મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.188

સર્વાત્મનિ ચિદાભાસે તદ્ એવાશ્વ્ અનુભૂયતે ।
સંવેદ્યતે યદ્ એવાન્તર્ અસત્યં સત્યવસ્તુ વા ॥

તદ્ એવાભ્યાસતḫ પૂર્વં બાહ્યાર્થાનુભવાત્મના ।
સ્ફુરત્ય્ એવ બહિષ્ટ્વેન સ્વસ્વપ્નો ઽત્ર નિદર્શનમ્ ॥

ચિદ્રૂપં સર્વમ્ એતચ્ ચ ચિચ્ ચાચ્છા ગગનાદ્ અપિ ।
વિચ્ ચ નો કિઞ્ચિદ્ એવાતો નૈતત્ કિઞ્ચન કુત્રચિત્ ॥

ન નાશો નાસ્તિતા નાર્થો ન જન્મમરણે ન ખમ્ ।
ન શૂન્યતાસ્તિ નો નાસ્તિ સર્વં બ્રહ્મૈવ નૈવ ચ ॥

નાશે જગદહન્ત્વાદેર્ ન કિઞ્ચિદ્ અપિ નશ્યતિ ।
અસતẖ કિલ નાશે ઽપિ સ્વપ્નાદ્રેẖ કિં વિનશ્યતિ ॥

મિથ્યાવભાસે સઙ્કલ્પનગરે કેવ નષ્ટતા ।
તથા જગદહન્ત્વાદૌ નાશો નાસતિ વિદ્યતે ॥

કુતો જગદુપાલમ્ભ ઇતિ ચેત્ તદ્ અવસ્તુનિ ।
ન નિર્ણયસ્ સમ્ભવતિ ખપુષ્પાણાં કિમ્ ઉમ્ભ્યતે ॥

નિર્ણયસ્ ત્વ્ એષ એવાત્ર યદ્ અશેષમ્ અભાવયન્ ।
યથાસ્થિતં યથાચારં પાષાણ ઇવ તિષ્ઠસિ ॥

જગત્ સઙ્કલ્પમાત્રાત્મ તન્ નઞર્થયુતં ક્ષણાત્ ।
શામ્યત્ય્ અશેષેણેત્ય્ એવ નિર્ણયસ્ સર્ગવિભ્રમે ॥

સર્ગો ઽનર્ગલ એવાયં બ્રહ્માત્મકતયાક્ષયઃ ।
અન્યથાપિ ન સર્ગો ઽયમ્ અસ્તિ નાસ્તિ ચ સર્ગતા ॥

યેષાં ન વિદ્યતે સર્ગસ્ સ્વપ્નપુંસામ્ ઇવાસતામ્ ।
સ સર્ગḫ પુરુષાસ્ તે ચ મૃગતૃષ્ણામ્બુવીચિવત્ ॥

અસતામ્ એવ સદ્ભાવમ્ ઇવ ચૈષામ્ ઉપેયુષામ્ ।
ન વયં નિર્ણયં વિદ્મો વન્ધ્યાપુત્રગિરામ્ ઇવ ॥

પરિપૂર્ણાર્ણવપ્રખ્યા કાપ્ય્ અપૂર્વૈવ પૂર્ણતા ।
તજ્જ્ઞાનાં દ્રષ્ટૃદૃશ્યાંશદૃષ્ટૌ ન હિ પતન્તિ તે ॥

અચલા ઇવ નિર્વાતા દીપા ઇવ શમામ્બ્વ્ ઇવ ।
સાચારા વા નિરાચારાસ્ તિષ્ઠન્તિ સ્વસ્થમ્ એવ તે ॥

આપૂર્ણૈકાર્ણવપ્રખ્યા કાપ્ય્ અન્તḫપૂર્ણતોદિતા ।
અન્તશ્શીતલતા જ્ઞપ્તિર્ જ્ઞસ્યાપૂર્વૈવ લક્ષ્યતે ॥

વાસનૈવેહ પુરુષḫ પ્રેક્ષિતા સા ન વિદ્યતે ।
તાં ચ ન પ્રેક્ષતે કશ્ચિત્ તતસ્ સંસાર આતતઃ ॥

અનાલોકનસિદ્ધં યત્ તદ્ આલોકાન્ ન વિદ્યતે ।
કૃષ્ણાહ્યનુપલમ્ભો ઽત્ર દૃષ્ટાન્તસ્ સ્પષ્ટચેષ્ટિતઃ ॥

ભૂતાનિ દેહમાંસાદિ તચ્ ચાસદ્વિભ્રમો જડઃ ।
બુદ્ધ્યહઙ્કારચેતાંસિ તન્મયાન્ય્ એવ નેતરત્ ॥

ભૂતાદિમયતાં ત્યક્ત્વા બુદ્ધ્યહઙ્કારચેતસામ્ ।
અત્યન્તં સ્થિતિર્ અભ્યેતિ યદિ તન્ મુક્તતોદિતા ॥

