મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.190

સ્વપૌરુષેણ સ્વધિયા સત્સઙ્ગમવિકાસયા ।
યદિ નાનીયતે જ્ઞત્વં તદ્ ઉપાયો ઽસ્તિ નેતરઃ ॥

અકલ્પિતં કલ્પિતં ચ પ્રતિકલ્પનયા સ્વયા ।
તદ્ એવાન્યત્વમ્ આદત્તે વિષત્વમ્ અમૃતં યથા ॥

કલ્પના ચાકલ્પનાન્તા મુક્તતા ત્યક્તકલ્પનમ્ ।
એતચ્ ચ ભોગસન્ત્યાગપૂર્વં સિધ્યતિ નાન્યથા ॥

વચસા મનસા ચાન્તશ્ શબ્દાર્થાવ્ અવિભાવયન્ ।
ય આસ્તે વર્ધતે તસ્ય કલ્પનોપશમશ્ શનૈઃ ॥

વર્જયિત્વાહમ્ ઇત્ય્ એવ નાવિદ્યાસ્તીતરાત્મિકા ।
શાન્તે ત્વ્ અભાવનાદ્ અસ્મિન્ નાન્યો મોક્ષો ઽસ્તિ કશ્ચન ॥

અહમ્ભાવમ્ અથાદેહં કિઞ્ચિચ્ છ્રયસિ નશ્યસિ ।
જગદાદૌ ચિરં તસ્મિંસ્ ત્યક્તે શામ્યસિ સિધ્યસિ ॥

અચેતનાદ્ ઇદં સર્વં સદ્ એવાસદ્ ઇવ સ્થિતમ્ ।
શાન્તં યસ્યોપલસ્યેવ નમસ્ તસ્મૈ મહાત્મને ॥

અચેતનાદ્ ઇદં સર્વમ્ ઉપલસ્યેવ શામ્યતિ ।
શૂન્યાખ્યાન્તḫ પરાલીનચિત્તસ્યાચિત્તભાવનાત્ ॥

ઇદમ્ અસ્ત્વ્ અથ વા માસ્તુ ચેતિતં દુẖખવૃદ્ધયે ।
અચેતિતં સુખાયાન્તર્ અચેતનમ્ અચેતનાત્ ॥

દ્વૌ વ્યાધી દેહિનો ઘોરાવ્ અયં લોકસ્ તથા પરઃ ।
યાભ્યાં ઘોરાણિ દુẖખાનિ ભુઙ્ક્તે સર્વત્ર પીડિતઃ ॥

ઇહલોકે યતન્તે ઽજ્ઞા વ્યાધૌ ભોગદુરૌષધૈઃ ।
આજીવિતં યથાશક્તિ ચિકિત્સા નાપરામયે ॥

પરલોકમહાવ્યાધૌ પ્રયતન્તે ચિકિત્સિતુમ્ ।
શમસત્સઙ્ગબોધાદ્યૈર્ અમૃતૈḫ પુરુષોત્તમાઃ ॥

પરલોકચિકિત્સાયાં સાવધાના ભવન્તિ યે ।
મોક્ષમાર્ગમહેચ્છાયાં શમયુક્ત્યા જયન્તિ તે ॥

ઇહૈવ નરકવ્યાધેશ્ ચિકિત્સાં ન કરોતિ યઃ ।
ગત્વા નિરૌષધં સ્થાનં સ રોગી કિં કરિષ્યતિ ॥

ઇહલોકચિકિત્સાભિર્ જીવિતં યાતુ મા ક્ષયમ્ ।
આત્મજ્ઞતૌષધૈર્ અજ્ઞાḫ પરલોકશ્ ચિકિત્સ્યતામ્ ॥

આયુર્ વાયુચલત્પત્ત્રલમ્બામ્બુકણભઙ્ગુરમ્ ।
પરલોકમહાવ્યાધિર્ યત્નેનાશુ ચિકિત્સ્યતામ્ ॥

પરલોકમહાવ્યાધૌ યત્નેનાશુ ચિકિત્સિતે ।
દૃષ્ટલોકમયો વ્યાધિસ્ સ્વયમ્ આશૂપશામ્યતિ ॥

સંવિન્માત્રં વિદુર્ જન્તું તસ્ય પ્રસરણં જગત્ ।
પરમાણૂદરે ઽપ્ય્ અસ્તિ તચ્ છૈલશતવિસ્તરમ્ ॥

યત્ સંવિદḫ પ્રસરણં રૂપાલોકમનાંસિ તત્ ।
વ્યોમન્ય્ એવાનુભૂયન્તે નાતસ્ સત્યો જગદ્ભ્રમઃ ॥

પ્રલયેષ્વ્ અપિ દૃષ્ટેષુ જગદ્દૃશ્યાભ્રવિભ્રમાઃ ।
ન નશ્યન્તિ ન જાયન્તે ભ્રાન્તિમાત્રૈકરૂપિણઃ ॥

ભોગપઙ્કાર્ણવે મગ્ન આત્મા નોત્તાર્યતે યદિ ।
સ્વપૌરુષચમત્કૃત્યા તદ્ ઉપાયો ઽસ્તિ નેતરઃ ॥

અજિતાત્મા જનો મૂઢો રૂઢો ભોગૈકકર્દમે ।
આપદાં પાત્રતામ્ એતિ પયસામ્ ઇવ સાગરઃ ॥

જીવિતસ્ય યથા બાલ્યં દૃષ્ટં પ્રથમકલ્પિતમ્ ।
નિર્વાણસ્ય તથા ભોગસન્ત્યાગો રાગશાન્તિદઃ ॥

