મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.186

નિત્યમ્ અન્તર્મુખસ્ તિષ્ઠ વીતરાગો વિવાસનઃ ।
ચિન્માત્રમ્ અમલં શાન્તં બ્રહ્મ સર્વત્ર ભાવયન્ ॥

આકાશવિશદપ્રજ્ઞશ્ ચિન્માત્રૈકઘનસ્થિતિઃ ।
સમસ્ સોમ્યસ્ સમાનન્દસ્ સદ્બ્રહ્મોદ્બૃંહિતાશયઃ ॥

શોકેષ્વ્ આપત્સુ ઘોરાસુ સઙ્કટેષ્વ્ અવટેષુ ચ ।
યથાપ્રાપ્તેષુ સર્વેષુ ખર્વેષૂન્નતિમત્સુ ચ ॥

યથાક્રમં યથાદેશં કુરુ દુẖખમ્ અદુẖખિતઃ ।
બાષ્પાક્રન્દાદિપર્યન્તં વાસનાક્રાન્તમૂઢવત્ ॥

સમાગમેષુ કાન્તાનાં ચોત્સવેષૂદયેષુ ચ ।
આનન્દં ભજ સોમ્યાત્મા વાસનાક્રાન્તમૂઢવત્ ॥

ભૂતાનિ મૃત્યુકાર્યેષુ સઙ્ગ્રામાદિષુ નિર્દયમ્ ।
દહાનલસ્ તૃણાનીવ વાસનાક્રાન્તમૂઢવત્ ॥

ક્રમાગતેષ્વ્ અખિન્નો ઽર્થં બકવચ્ ચિન્તયાર્જય ।
અર્થોપાર્જનકાર્યેષુ વાસનાક્રાન્તમૂઢવત્ ॥

બલાદ્ વિદલયાશેષાન્ અરીન્ અરિનિસૂદન ।
વાતો રિક્તાન્ ઇવામ્ભોદાન્ વાસનાક્રાન્તમૂઢવત્ ॥

જનેષુ કરુણાર્હેષુ દીનેષુ કરુણાં કુરુ ।
આત્મારામમના મૌની વાસનાક્રાન્તમૂઢવત્ ॥

મુદિતો ભવ હર્ષેષુ દુẖખેષુ ભવ દુẖખિતઃ ।
કરુણાં કુરુ દીનેષુ વીરેષુ ભવ વીર્યવાન્ ॥

અન્તર્મુખસ્ સદાનન્દસ્ સ્વાત્મારામતયાન્વિતઃ ।
યત્ કરોષિ શમોદારસ્ તત્ર કર્તાસિ નાનઘ ॥

આત્મભાવનયા સાધો નિત્યમ્ અન્તર્મુખસ્થિતેઃ ।
વજ્રધારાપિ તે રામ પતિતા યાતિ કુણ્ઠતામ્ ॥

સઙ્કલ્પકલનોન્મુક્તે સ્વસંવિન્માત્રકોટરે ।
યસ્ તિષ્ઠત્ય્ આત્મનિ સ્વૈરમ્ આત્મારામો મહેશ્વરઃ ॥

ન તં ભિન્દન્તિ શસ્ત્રાણિ ન દહન્તિ હુતાશનાઃ ।
ન ક્લેદયન્તિ વારીણિ શોષયન્તિ ન મારુતાઃ ॥

સુસ્તમ્ભમ્ અલમ્ આલિઙ્ગ્ય સ્વાત્માનમ્ અજરામરમ્ ।
તિષ્ઠાવષ્ટબ્ધધીરાત્મા સુસ્તમ્ભમ્ ઇવ મન્દિરમ્ ॥

જગદ્વૃક્ષપદાર્થૌઘપુષ્પામોદશ્રિયં પરામ્ ।
સંવિદં સંવિદન્ સ્વચ્છામ્ આસ્સ્વાન્તર્મુખમ્ અચ્યુતઃ ॥