ચિચ્ છિષ્ટા ચેત્યનિષ્ઠત્વાત્ તાદૃશ્ય્ એવાત્ર કાસ્તિતા ।
તસ્માત્ કેવ કુતẖ કુત્ર વાસના કિંસ્વરૂપિણી ॥

યસ્ય ચૈષ ભ્રમસ્ સો ઽસન્ પ્રેક્ષયાસન્ ન લભ્યતે ।
મૃગતૃષ્ણામ્બુવત્ તેન સંસારẖ કસ્ય કẖ કુતઃ ॥

તદ્ એવં તર્હિ કસ્ય સ્યાદ્ ઇતિ ચિન્તોદયો હિ યઃ ।
પુનસ્ સ એવ સંસારવિભ્રમસ્ સમ્પ્રવર્તતે ॥

તસ્માત્ સર્વમ્ અનાશ્રિત્ય વ્યોમવત્ સમમ્ આસ્યતામ્ ।
અપુનસ્સ્મરણં શ્રેય ઇહ વિસ્મરણં પરમ્ ॥

નેહ દ્રષ્ટા ન ભોક્તાસ્તિ નાસ્તિતા ન ચ નાસ્તિતા ।
યથાસ્થિતમ્ ઇદં શાન્તમ્ એકં સ્પન્દિ સદાબ્ધિવત્ ॥

સર્વં દૃશ્યં જગદ્ બ્રહ્મ સદ્ ઇત્ય્ અવગતે સ્ફુટમ્ ।
જલશોષાદ્ ઇવોદેતિ બિમ્બિબિમ્બક્ષયે શિવમ્ ॥

શાન્તતા વ્યવહારો વા રાગદ્વેષવિવર્જિતઃ ।
વિશ્રાન્તસ્ય પરે તત્ત્વે દૃશ્યતે સમદર્શિનઃ ॥

અથ વા શાન્તતૈવાસ્ય નિર્વાણસ્યાવશિષ્યતે ।
નિર્વાસનẖ કિલ મુનિẖ કથં વ્યવહરત્વ્ અસૌ ॥

યાવત્ ત્વ્ અસ્ય ન નિર્વાણં પરિપોષમ્ ઉપાગતમ્ ।
તાવદ્ વ્યવહરત્ય્ અસ્તરાગદ્વેષભયોદયઃ ॥

વીતરાગભયક્રોધો નિર્વાણશ્ શાન્તમાનસઃ ।
શિલેવાપ્ય્ અશિલીભૂતો મુનિર્ આત્મનિ તિષ્ઠતિ ॥

કોશે ઽસ્તિ પદ્મબીજસ્ય યથા સર્વાબ્જિની તથા ।
અનન્યા સ્વપ્નવિભ્રાન્તિર્ આત્મન્ય્ અસ્તિ ન બાહ્યતા ॥

બાહ્યતાભાવનાદ્ બાહ્યમ્ આત્મૈવાત્મત્વભાવનાત્ ।
ભવતીદં પરે તત્ત્વે ભાવનં તત્ તદ્ એવ હિ ॥

યાન્તસ્સ્વપ્નાદિવિભ્રાન્તિસ્ સૈવેયં બાહ્યતોદિતા ।
મનાગ્ અપ્ય્ અન્યતા નાત્ર દ્વિભાણ્ડપયસોર્ ઇવ ॥

સ્થૈર્યાસ્થૈર્યે તથૈવાત્ર ભ્રાન્તિમાત્રમયે તતે ।
આધારાધેયતે તે દ્વે યથા જલતરઙ્ગતે ॥

સ્વપ્નાદાવ્ આત્મનો ઽન્યત્વજ્ઞાનાદ્ અન્યત્વવેદનમ્ ।
અનન્યભાવબોધે તુ તદ્ અનન્યન્ ન ચોદયિ ॥

કલનારહિતં શાન્તં યદ્ રૂપં પરમાત્મનઃ ।
ભવત્ય્ અસૌ તત્ તદ્ભાવાદ્ અતદ્ભાવાન્ ન તદ્ ભવેત્ ॥

સ્વપ્નાદિજ્ઞાનસંશાન્તૌ યદ્ રૂપં શુદ્ધમ્ ઐશ્વરમ્ ।
ન તદ્ અસ્તિ ન તન્ નાસ્તિ ન વાગ્ગોચરમ્ એતિ તત્ ॥

આત્યન્તિકે ભ્રાન્તિલયે મુક્ત એવાવગચ્છતિ ।
સ્વરૂપં નોપદેશસ્ય વિષયો વિદુષો ઽપિ તત્ ॥

શાન્તં નિરસ્તભયમાનવિષાદલોભમોહાત્મ દેહમનનેન્દ્રિયચિત્તજાડ્યમ્ ।
ત્યક્ત્વાહમ્ અક્ષયમ્ અપાસ્તસમસ્તભેદં નિર્વાણમ્ એકમ્ અજમ્ આસિતમ્ એવ યુક્તમ્ ॥