મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.191

પ્રાપ્તેષુ સુખદુẖખેષુ યો નશ્યતિ સ નશ્યતિ ।
યો ન નશ્યત્ય્ અનાશો ઽસાવ્ અલં શાસ્ત્રોપદેશનૈઃ ॥

યસ્ય વેચ્છોદયસ્ તસ્ય સન્ત્ય્ અવશ્યં સુખાદયઃ ।
તે ચેત્ સામ્યાચ્ ચિકિત્સ્યન્તે પૂર્વમ્ ઇચ્છૈવ સોહ્યતામ્ ॥

અહં જગદ્ ઇતિ ભ્રાન્તી ન સ્ત એવ પરે પદે ।
ઇદં શાન્તમ્ અનાલમ્બં સર્વં નિર્વાણમ્ અવ્યયમ્ ॥

અહં બ્રહ્મ જગચ્ ચેતિ શબ્દસન્દર્ભવિભ્રમઃ ।
સર્વસ્મિઞ્ શાન્ત આકાશે કેન નામોપકલ્પિતઃ ॥

નેહાસ્ત્ય્ અહં ન ચ જગન્ ન ચ બ્રહ્માદિશબ્દકાઃ ।
શાન્તસ્યૈકસ્ય સર્વત્વાત્ કર્તા ભોક્તેહ કẖ કુતઃ ॥

ઉપદેશાતિશાયિત્વાત્ સર્વાપહ્નવ એવ યઃ ।
કૃતો ઽયં સ ચ સત્યાત્મા સ એવેહાવશિષ્યતે ॥

અગ્રસ્થસિદ્ધસઞ્ચારો જ્ઞાયતે નાપિ દારુણઃ ।
યથૈકપાર્શ્વસંસુપ્તનરસ્વપ્નાભ્રગર્જિતમ્ ॥

જ્ઞપ્તૌ નાસ્તિ યતસ્ તેન સિદ્ધાચારો ન લક્ષ્યતે ।
સ્વભાવ ઇતિ સર્વેણ જ્ઞપ્તિસ્થો હ્ય્ અનુભૂયતે ॥

જ્ઞપ્તિર્ અપ્ય્ આત્મભૂતૈવ સર્વં ભાતિ હિ તન્મયમ્ ।
તસ્માત્ સાહં જગત્ સર્વમ્ અભિન્નં પરમાત્મનઃ ॥

જ્ઞપ્તિર્ જગત્તયા ભાતિ સઙ્કલ્પસ્વપ્નયોર્ ઇવ ।
અનાનાવયવોદેતિ જલમ્ ઊર્મિતયા યથા ॥

એકાત્મૈવોદયો જ્ઞપ્તેર્ નાનાતામ્ ઇવ વો ગતઃ ।
અજ્ઞાનાત્ સા ત્વ્ અવસ્તુત્વાત્ પ્રેક્ષિતા નોપલભ્યતે ॥

યથા સ્વાવયવા એવ સર્વો હ્ય્ અવયવી ભવેત્ ।
નિત્યાનવયવં શાન્તં બ્રહ્મૈવેદં તથા જગત્ ॥

ભાણ્ડલક્ષાણિ ધત્તે ઽન્તશ્ ચિદ્રૂપકનકેષ્ટકા ।
યદ્ એવ સા ચેતયતે જગદાદીવ વેત્તિ તત્ ॥

બ્રહ્મૈવ કચતીવેદં સત્ તયાચ્છં જગત્તયા ।
ચિદ્રૂપત્વાદ્ દ્રવાત્મત્વાત્ તરઙ્ગાદિતયામ્બ્વ્ ઇવ ॥

યદ્ યચ્ ચેતયતે ઽન્તસ્ તજ્ જગદાદીવ પશ્યતિ ।
અરૂપમ્ અપિ રૂપં સ્વં યન્ ન ચેતયતે ન તત્ ॥

ચેતનાચેતનત્વોક્તી તસ્યેશત્વાત્ સ્વદેહગે ।
ઉપદેશાર્થમ્ એવોક્તે ન સદ્વિષયમ્ અર્થતઃ ॥

