મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.183

સંસારમાર્ગે ગહને પતિતસ્યાપતન્તિ હિ ।
વૃત્તવૃત્તાન્તલક્ષ્યાણિ કાષ્ઠા ઇવ ઘનાગમે ॥

સર્વ એવ ત્વ્ ઇમે ભાવાḫ પરસ્પરમ્ અસઙ્ગિનઃ ।
અટવ્યામ્ ઉપલાનીવ ભાવનૈતેષુ શૃઙ્ખલા ॥

ચિત્તમ્ આન્ધ્યાય વૃત્તાન્તદ્રુમૈર્ ગહનયન્ સ્થિતઃ ।
રસરઞ્જનયા લોકો વસન્ત ઇવ કાનનમ્ ॥

અહો બત વિચિત્રાણિ વાસનાવશતો ઽવશૈઃ ।
ભૂતકૈર્ અનુભૂયન્તે સુખદુẖખાનિ જન્મસુ ॥

અહો બતાતિવિષમા વાસના યદ્વશાજ્ જનૈઃ ।
અવિદ્યમાન એવાયં ભ્રમો ઽન્તર્ અનુભૂયતે ॥

આહ્લાદિનો ઽમૃતવતશ્ શુદ્ધસ્યાલોકકારિણઃ ।
શીતલસ્યાખિલાર્થેષુ જ્ઞસ્યેન્દોશ્ ચ કિમ્ અન્તરમ્ ॥

પૂર્વાપરમ્ અનાલોચ્ય યત્ કિઞ્ચિદ્ અભિવાઞ્છતઃ ।
નિર્મર્યાદસ્ય મૂઢસ્ય બાલસ્ય ચ કિમ્ અન્તરમ્ ॥

લબ્ધમ્ આપ્રાણપર્યન્તં શુભાશુભમ્ અનુજ્ઝતોઃ ।
આમિષે કો વિશેષો ઽસ્તિ વદ માર્જારમૂઢયોઃ ॥

સર્વ એવ ત્વ્ ઇમે ભાવા દેહદારધનાદયઃ ।
ક્ષિપ્રમ્ આશુષ્કસિકતાશરાવવિશરારવઃ ॥

આબ્રહ્મસ્તમ્બપર્યન્તમ્ અપિ યોનિશતેષુ ચ ।
આકલ્પં ભ્રમતશ્ ચિત્તશાન્તિર્ નાસ્તિ શમાદ્ ઋતે ॥

પર્યાલોચનમાત્રેણ બન્ધગન્ધો ન બાધતે ।
ગચ્છતો માર્ગવૈષમ્યમ્ ઇવાલોકનકારિણઃ ॥

ન તવાવહિતં ચિત્તં કામẖ કવલયિષ્યતિ ।
સાવધાનસ્ય બુદ્ધસ્ય પિશાચẖ કિં કરિષ્યતિ ॥

યથેક્ષણપ્રસરણં રૂપાલોકનમાત્રકમ્ ।
સંવિત્પ્રસરમાત્રાત્મ તથા સાહં જગત્ સ્થિતમ્ ॥

યથાક્ષિસંવૃતિસ્ સર્વરૂપાલોકશમો ઽરિહન્ ।
સંવિત્સંવરણં નામ સર્વદૃશ્યશમસ્ તથા ॥

અસદ્ એવ જગત્ સાહં શુદ્ધા સંવિત્ તનોતિ ખે ।
ઈષત્પ્રસરણેનાશુ સ્પન્દનં પવનો યથા ॥

સદ્ ઇવાસત્યમ્ એવેદમ્ અકુર્વત્યૈવ મન્યતે ।
વિદા હેમ્નેવ કુમ્ભત્વમ્ અપૃથગ્લભ્યમ્ આત્મગમ્ ॥

શૂન્યમાત્રં યથા વ્યોમ સ્પન્દમાત્રં યથાનિલઃ ।
જલમાત્રં યથોર્મ્યાદિ સંવિન્માત્રં જગત્ તથા ॥

અવ્યવચ્છિન્નનિર્ભાગસંવિન્માત્રં જગત્ત્રયમ્ ।
વિદ્ધિ શાન્તં તથા વ્યોમ યથા વારિણિ પર્વતમ્ ॥

નિર્વાણસ્યોપશાન્તસ્ય જ્ઞસ્ય સોદેતિ શીતતા ।
અન્તર્ યત્રેન્દવો ઽપ્ય્ એતે દીપ્તજ્વલનબન્ધવઃ ॥

કિં કેન કથમ્ એકાન્તશાન્તાતતશિવાત્મનિ ।
નિરાલોકે પરાલોકે શૂન્યે જગતિ જન્યતે ॥

યા સત્તા બ્રહ્મશબ્દાખ્યા રૂપં સર્વસ્ય તન્ નિજમ્ ।
ન યત્ર કાચિદ્ બાધાસ્તિ સર્વં તન્મયમ્ અવ્યયમ્ ॥

યદ્ ઇદં તુ પદાર્થત્વં યત્ર બાધાનુભૂયતે ।
યચ્ ચ વા બાધનં પ્રેક્ષ્ય તન્ ન વિદ્મẖ ખપુષ્પવત્ ॥

