મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.185

બીજાઙ્કુરાણાં પુરુષકર્મણાં જન્મકારિણામ્ ।
દૈવશબ્દાર્થયુક્તાનાં તત્ત્વં વદ વિભો પુનઃ ॥

દૈવકર્માદિપર્યાયં ઘટાદિઘટનાવધિ ।
સંવિત્સ્પન્દનમ્ એવેદં લોકે પુરુષતાં ગતમ્ ॥

સંવિત્સ્પન્દાદ્ ઋતે પુંસ્ત્વં કર્મ વા કીદૃશં ભવેત્ ।
ઘટાવટપટાદ્યાત્મ હ્ય્ એતેનૈવ જગત્ કૃતમ્ ॥

પ્રવર્તતે જગલ્લક્ષ્મીસ્ સંવિત્સ્પન્દાત્ સવાસનાત્ ।
નિવર્તતે હિ સંસારસ્ સંવિત્સ્પન્દાદ્ અવાસનાત્ ॥

અવાસનં હિ સંવિત્તેસ્ સ્પન્દમ્ અસ્પન્દનં વિદુઃ ।
સ સ્પન્દો ઽપ્ય્ અપ્સુ ન સ્પન્દો યેનાવર્તાદિ નોહ્યતે ॥

મનાગ્ અપિ ન ભેદો ઽસ્તિ સંવિત્સ્પન્દમયાત્મનોઃ ।
કલ્પનાંશાદ્ ઋતે રામ સૃષ્ટૌ પુરુષકર્મણોઃ ॥

જલવીચ્યોર્ યથા દ્વિત્વં સઙ્કલ્પોત્થં ન વાસ્તવમ્ ।
તથેહ ચિત્પરિસ્પન્દરૂપયોર્ જન્તુકર્મણોઃ ॥

કર્મૈવ પુરુષો રામ પુરુષસ્યૈવ કર્મતા ।
એતે હ્ય્ અભિન્ને વિદ્ધિ ત્વં યથા તુહિનશીતતે ॥

હિમં યત્ તદ્ યથા શૈત્યં યચ્ છૈત્યં તદ્ યથા હિમમ્ ।
યત્ કર્માસૌ તથા જન્તુર્ યો જન્તુẖ કર્મ તત્ તથા ॥

સંવિત્સ્પન્દરસસ્યૈતે દૈવકર્મનરાદયઃ ।
પર્યાયશબ્દા ન પુનḫ પૃથક્ કર્માદયસ્ સ્થિતાઃ ॥

સ્પન્દાત્ સંવિજ્ જગદ્બીજમ્ અસ્પન્દાદ્ યાત્ય્ અબીજતામ્ ।
અઙ્કુરશ્ ચ તદ્ એવાન્તસ્સ્થિતત્વાદ્ અઙ્કુરશ્રિયઃ ॥

ચિત્ત્વં ચ ક્વચિદ્ અસ્પન્દં ક્વચિત્ સ્પન્દિ સ્વભાવતઃ ।
અનન્તમ્ એકાર્ણવવદ્ અદિક્કાલક્રમં સ્થિતમ્ ॥

સંવિત્સ્પન્દો વાસનાવાન્ ઇહ બીજમ્ અકારણમ્ ।
ભૂત્વા કારણતામ્ એતિ દેહાદેર્ અઙ્કુરાવલેઃ ॥

તૃણવલ્લીલતાગુલ્મબીજાઙ્કુરગતેર્ અપિ ।
બીજં સંવિત્સ્પન્દ એવ તસ્ય બીજં ન વિદ્યતે ॥

ન બીજાઙ્કુરયોર્ ભેદો વિદ્યતે ઽગ્ન્યૌષ્ણ્યયોર્ ઇવ ।
બીજમ્ એવાઙ્કુરં વિદ્ધિ વિદ્ધિ કર્મૈવ માનવમ્ ॥

સંવિત્ સ્ફુરન્તી ભૂકોશે કરોતિ સ્થાવરાઙ્કુરમ્ ।
સ્થૂલાન્ સૂક્ષ્માન્ મૃદૂન્ ક્રૂરાન્ પયો બુદ્બુદકાન્ ઇવ ॥

વિદા વિના ધરાકોશાદ્ અત્યન્તપરિપેલવાત્ ।
અઙ્કુરાન્ વજ્રસારાંશ્ ચ ક ઉલ્લાસયિતું ક્ષમઃ ॥