અન્તર્મુખતયા નિત્યં કાર્યમ્ આહરતાં બહિઃ ।
જીવતામ્ અપિ નોદેતિ વાસના દૃષદામ્ ઇવ ॥

પુનḫપ્રસરણોન્મુક્તમ્ અન્તસ્સુપ્તં મનẖ કુરુ ।
કુર્વન્ સર્વાણિ કર્માણિ કૂર્માઙ્ગવદ્ અવૃત્તિમાન્ ॥

અન્તર્વૃત્તિવિહીનેન બહિર્વૃત્તિમતેવ ચ ।
સુપ્તપ્રબુદ્ધપ્રાયેણ કાર્યમ્ આચર ચેતસા ॥

બાલમૂકાદિવિજ્ઞાનવદ્ અન્તસ્ત્યક્તવાસનમ્ ।
ભવતẖ કુર્વતẖ કાર્યં ખવચ્ ચિત્તં ન લિપ્યતે ॥

વૃત્તિત્યાગવિલીનેન કિઞ્ચિત્પ્રસરતા બહિઃ ।
અન્તર્ અત્યન્તસુપ્તેન ચેતસા તિષ્ઠ વિજ્વરમ્ ॥

અસઙ્કલ્પકલઙ્કાયાં જ્ઞાનાચ્ ચિત્તક્ષયોદયે ।
શુદ્ધાયાં સંવિદિ સ્થિત્વા કુરુ મા કુરુ વાનઘ ॥

સુષુપ્તસમયા વૃત્ત્યા જાગ્રદ્ વ્યવહરન્ સ્વપન્ ।
ગૃહાણ મા કિઞ્ચિદ્ અપિ મા ચ કિઞ્ચિત્ પરિત્યજ ॥

જાગ્રત્ય્ અપિ સુષુપ્તશ્ ચેજ્ જાગર્ષિ ચ સુષુપ્તકે ।
જાગ્રત્સુષુપ્તયોર્ ઐક્યાત્ તદ્ અસ્ય્ અસિ નિરામયઃ ॥

એવમ્ આદ્યન્તરહિતમ્ અભ્યાસેન શનૈશ્ શનૈઃ ।
પદમ્ આસાદયાદ્વન્દ્વમ્ અતીતં સર્વવસ્તુનઃ ॥

ન ચ દ્વૈતં ન ચૈવૈક્યં જગદ્ ઇત્ય્ એવ નિશ્ચયી ।
પરમામ્ એહિ વિશ્રાન્તિમ્ આકાશવિશદાશયઃ ॥

યદ્ય્ એવં મુનિશાર્દૂલ તદ્ અહમ્પ્રત્યયાત્મકઃ ।
ભવાન્ એવેહ કિં તાવદ્ વસિષ્ઠાખ્યસ્ તતો વદ ॥

રાઘવે ગદતિ ત્વ્ એવં વસિષ્ઠો વદતાં વરઃ ।
તૂષ્ણીમ્ એવ મુહૂર્તાર્ધમ્ અતિષ્ઠત્ સ્પષ્ટચેષ્ટિતઃ ॥

તસ્મિંસ્ તૂષ્ણીં સ્થિતે કિં સ્યાદ્ ઇતિ સભ્યે મહાજને ।
પતિતે સંશયામ્ભોધૌ રામḫ પુનર્ ઉવાચ હ ॥

કિમર્થં ભગવંસ્ તૂષ્ણીં ભવાન્ અહમ્ ઇવ સ્થિતઃ ।
ન સો ઽસ્તિ જગતિ ન્યાયસ્ સતાં યત્રોત્તરક્ષયઃ ॥

ન મે વક્તુમ્ અશક્યત્વાદ્ ઉક્તિક્ષય ઉપસ્થિતઃ ।
કિં તુ પ્રશ્નસ્ય તે ઽદ્યાસ્ય તૂષ્ણીમ્ એવાનઘોત્તરઃ ॥

દ્વિવિધો ભવતિ પ્રષ્ટા તત્ત્વજ્ઞો ઽજ્ઞો ઽથ વાપિ ચ ।
અજ્ઞસ્યાજ્ઞતયા દેયો જ્ઞસ્ય તુ જ્ઞતયોત્તરઃ ॥