જ્ઞ એવાપગતસ્વાન્તં શાન્તમ્ આસ્સ્વ મહાશ્મવત્ ।
અબોધમનનો મૌનમ્ અનન્તમ્ અજમ્ અવ્યયમ્ ॥

આકાશકલ્પે સ્વે ભાવે તિષ્ઠતો ઽઙ્ગાદિવેદનમ્ ।
ભવત્ય્ અભ્યાસદાર્ઢ્યેન વિના સ્વપ્નવિકારવત્ ॥

નિરુપાદાનસમ્ભારમ્ અભિત્તાવ્ એવ ચેતતિ ।
બ્રહ્માકર્તૃ જગચ્ચિત્રં ન કશ્ચિદ્ વા ન કિઞ્ચન ॥

તનોતિ યત્ તદ્ આત્મૈવ તસ્ય તત્ર તથા સ્થિતમ્ ।
દૃશ્યાભાવાદ્ અતદ્દર્શી તેન કẖ ક્વ કરોતિ કિમ્ ॥

અહં સુખીતિ સુખિતા અહં દુẖખીતિ દુẖખિતાઃ ।
સર્વ એવ સ્વભાવસ્થા વ્યોમાત્માનો ઽપિ પાર્થિવાઃ ॥

સર્વેષામ્ એવ ભાવાનાં વિદાકાશાત્મનામ્ અપિ ।
મિથ્યૈવ સ્વપ્નશૈલાનામ્ ઇવ પાર્થિવતાસ્તિ તે ॥

અહન્તોલ્લેખતસ્ સત્તા ભ્રમભારવિકારિણી ।
તદભાવાત્ સ્વભાવૈકનિષ્ઠતા શમશાલિની ॥

હેમ્નẖ કટકશબ્દાર્થો વ્યતિરિક્તો યથાસ્તિ નો ।
વ્યતિરિક્તા તથાસત્યા નાહન્તાસ્તિ શમાત્મનઃ ॥

નિર્વાણો નિર્મના મૌની કર્તાકર્તા ચ શીતલઃ ।
જ્ઞ એકશ્ શાન્ત એવાસ્તે શૂન્ય એવાભિપૂરિતઃ ॥

નિર્વાસનં સ્પન્દમાનો યન્ત્રપુત્રકગાત્રવત્ ।
સ યથાસ્થિતમ્ એવાસ્તે જ્ઞસ્ સંવ્યવહરન્ન્ અપિ ॥

યથા મઞ્ચકસંસ્થસ્ય સ્પન્દતે નૈવ વા શિશોઃ ।
અઙ્ગાલિર્ અનુસન્ધાનં વિનૈવં વિદિતાત્મનઃ ॥

નિસ્સમ્બોધૈકબોધસ્ય નિરાશેહૈષણાશિષઃ ।
શાન્તાહન્ત્વાત્મરૂપત્વાદ્ અનુસન્ધાનિતા કુતઃ ॥

અદ્રષ્ટુર્ અપદૃશ્યસ્ય દૃગ્રૂપસ્યાપરૂપિણઃ ।
કુતẖ કિલાનુસન્ધાનમ્ અનપેક્ષસ્ય પશ્યતઃ ॥

અપેક્ષૈવ ઘનો બન્ધો હ્ય્ અનપેક્ષૈવ મુક્તતા ।
સર્વશબ્દાન્વિતા તસ્યાં વિશ્રાન્તેન કિમ્ ઈક્ષ્યતે ॥

પાર્થિવત્વે શરીરે ઽસ્મિન્ સ્વસ્વપ્નાદ્રાવ્ ઇવાસતિ ।
ભ્રમમાત્રાત્મનિ કુતẖ ક્વ કસ્ય કિમ્ અપેક્ષણમ્ ॥

ઉપશાન્તસમસ્તેહં વિગતાખિલકૌતુકમ્ ।
નિરસ્તવેદનં જ્ઞેન વિદા કેવલમ્ આસ્યતે ॥

મઙ્કિનેતિ શ્રુતવતા તતો મોહો મહાન્ અપિ ।
અશેષેણ પરિત્યક્તસ્ તત્ર વૈ ત્વગ્ ઇવાહિના ॥

પ્રવાહાપતિતં કાર્યં કુર્વતાપાસ્તવાસનમ્ ।
તેન વર્ષશતસ્યાન્તે સ્થિતમ્ અદ્રૌ સમાધિના ॥

તત્રાદ્ય યાવત્ પાષાણસમધર્મા સ તિષ્ઠતિ ।
શાન્તાન્તẖકરણો યોગી બોધ્યમાનḫ પ્રબુધ્યતે ॥

એતેન રાઘવ વિવેકપદેન શાન્તિમ્ આસાદયોદયવતા મનસા વિહર્તુમ્ ।
મા દીનતાં વ્રજતુ રાગમયી મતિસ્ તે ક્ષીણા ક્ષણાદ્ અસલિલેવ શરદ્ઘનાલી ॥