ન જગત્ સન્ ન ચૈવાસદ્ ભાસતે ચેતનાચ્ ચિતિ ।
અચેતનાન્ ન કચતિ ક ઇવાત્ર ગ્રહો હિ નઃ ॥

અચેતનં ચેતનં ચ સ્પન્દાસ્પન્દવદ્ આત્મનઃ ।
સ્વાયત્તે ન કદર્થસ્થે સ્વસ્થં પાષાણવત્ સ્થિતે ॥

યસ્યેક્ષિતસ્ય નો સત્તા નાધારો ન ચ કારણમ્ ।
સો ઽહમ્ ઇત્ય્ એવ વો યક્ષો ન જાને કુત ઉત્થિતઃ ॥

યસ્યાહમ્ ઇતિ યક્ષસ્ય સત્તૈવાસ્તિ ન સત્યતઃ ।
અહો નુ ચિત્રં તેનેમે ભવન્તો વિવશીકૃતાઃ ॥

કાકતાલીયવદ્ ભ્રાન્તમ્ અહં બ્રહ્મણિ ભાસતે ।
સ્વમ્ એવ રૂપં દૃગ્ભ્રાન્તૌ કેશોણ્ડુકમ્ ઇવામ્બરે ॥

બ્રહ્મૈવાહં જગચ્ ચાત્ર કુતો નાશસમુદ્ભવૌ ।
અતો હર્ષવિષાદાનાં કિં ક્વેવ કથમ્ આસ્પદમ્ ॥

સર્વેશ્વરત્વાદ્ ઈશસ્ય વિભાતીદં પ્રચેતિતમ્ ।
અચેતિતં ચ નો ભાતિ તેનાચેતિતમ્ અસ્તુ તે ॥

કાકતાલીયવચ્ ચિત્ત્વાજ્ જગદ્વદ્ ભાતિ બ્રહ્મખમ્ ।
સ્વપ્નસઙ્કલ્પપુરવત્ તત્ તસ્માદ્ ભિદ્યતે કથમ્ ॥

યથોર્મ્યાદિ જલે વૃક્ષે વા યથા સાલભઞ્જિકા ।
યથા ઘટાદયો ભૂમૌ તથા બ્રહ્મણિ સર્ગતાઃ ॥

અનાકૃતાવ્ અસંસ્થાને સ્વચ્છે યદ્ અનુભૂયતે ।
તત્ તદ્ એવાત ઉદિતં કિં નામાહં જગન્તિ કિમ્ ॥

મરુતસ્ સ્પન્દવૈચિત્ર્યં સત્તયૈવ યથા તથા ।
બ્રહ્મણો નિસ્સ્વભાવસ્ય જગદાદ્ય્ અહમાદિ ચ ॥

યથાભ્રે લક્ષ્યતે વૃક્ષગજવાજિમૃગાદિતા ।
અસન્નિવેશાકૃતિનિ સર્ગાહન્ત્વે તથા પરે ॥

સર્ગો ઽવયવવદ્ ભાતિ પરે ઽનવયવે શિવે ।
એવં તદુપમં વિદ્ધિ કાર્યકારણવદ્ યથા ॥

અતશ્ શાન્તમ્ અનાયાસં નિરુપાધિ ગતભ્રમમ્ ।
જગતો ઽસમ્ભવાદ્ એવ વ્યોમવત્ સમમ્ આસ્યતામ્ ॥

ન ભવન્તો ન ચ વયં ન જગન્તિ ન ખાદયઃ ।
સન્તિ શાન્તમ્ અશેષેણ બ્રહ્મેદં નિર્ભરં સ્થિતમ્ ॥

અશેષેષ્વ્ અવિશેષેષુ શાન્તાશેષવિશેષતા ।
સત્યા સૈવાહમ્ ઇત્ય્ આશુ ત્યક્ત્વા મોક્ષાય ભાવ્યતામ્ ॥

વેદનં બન્ધનં વિદ્ધિ વિદ્ધિ મોક્ષમ્ અવેદનમ્ ।
યથાસ્થિતં યથાચારં ભવ શાન્તમ્ અવેદનમ્ ॥