એતાવન્તમ્ અભૂત્ કાલં ભવાન્ અજ્ઞાતતત્પદઃ ।
ભાજનં સવિકલ્પાનામ્ ઉત્તરાણાં મહામતે ॥

તજ્જ્ઞસ્ ત્વમ્ અધુના જાતો વિશ્રાન્તḫ પરમે પદે ।
યોગ્યો ન સવિકલ્પાનામ્ ઉત્તરાણામ્ અસિ સ્ફુટમ્ ॥

યાવાન્ કશ્ચિત્ કિલોલ્લેખો વાઙ્મયો વદતાં વર ।
સૂક્ષ્માર્થḫ પરમાર્થો વા બહુર્ અલ્પતરો ઽપિ વા ॥

પ્રતિયોગિવ્યવચ્છેદસઙ્ખ્યાભેદાદિભિર્ ભ્રમૈઃ ।
સ સ સર્વો ઽઙ્કિતસ્ સાધો ભા ઇવ ત્રસરેણુભિઃ ॥

ઉત્તરં સકલઙ્કં ચ તજ્જ્ઞો નાર્હતિ સુન્દર ।
નાકલઙ્કા ચ વાગ્ અસ્તિ ત્વં ચ તજ્જ્ઞતરસ્ સ્થિતઃ ॥

યથાભૂતં ચ વક્તવ્યં જ્ઞસ્યાન્તેવાસિનો મયા ।
યથાભૂતં વિદુẖ કાષ્ઠમૌનમ્ અન્તવિવર્જિતમ્ ॥

અવિરામમ્ અસઙ્કલ્પં મૌનમ્ આહુḫ પરં પદમ્ ।
તદ્ એવ તવ તજ્જ્ઞસ્ય દત્તસ્ સુન્દર ઉત્તરઃ ॥

યન્મયો હિ ભવત્ય્ અઙ્ગ પુરુષો વક્તિ તાદૃશમ્ ।
જ્ઞેયમાત્રમ્ અસચ્ ચાહં વાગતીતે પદે સ્થિતઃ ॥

વાગતીતપદસ્થો હિ કથં ગૃહ્ણાતિ વાઙ્મલમ્ ।
અવાચ્યં વચ્મિ નો તેન વાગ્ ઘિ સઙ્કલ્પનાઙ્કિતા ॥

વાચિ યે યે પ્રવર્તન્તે તાન્ અનાદૃત્ય દોષકાન્ ।
પ્રતિયોગિવ્યવચ્છેદપૂર્વકાન્ વદ કો ભવાન્ ॥

એવં સ્થિતે રાઘવેહ યથાભૂતમ્ ઇદં શૃણુ ।
કસ્ ત્વં કો ઽહં જગદ્ વા કિમ્ ઇતિ તત્ત્વવિદાં વર ॥

અયં તાવદ્ અહં શાન્તશ્ ચિદાલોકો નિરામયઃ ।
ચેત્યસંવેદ્યરહિતસ્ સર્વસઙ્કલ્પનાતિગઃ ॥

સ્વચ્છં ચિદાકાશમ્ અહં ભવાન્ આકાશમ્ એવ ચ ।
જગચ્ ચાકાશમ્ અખિલં સર્વમ્ આકાશમાત્રકમ્ ॥

શુદ્ધજ્ઞાનૈકરૂપાત્મા શુદ્ધજ્ઞાનમયાત્મનિ ।
અન્યસંવિદ્દશોન્મુક્તસ્ ત્વ્ અન્યદ્ વક્તું ન વેદ્મ્ય્ અહમ્ ॥

સ્વપક્ષોદ્ભાવનપરા અહન્તાત્મૈકબન્ધનમ્ ।
મોક્ષાર્થમ્ અપ્ય્ ઉદ્યમિનો નયન્તિ શતશાખતામ્ ॥

જીવતો ઽપ્ય્ ઉપશાન્તસ્ય વ્યવહારવતો ઽપિ વા ।
શવવદ્ યદ્ અવસ્થાનં તદ્ આહુḫ પરમં પદમ્ ॥

અબહિસ્સાધનં શાન્તમ્ અનન્તસ્સાધનં સમમ્ ।
ન સુખં નાસુખં નાહં નાન્યદ્ ઇત્ય્ આસિતં શિવમ્ ॥