પ્રાણિવીર્યરસાન્તસ્સ્થા સંવિજ્ જઙ્ગમમ્ આતતમ્ ।
તનોતિ લતિકાન્તસ્સ્થો રસḫ પુષ્પફલં યથા ॥

યદિ સર્વગતા સંવિદ્ ભવેન્ નાતિબલીયસી ।
તત્ ક ઉલ્લાસને શક્તસ્ સ્યાદ્ એવાસુરભૂભૃતામ્ ॥

જઙ્ગમાનાં સ્થાવરાણામ્ એતદ્ આદ્યં હિ બીજકમ્ ।
સંવિદ્વિસ્ફુરણામાત્રમ્ અસ્ય બીજં ન વિદ્યતે ॥

બીજાઙ્કુરવિકલ્પાનાં ક્રિયાપુરુષકર્મણામ્ ।
ઊર્મિવીચિતરઙ્ગાનાં નામ્નિ ભેદો ન વસ્તુનિ ॥

દ્વિત્વં નૃકર્મણોર્ યસ્ય બીજાઙ્કુરધિયાત્તયોઃ ।
વિપશ્ચિત્પશવે તસ્મૈ મહતે ઽસ્તુ સદા નમઃ ॥

સંવિત્તેર્ જન્મબીજસ્ય યો ઽન્તસ્સ્થો વાસનારસઃ ।
સ કરોત્ય્ અઙ્કુરોલ્લાસં તમ્ અસઙ્ગાગ્નિના દહ ॥

કુર્વતો ઽકુર્વતશ્ ચૈવ મનસા યદ્ અમજ્જનમ્ ।
શુભાશુભેષુ કાર્યેષુ તદ્ અસઙ્ગં વિદુર્ બુધાઃ ॥

અથ વા વાસનોત્સાદ એવાસઙ્ગ ઇતિ સ્મૃતઃ ।
યયા કયાચિદ્ યુક્ત્યાન્તસ્ સમ્પાદય તમ્ એવ હિ ॥

યયૈવ વા વેત્સિ તયા યુક્ત્યા પુરુષયત્નતઃ ।
વાસનાં કુરુ નિર્મૂલામ્ એતદ્ એવ પરં શિવમ્ ॥

પૌરુષેણ પ્રયત્નેન યથા જાનાસિ વા તથા ।
નિવારયાહમ્ભાવાંશમ્ એષો ઽસૌ વાસનાક્ષયઃ ॥

નાસ્ત્ય્ એવ પૌરુષાદ્ અન્યા સંસારોત્તરણે ગતિઃ ।
નિરહમ્ભાવરૂપે ઽસ્મિન્ વાસનાક્ષયનામનિ ॥

આદ્યૈવ સંવિદ્ અસ્તીહ સો ઽઙ્કુરો બીજમ્ અસ્તિ તત્ ।
તત્ કર્મ તચ્ ચ પુરુષસ્ તદ્ દૈવં તચ્ છુભાશુભમ્ ॥

ન બીજમ્ આદાવ્ અસ્ત્ય્ અન્યન્ નાઙ્કુરો ન ચ વા નરઃ ।
ન કર્મ ન ચ દૈવાદિ કેવલં વિદ્ ઉદેતિ હિ ॥

નો બીજમ્ અસ્તિ ન કિલાઙ્કુરકો ઽપિ વાસ્તિ નાપ્ય્ અસ્તિ કર્મ પુરુષશ્ ચ ન વાસ્તિ સાધો ।
એકં તુ વિત્ત્વમ્ ઉદિતં હ્ય્ અનયાભિધાનલક્ષ્મ્યા નટસ્ સુરનરાસુરશોભયેવ ॥

ઇત્ય્ એવ નિશ્ચયમ્ અનામય ભાવયિત્વા ત્યક્ત્વા ભૃશં પુરુષકર્મવિચારશઙ્કામ્ ।
નિર્વાસનસ્ સકલસઙ્કલનાવિમુક્તસ્ સંવિદ્વપુર્ નનુ યથાભિમતેચ્છમ્ આસ્સ્વ ॥

પ્રશાન્તસર્વેચ્છમ્ અશઙ્કમ્ અચ્છચિન્માત્રસંસ્થો ઽખિલકાર્યકારી ।
આત્મૈકરામḫ પરિપૂર્ણકામો ભવાભયો રામ શમાભિરામઃ ॥