દ્રષ્ટા ન દૃશ્યતાં યાતિ ચિતિર્ નાયાતિ ચેત્યતામ્ ।
ચેત્યાભાવાદ્ અજગતિ કẖ કિં ચેતયતાં કથમ્ ॥

દ્રષ્ટૃદૃશ્યદશાભાવાજ્ જાગ્રત્ય્ એવ સુષુપ્તવત્ ।
શરદાકાશકોશાભમ્ અસત્તોપમમ્ આસ્યતામ્ ॥

તથૈકં બ્રહ્મ ચિદ્રૂપે પવનસ્ સ્પન્દને યથા ।
અત્ર ચિદ્બોધતા સર્ગો મોક્ષો બ્રહ્મૈકબોધતા ॥

ચિત્સ્પન્દો બ્રહ્મમરુતો યસ્ સ સર્ગ ઇતિ સ્મૃતઃ ।
નાત્ર ચિત્સ્પન્દનં યત્ સ્યાન્ નિર્વાણં તદ્ ઉદાહૃતમ્ ॥

બીજમ્ અન્તર્ યથા વેત્તિ સ્વં રૂપં પલ્લવાદિકમ્ ।
તથા મહાચિદ્ અન્તસ્સ્થં સ્વં રૂપં વેત્તિ સર્ગતામ્ ॥

પત્ત્રાદિવેદનાદ્ બીજં યથા પત્ત્રાદિ તિષ્ઠતિ ।
પરા ચિત્ સર્ગસંવિત્તેસ્ તથા ભવતિ સર્ગભાઃ ॥

યથા ભાવવિકારાભાશ્ ચિત્ પરા સર્ગભાસ્ તથા ।
સર્વે બીજાદિદૃષ્ટાન્તાસ્ તદ્રૂપા એવ તન્મયાઃ ॥

નિર્વિકારં પરં બ્રહ્મમયં સર્વમ્ ઇદં જગત્ ।
નિર્વિકારમ્ અનાદ્યન્તમ્ એવં વિદ્ધિ નિરામયમ્ ॥

નિજસઙ્કલ્પમાત્રાત્મા નિજાસઙ્કલ્પનાત્ ક્ષયી ।
દ્વૈતાદ્વૈતવિકારો ઽયં સઙ્કલ્પનગરં યથા ॥

શૂન્યત્વાકાશયોર્ ભેદો યાદૃશો ઽવગતસ્ ત્વયા ।
ભેદં નિરાત્મકં વિદ્ધિ તાદૃશં બ્રહ્મસર્ગયોઃ ॥

મહાચિદ્રૂપિણી શાન્તા યા સત્તા બ્રહ્મણḫ પરા ।
ખતા સેયમ્ અહં ત્વં ચ મા નરો ઽસ્મીત્ય્ અધો વ્રજ ॥

બ્રહ્મણ્ય્ અસ્મિઞ્ જગદ્રૂપે ન કિઞ્ચિદ્ અપિ જાયતે ।
જાતમ્ અપ્ય્ અથ નષ્ટં ચ ન નશ્યત્ય્ અમ્બુવીચિવત્ ॥

પદાર્થં બ્રહ્મરૂપેણ બ્રહ્મૈવાત્મનિ તિષ્ઠતિ ।
અવયવીવાવયવે ખે ખં વારીવ વારિણિ ॥

નિમેષાર્ધાર્ધભાગેન દેશાદ્ દેશાન્તરસ્થિતૌ ।
યદ્ રૂપં સંવિદો મધ્યે સ સ્વભાવ ઉપાસ્યતામ્ ॥

સઙ્ક્ષુબ્ધમ્ અક્ષુબ્ધમ્ ઇતિ દ્વિરૂપં સંવિત્સ્વરૂપં પ્રવદન્તિ સન્તઃ ।
શ્રેયḫ પરં યેન સમીહસે ત્વં તદેકનિષ્ઠો ભવ મામતિર્ ભૂઃ ॥