મુક્તતાયા અહન્તેયમ્ અભાવો ભાવનાઙ્કયા ।
તયૈવાન્વિષ્યતે સેતિ જાત્યન્ધશ્ ચિત્રમ્ ઈક્ષતે ॥

સ્પન્દને ઽસ્પન્દને ચૈવ યત્ પાષાણવદ્ આસિતમ્ ।
અજડસ્યૈવ તદ્ વિદ્ધિ નિર્વાણમ્ અજરં પદમ્ ॥

તચ્ ચ નાન્યો વિજાનાતિ સ્વયમ્ એવાનુભૂયતે ।
લોકૈષણાવિરક્તેન જ્ઞેન જ્ઞત્વમ્ ઇવાત્મનિ ॥

નાત્રાહન્તા ન ચ ત્વત્તા નાહન્તા નૈવ ચાન્યતા ।
કેવલં કેવલીભાવો નિર્વાણમ્ અમલં શિવમ્ ॥

ચેત્યોન્મુખત્વમ્ એવાહુશ્ ચેતનસ્યાસ્ય ચેતનમ્ ।
એષ એવ ચ સંસારો બન્ધẖ ક્લેશાય ભૂયસે ॥

ચેતનસ્યાચેતનત્વમ્ અચેત્યોન્મુખતાત્મકમ્ ।
મોક્ષં વિદ્ધિ પરં શાન્તં પદમ્ અવ્યયમ્ એવ ચ ॥

દિક્કાલાદ્યનવચ્છિન્ને શાન્તે શાન્તાત્મનિ સ્થિતે ।
ચેત્યં ન સમ્ભવત્ય્ એવ કẖ કિં ચેતયતાં કથમ્ ॥

સઙ્કલ્પસ્વપ્નદૃશ્યે ઽન્તસ્ સંવિન્માત્રાત્મતાં વિના ।
યથા નાન્યદ્ ભવેદ્ રૂપં તથૈવાસ્મિન્ બહિર્ગતે ॥

મનોબુદ્ધ્યાદયશ્ ચૈતે સંવિન્માત્રાત્મરૂપિણઃ ।
મનોબુદ્ધ્યાદિશબ્દાર્થભાવિતાસ્ તુ જડાત્મકાઃ ॥

સંવિન્માત્રે સમે સ્વચ્છે સબાહ્યાભ્યન્તરે તતે ।
અભિન્ને ભેદબુદ્ધિર્ વẖ કિમ્ અનર્થાય જૃમ્ભતે ॥

સંવિન્માત્રસ્ય શુદ્ધસ્ય શૂન્યસ્ય ચ કિમ્ અન્તરમ્ ।
યચ્ ચાન્તરં તદ્ વિબુધા વિદન્ત્ય્ એતિ ન વાગ્ગતિમ્ ॥

સદસદ્રૂપ આભાસો યથા કિમ્ અપિ લક્ષ્યતે ।
તમસીક્ષિતયત્નેન બ્રહ્મણીદં તથા ગતમ્ ॥

અયમ્ આકાશમ્ એવાહં યદિ શામ્યામ્ય્ અવાસનમ્ ।
વાસનાં તુ ન બધ્નામિ સ્થિત એવાસ્મિ ચિન્નભઃ ॥

ઇતિનિશ્ચયવાન્ અન્તસ્ તજ્જ્ઞો ઽજ્ઞ ઇવ સઞ્જ્ઞયા ।
વિદ્વપુર્ વિદ્યમાનો ઽપિ શામ્યત્ય્ અસદ્ ઇવ સ્વયમ્ ॥

જીવાનાં જ્ઞપ્તિગુહ્યેન જ્વલત્ય્ અજ્ઞાનવાયુના ।
અવિદ્યાગ્નિḫ પ્રબુદ્ધાનાં પુનસ્ તેનૈવ શામ્યતિ ॥

અજડાનાં યદ્ અજ્ઞાનં સ્થાણૂનામ્ ઇવ શામ્યતામ્ ।
તમ્ આહુર્ મોક્ષમ્ અક્ષુબ્ધમ્ આસિતં યદ્ અપક્ષયમ્ ॥

