મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.189

યદા ચિતિḫ પ્રસરતિ તદાહન્તાજગદ્ભ્રમઃ ।
અસદ્ એવાભ્યુદેતીવ સ્પન્દાદ્ અપ્સ્વ્ ઇવ દામતા ॥

ઉદિતો ઽપિ ન ખેદાય બ્રહ્મરૂપત્વવેદનાત્ ।
પરમાય ત્વ્ અનર્થાય જગચ્છબ્દાર્થભાવનાત્ ॥

રૂપાનુભવમ્ આદત્તે ચક્ષુḫ પ્રસરણાદ્ યથા ।
ચિતિḫ પ્રસરણાત્ તદ્વજ્ જાગ્રદ્વિભ્રમમ્ આસ્થિતા ॥

માસૌ પ્રસરતુ વ્યર્થં ચેત્યાભાવાન્ ન સા સતી ।
અસત્ કથં પ્રસરતિ વન્ધ્યાપુત્રẖ ક્વ નૃત્યતિ ॥

અયં ત્વ્ અનુભવાદ્ એવ મુધૈવાનુભવસ્ સ્થિતઃ ।
અસદ્ એવાનનુભવાત્ સ્વયમ્ અર્ભકયક્ષવત્ ॥

અયં ભવામિ દુẖખાર્થમ્ અહમ્ ઇત્ય્ એવ વેદનાત્ ।
અવેદનાન્ નાહમ્ અતસ્ સ્વાયત્તે બન્ધમુક્તતે ॥

તદ્ ધ્યાનં સ સમાધિર્ વો યદ્ અવેદનમ્ આસિતમ્ ।
અજડાણાં જડમ્ ઇવ સમં શાન્તમ્ અનામયમ્ ॥

દ્વૈતાદ્વૈતસમુદ્ભેદૈર્ વાક્યસન્દર્ભવિભ્રમૈઃ ।
મા વિષીદત દુẖખાય વિબુધા અબુધા ઇવ ॥

અસદ્ આશ્રયતે દુẖખં સ્વપ્નવદ્ ઘનવાસનઃ ।
રૂપાલોકમનસ્કારાન્ સઙ્કલ્પરચિતાન્ ઇવ ॥

દુẖખં સદ્ એવ નાશ્નાતિ સુપ્તવત્ તનુવાસનઃ ।
રૂપાલોકમનસ્કારાન્ સઙ્કલ્પરહિતાન્ ઇવ ॥

અત્યન્તતનુતાં યાતા વાસનૈવૈતિ મુક્તતામ્ ।
દેશકાલક્રિયાયોગાત્ પદાર્થો ઽભાવતામ્ ઇવ ॥

અત્યન્તતનુતાં યાતા વાસનૈવૈતિ મુક્તતામ્ ।
પરાણુપરિમાણેન ખતાં ખે ઽભ્રાદિતા યથા ॥

અભાવં ભાવના યાતિ બોધેન ઘનતાનવા ।
વિપશ્ચિત્સઙ્ગમાભ્યાસાત્ પાણ્ડિત્યમ્ ઇવ મૂઢતા ॥

નાહમ્ અસ્મીતિ સદ્યુક્ત્યા નિશ્ચયો ઽન્તશ્ શમાત્મકઃ ।
જીવતો ઽજીવતશ્ ચાતિરૂઢો બોધ ઇતિ સ્મૃતઃ ॥

વાયૌ સ્પન્દ ઇવાત્રેદં જગદાદ્ય્ અવભાસતે ।
કો ઽહં કથમ્ ઇદં ચેતિ વિચારેણૈવ શામ્યતિ ॥

નાહમ્ ઇત્ય્ એવ નિર્વાણં કિમ્ એતાવતિ મૂઢતા ।
સત્સઙ્ગમવિચારાભ્યામ્ એતદ્ આશ્વ્ અવગમ્યતે ॥

ક્ષીયતે તત્ત્વવિત્સઙ્ગાદ્ અહમ્ ઇત્ય્ એવ બન્ધનમ્ ।
આલોકેનેવ તિમિરં દિવસેનેવ યામિની ॥

કો ઽહં કથમ્ ઇદં દૃશ્યં કો જીવઃ કિં ચ જીવનમ્ ।
ઇતિ તત્ત્વજ્ઞસંયોગાદ્ યાવજ્જીવં વિચારયેત્ ॥

જીવિતં ભુવનં ભાતિ તમો ઽહમ્ ઇતિ નશ્યતિ ।
તત્ત્વાલોકેન તજ્જ્ઞાર્કસેવનાત્ સ નિષેવ્યતામ્ ॥

યો યો બોધાતિશયવાંસ્ તં તં પૃથગ્ ઉપાસ્સ્વ ભોઃ ।
સઙ્ગસઙ્કથયોદેતિ તેષાં વાદપિશાચિકા ॥

વિવાદયક્ષે ઽભ્યુદિતે બાલસ્યેવ વિપશ્ચિતઃ ।
મુક્તિમ્ ઉક્તામ્ અલં મુખ્યમ્ ઉદેત્ય્ અહમ્ ઇતિ ભ્રમઃ ॥

અતḫ પ્રત્યેકમ્ એકાન્તે પ્રાજ્ઞસ્ સેવેત પણ્ડિતમ્ ।
એકીકૃત્ય તદુક્તાંસ્ તાન્ અર્થાન્ બુદ્ધ્યા વિચારયેત્ ॥

વિચારયેત્ તદુક્ત્યર્થં બુદ્ધ્યા બુદ્ધિવિવૃદ્ધયે ।
સર્વસઙ્કલ્પમુક્તં યત્ તત્ સત્ તન્મયતાં વ્રજેત્ ॥

વિપશ્ચિત્સઙ્ગમે બુદ્ધિં નીત્વા પરમતીક્ષ્ણતામ્ ।
અજ્ઞાનલતિકા સૈકા કણશẖ ક્રિયતામ્ અલમ્ ॥

એષો ઽર્થસ્ સમ્ભવત્ય્ એવ તેનેદં કથયામ્ય્ અહમ્ ।
અનુભૂતં વયં બાલા નાસમઞ્જસવેદિનઃ ॥

વ્યોમ્નો ઽમ્બુવાહાદિવિજૃમ્ભયેવ તરઙ્ગભઙ્ગ્યેવ મહાર્ણવસ્ય ।
ન યુજ્યતે નાપિ ચ નશ્યતીહ નાશોદયે નિર્મનનસ્ય કિઞ્ચિત્ ॥

ઇદં હિ સર્વં મૃગતૃષ્ણિકામ્બુવન્ નિરામયે બ્રહ્મણિ શાન્ત આતતે ।
વિચારિતે નાહમ્ ઇતીવ વિદ્યતે કુતẖ ક્વ કસ્માન્ મનનાદિવિભ્રમઃ ॥