અપિ નેક્ષણગોચરમ્ ॥

અનન્તમ્ અપિ નિષ્પારં ન ચ ક્વચિદ્ અપિ સ્થિતમ્ ।
આકાશે વનવિન્યાસનગનિર્માણતત્પરમ્ ॥

અણીયસામ્ અણીયસ્ તત્ સ્થવિષ્ઠં ચ સ્થવીયસામ્ ।
ગરીયસાં ગરિષ્ઠં ચ શ્રેષ્ઠં ચ શ્રેયસામ્ અપિ ॥

અકર્તૃકર્મકરણમ્ અકારણમ્ અકારકમ્ ।
અન્તશ્શૂન્યતયૈવૈતચ્ ચિરાય પરિપૂરિતમ્ ॥

જગત્સમુદ્ગકમ્ અપિ નિત્યં શૂન્યમ્ અરણ્યવત્ ।
અનન્તશૈલકઠિનમ્ અપ્ય્ આકાશલવાન્ મૃદુ ॥

પ્રત્યેકં પ્રત્યહં પ્રાયḫ પુરાણં પેલવં નવમ્ ।
આલોકમ્ અન્ધકારાભં તમસ્ ત્વ્ આલોકમ્ આતતમ્ ॥

પ્રત્યક્ષમ્ અપિ દુર્લક્ષ્યં પરોક્ષમ્ અપિ ચાગ્રગમ્ ।
ચિદ્રૂપમ્ એવ ચ જડં જડમ્ એવ ચિદાત્મકમ્ ॥

અહમ્ એવાનહમ્ભાવમ્ અનહં ચાહમ્ એવ ચ ।
અન્યદ્ એવ તદ્ એવાહમ્ અહમ્ એવાન્યદ્ એવ તત્ ॥

અસ્ય પૂર્ણાર્ણવસ્યાન્તર્ ઇમે ત્રિભુવનોર્મયઃ ।
સ્ફુરન્ત ઇવ તિષ્ઠન્તિ સ્વભાવદ્રવતાત્મકાઃ ॥

બિભર્તિ સર્ગમ્ અઙ્ગસ્થં તુષારમ્ ઇવ શુક્લતામ્ ।
ભાતિ સર્ગસ્ ત્વ્ અનેનૈવ તુષારેણેવ શુક્લતા ॥

અદેશકાલાવયવો ઽપ્ય્ એષ દેવો દિવાનિશમ્ ।
અસજ્ જગત્ તનોતીવ યથા વારિ તરઙ્ગકમ્ ॥

એતસ્મિન્ વિકસન્ત્ય્ એતા વિપુલાકાશકાનને ।
જગજ્જરઢમઞ્જર્યḫ પ્રસરત્પત્ત્રપઞ્ચકાઃ ॥

એષ સ્વપ્રતિબિમ્બસ્ય સ્વયમાલોકનેચ્છયા ।
અત્યન્તનિર્મલાકારસ્ સ્વયં મકુરતાં ગતઃ ॥

વ્યોમવૃક્ષફલસ્યાસ્ય સ્વેચ્છાચ્છર્દ્ધય ઉજ્જ્વલાઃ ।
સર્ગોપલમ્ભસુસ્વાદ્વ્યશ્ ચમત્કુર્વન્તિ સંવિદિ ॥

અન્તસ્ત્વેન બહિષ્ટ્વેન નાનાનાનાતયાત્મનિ ।
એષ સો ઽન્તર્ બહિર્ ભાતિ ભાવાભાવવિભાવયા ॥

એતદ્રૂપા પદાર્થશ્રીર્ એતસ્મિન્ન્ એતદિચ્છયા ।
ચમત્કરોત્ય્ એતદર્થં જિહ્વેવ સ્વાસ્યકોટરે ॥

અસ્યામ્ભસો દ્રવત્વં યત્ તદ્ ઇદં જગદ્ ઉચ્યતે ।
સંવિત્સ્વાદૂપલમ્ભાઙ્ગં ભુવનાવર્તવૃત્તિમત્ ॥

શામ્યત્ય્ અત્ર પદાર્થશ્રીસ્ સર્વા યામેવ ભાસ્વતિ ।
એતસ્માદ્ એવ ચોદેતિ સ્વાલોક ઇવ તેજસઃ ॥

ઇદમ્ એષ જગત્ સર્વં શુક્લત્વં તુહિનં યથા ।
અત એતાḫ પ્રવર્તન્તે વિદ ઇન્દોર્ ઇવાંશવઃ ॥

એતસ્માદ્ અઙ્ગતો રઙ્ગાજ્ જગચ્ ચિત્રમ્ ઇદં સ્થિતમ્ ।
વિદ્ધ્ય્ અભાવવિકારાદિ શાન્તમ્ એતન્મયં તતમ્ ॥

અસ્માદ્ વરતરોર્ એતાસ્ સ્વારૂઢાદ્ ગગનાઙ્ગને ।
દૃશ્યશાખાḫ પ્રવર્તન્તે જગજ્જાલગુલુચ્છકાઃ ॥

વ્યયોદયવતી નૂનમ્ અત્ર દૃશ્યતરઙ્ગિણી ।
નાનાતાનન્તકુસુમા વહત્ય્ અવિચલાચલે ॥

અસ્મિન્ વ્યોમાત્મકે રઙ્ગે ભુવનાભિનયભ્રમૈઃ ।
નૃત્યત્ય્ અવિરતારમ્ભં ચારૈર્ નિયતિનર્તકી ॥

જગત્ક્રીડો મહાકલ્પકલ્પોન્મેષનિમેષણઃ ।
વિદાનેનાદ્યતે ભૂયો જન્યતે કાલબાલકઃ ॥

ઉદ્યત્સ્વ્ અપિ જગત્સ્વ્ એષ શાન્તમ્ એવાવતિષ્ઠતે ।
અનિચ્છ એવ મકુરḫ પ્રતિબિમ્બગતેષ્વ્ ઇવ ॥

ભૂતાનાં વર્તમાનાનાં સર્ગાણાં સ ભવિષ્યતામ્ ।
એષો ઽકારણકં બીજમ્ અગાનામ્ ઇવ કાનનમ્ ॥

અસ્યોન્મેષો જગલ્લક્ષ્મીર્ નિમેષḫ પ્રલયાગમઃ ।
અનુન્મેષનિમેષો ઽસાવ્ આત્મન્ય્ એવાવતિષ્ઠતે ॥

ઉદ્યન્ત્ય્ અમૂનિ સુબહૂનિ મહામહાંસિ સર્ગાગમપ્રલયજન્મદશાજગન્તિ ।
સર્વાણિ તાન્ય્ અયમ્ અપારખરૂપ એવ પ્રસ્પન્દનાનિ મરુદ્ એવ યથાસ્સ્વ શાન્તમ્ ॥