જ્ઞત્વેનાજ્ઞત્વમ્ આસાદ્ય મુનિર્ ભવતિ માનવઃ ।
અજ્ઞત્વાદ્ અજ્ઞતામ્ એત્ય પ્રયાતિ પશુવૃક્ષતામ્ ॥

અહં બ્રહ્મ જગચ્ ચેદમ્ ઇત્ય્ અવિદ્યામયો ભ્રમઃ ।
અસત્યḫ પ્રેક્ષયા ધ્વાન્તં દીપેનેવ ન લભ્યતે ॥

સમગ્રકરણગ્રામો ઽપ્ય્ અસઙ્કલ્પો વિવેદનઃ ।
ન કિઞ્ચિદ્ અપ્ય્ અનુભવત્ય્ અન્તર્ બાહ્યે ચ શાન્તધીઃ ॥

સુષુપ્તત્વ ઇવ સ્વપ્નસ્ સમાધૌ પ્રવિલીયતે ।
દૃશ્યં સર્વં જ્ઞબોધે ઽન્તḫ પુનẖ ખાત્મૈવ લક્ષ્યતે ॥

તલવત્ત્વં યથા વ્યોમ્નિ તથા પૃથ્વ્યાદિતા શિવે ।
ભ્રાન્તિમાત્રાદ્ ઋતે નાન્યા યથા વ્યોમ તથા શિવઃ ॥

વાસનાભિર્ ઉપેતો ઽપિ સમસ્તાભિર્ અવાસનઃ ।
ભવત્ય્ અસાવ્ અસત્ સર્વમ્ ઇદમ્ ઇત્ય્ એવ યસ્ય ધીઃ ॥

સઙ્કલ્પૈષ્યદ્ભૂતભવ્યસ્વપ્નમાયેન્દ્રજાલજાઃ ।
યદ્વત્ સંસૃતયસ્ તદ્વદ્ દૃષ્ટે ઽપ્ય્ આસ્થા કિમ્ અત્ર વઃ ॥

ન દુẖખમ્ અસ્તિ ન સુખં ન પુણ્યં ન ચ પાતકમ્ ।
ન કિઞ્ચિત્ કસ્યચિન્ નષ્ટં કર્તુર્ ભોક્તુર્ અસમ્ભવાત્ ॥

સર્વં શૂન્યં નિરાલમ્બં મમતાપ્રત્યયો ઽપ્ય્ અયમ્ ।
દ્વિચન્દ્રસ્વપ્નપુરવદ્ યસ્યાસૌ સો ઽપિ નાસ્તિ નઃ ॥

કેવલો વ્યવહારસ્થẖ કાષ્ઠમૌનરતો ઽથ વા ।
કાષ્ઠપાષાણવત્ તિષ્ઠન્ બ્રહ્મતામ્ અધિગચ્છતિ ॥

શાન્તત્વે ચિત્રત્વે નાનાનાનાત્મનીહ ચૈવ શિવે ।
અવયવિનો ઽવયવત્વે ત્વ્ ઇવ યુક્તિર્ વિદ્યતે નાન્યા ॥

અર્થગતેસ્ સ્વત્વસ્ય ચ ભાવસ્ય ચ નૈવ સમ્ભવાદ્ અમલે ।
એતસ્મિન્ સર્વગતે બ્રહ્મણિ નાસ્તિ સ્વભાવોક્તિઃ ॥

ન ચ નાસ્તિતોપલમ્ભાત્ સંવિત્તેર્ અસ્તિતા ચ નૈવાજે ।
ગ્રાહ્યગ્રાહકદૃષ્ટેર્ અસમ્ભવાદ્ અસ્તિ કિઞ્ચિદ્ અપિ ॥

સમમ્ અમલમ્ અહાર્યમ્ આર્યજુષ્ટં શિવમ્ અજમ્ અક્ષયમ્ આસિતં સમં યત્ ।
તદ્ અવિતથપદં તથાસ્સ્વ શાન્તં પિબ ચલ ભુઙ્ક્ષ્વ ભવાન્ અયં હિ નાસ્તિ ॥