તજ્જ્ઞસ્ય જીવિતનદી સકલ્લોલાપ્ય્ અસમ્ભ્રમા ।
સમં વહતિ સોમ્યૈવ ચિત્રસંસ્થેવ નીરસા ॥

અજ્ઞજીવિતનદ્યસ્ તુ રસેનાત્યન્તભીષણાઃ ।
આવર્તાવૃત્તિવિક્ષોભકલ્લોલાસ્ સહવાહિનઃ ॥

સર્ગવેગાḫ પ્રવલ્ગન્તિ સંવિત્પ્રસરલેશકાઃ ।
દ્વિચન્દ્રબાલવેતાલમૃગામ્બુસ્વપ્નમોહવત્ ॥

સંવિદ્વારિતરઙ્ગૌઘા ભાન્તિ સર્ગાસ્ સહસ્રશઃ ।
વિચારિતાસ્ ત્વ્ અસત્યાસ્ તે સત્યાસ્ ત્વ્ અનુભવભ્રમાત્ ॥

જગન્ત્ય્ આકાશકોશે ઽપિ સંવિત્પ્રસરણભ્રમાત્ ।
સન્તીવાપ્ય્ અનુભૂયન્તે ન તુ સત્યાનિ તાનિ હિ ॥

સંવિદ્વિકાસપયસો બુદ્બુદસ્ સર્ગવિભ્રમઃ ।
અહમ્ ઇત્યાદિસદ્ભાવવિકારાકારરૂપવાન્ ॥

સંવિન્નિર્વાણમ્ અજગત્ સંવિદુન્મીલનં જગત્ ।
નાન્તર્ ન બાહ્યં નાસત્યં ન સત્યં સર્વમ્ એવ તત્ ॥

ચિદ્રૂપમ્ અજમ્ અવ્યક્તમ્ એકમ્ અવ્યયમ્ ઈશ્વરમ્ ।
સ્વત્વભાવત્વરહિતં બ્રહ્મ શાન્તાત્મ ખાદ્ અપિ ॥

બ્રહ્મણો નિસ્સ્વભાવસ્ય સર્ગસંવેદને સ્વતઃ ।
સ્પન્દને પવનસ્યેવ કારણં નોપયુજ્યતે ॥

સ્વપ્નાનુભવવદ્ ભાન્તિ બ્રહ્માબ્ધૌ બ્રહ્મવીચયઃ ।
સર્ગતા વસ્તુતસ્ ત્વ્ અત્ર ન સ્વપ્નો ન ચ સર્ગતા ॥

એકમ્ એવ નિરાભાસમ્ અચિત્ત્વમ્ અજડં સમમ્ ।
ન સન્ નાસન્ ન ખં નાખમ્ ઇદમ્ અદ્વયમ્ અવ્યયમ્ ॥

યથાસ્થિતસ્યૈવ સતો યસ્યાસંવેદનાત્મકમ્ ।
સંવિત્પ્રશમનં જાતં તમ્ આહુર્ મુનિસત્તમમ્ ॥

સતો ઽપિ મૃણ્મયસ્યેવ યસ્યાસંવેદનાત્મકમ્ ।
સાહં જગદ્ વિગલિતં તમ્ આહુર્ મુનિસત્તમમ્ ॥

યથા શામ્યત્ય્ અસઙ્કલ્પાત્ સઙ્કલ્પનગરં તથા ।
વેદનોત્થં જગદ્ અહં ચેતિ શામ્યત્ય્ અવેદનાત્ ॥

સ્વભાવવર્જં શબ્દાર્થાસ્ સર્વ એવ સહેતુકાઃ ।
સ્વભાવસ્ય તુ યો હેતુર્ મુક્તેસ્ તદ્ અનુભાવનમ્ ॥

ન કસ્યચિત્ પદાર્થસ્ય સ્વભાવો ઽસ્તીહ કશ્ચન ।
મહાચિદમ્બુદ્રવતાસ્ સર્વા એવાનુભૂતયઃ ॥

મહાચિદનિલસ્પન્દા એતા એવાનુભૂતયઃ ।
એતાસ્ તા બ્રહ્મગગનશૂન્યતા ઇતિ બુધ્યતામ્ ॥

વાતસ્પન્દાવ્ ઇવાભિન્નૌ બ્રહ્મસર્ગૌ વિભિન્નતા ।
તયોસ્ ત્વ્ અસત્યા સ્વભ્રાન્તેસ્ સ્વપ્ને સ્વમરણોપમા ॥

ભ્રાન્તિસ્ તુ તાવત્ તત્ત્વાર્થવિચારો યાવદ્ અસ્ફુટઃ ।
વિચારે તુ સ્ફુટે ભ્રાન્તિર્ બ્રહ્મતામ્ એવ ગચ્છતિ ॥

ભ્રાન્તિસ્ ત્વ્ અસત્યાવસ્ત્વ્ એવ પ્રેક્ષયાતો ન લભ્યતે ।
શશશૃઙ્ગવદ્ અત્યચ્છમ્ અતો બ્રહ્મૈવ શિષ્યતે ॥

અનાદિમધ્યાન્તમ્ અનન્તમ્ અચ્છં સમં શિવં શાશ્વતમ્ એકમ્ એવ ।
સર્વાં જરામોહવિકારભારભ્રાન્તિં વિમુચ્યામ્બરભાવમ્ એહિ ॥