મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.182

સંવેદનં ભાવનં ચ વાસના કલનેતિ ચ ।
અનર્થાયેહ શબ્દાર્થો વિગતાર્થો વિજૃમ્ભતે ॥

વેદનં ભાવનં વિદ્ધિ સર્વદોષસમાશ્રયમ્ ।
અસ્મિન્ન્ એવાપદસ્ સન્તિ લતા મધુરસે યથા ॥

સંસારમાર્ગે ગહને વાસનાવેશવાહિનઃ ।
ઉપયાતિ વિચિત્રોચ્ચૈર્ વૃત્તવૃત્તાન્તસન્તતિઃ ॥

વિવેકિનો વાસનયા સહ સંસારસમ્ભ્રમઃ ।
ક્ષીયતે માધવસ્યાન્તે શનૈર્ વનમ્ ઇવારસમ્ ॥

અસ્યાસ્ સંસૃતિસલ્લક્યા વાસનોત્સેધકારિણી ।
કદલ્યા ઘનજાલિન્યા રસલેખેવ માધવી ॥

સંસારાબ્ધિતયોદેતિ વાસનાત્મા રસશ્ ચિતૌ ।
યથા વનતયાન્તસ્સ્થો મધુમાસરસẖ ક્ષિતૌ ॥

ચિન્માત્રાદ્ અમલાચ્ છૂન્યાદ્ ઋતે કિઞ્ચિન્ ન વિદ્યતે ।
નાન્યત્ ક્વચિદ્ અપર્યન્તે ખે શૂન્યત્વેતરદ્ યથા ॥

વેદનાત્મા રસો ઽસ્ત્ય્ અન્ય ઇતિ યા પ્રતિભા સ્થિરા ।
એષાવિદ્યા ભ્રમસ્ ત્વ્ એષ એષ સંસાર આતતઃ ॥

અનાલોચનસંસિદ્ધ આલોકેનૈષ નશ્યતિ ।
અસદાત્મા સદાભાસો બાલવેતાલવત્ ક્ષણાત્ ॥

સર્વદૃશ્યદૃશો બોધે બોધસારતયૈકતામ્ ।
યાન્ત્ય્ અશેષમહીપીઠસરિત્પૂર ઇવાર્ણવે ॥

મૃણ્મયં હિ યથા ભાણ્ડં મૃચ્છૂન્યં તુ ન લભ્યતે ।
ચિન્મયં હિ તથા ચેત્યં ચિચ્છૂન્યં તુ નોપલભ્યતે ॥

બોધાવબુદ્ધં યદ્ વસ્તુ બોધ એવ તદ્ ઉચ્યતે ।
નાબોધં બુધ્યતે બોધો વૈરૂપ્યાત્ તેન નાન્યથા ॥

દ્રષ્ટૃદર્શનદૃશ્યેષુ પ્રત્યેકં બોધમાત્રતા ।
સારસ્ તેન તદન્યત્વં નાસ્તિ કિઞ્ચિત્ ખપુષ્પવત્ ॥

સજાતીયસ્ સજાતીયેનૈકતામ્ અનુગચ્છતિ ।
અન્યોઽન્યાનુભવસ્ તેન ભવત્ય્ એકત્વનિશ્ચયઃ ॥

યદિ કાષ્ઠોપલાદીનાં ન ભવેદ્ બોધરૂપતા ।
તત્ સદાનુપલમ્ભસ્ સ્યાદ્ એતેષામ્ અસતામ્ ઇવ ॥

યદા ત્વ્ અશેષા દૃશ્યશ્રીર્ બોધમાત્રૈકરૂપિણી ।
તદાન્યેવાપ્ય્ અનન્યૈવ સતી બોધેન બોધ્યતે ॥

સર્વં જગદ્ગતં દૃશ્યં બોધમાત્રમ્ ઇદં તતમ્ ।
સ્પન્દમાત્રં યથા વાયુર્ જલમાત્રં યથાર્ણવઃ ॥

મિશ્રીભૂતા અપિ હ્ય્ એતે જતુકાષ્ઠાદયો યથા ।
મિથોઽનનુભવામિશ્રા ઐક્યં હ્ય્ અનુભવો મિથઃ ॥

અન્યોઽન્યાનુભવો હ્ય્ ઐક્યમ્ ઐક્યં ત્વ્ અન્યોઽન્યવેદનમ્ ।
યથામ્ભસોẖ ક્ષીરયોર્ વા ન કાષ્ઠજતુનોર્ ઇવ ॥

અહમ્ ઇત્ય્ એવ બન્ધાય નાહમ્ ઇત્ય્ એવ મુક્તયે ।
એતાવન્માત્રકે ભદ્રે સ્વાયત્તે કિમ્ અશક્તતા ॥

ચન્દ્રદ્વયપ્રત્યયવન્ મૃગતૃષ્ણામ્બુબુદ્ધિવત્ ।
કિમ્ અનુત્થિત એવાયમ્ અસદ્ એવાહમ્ ઉત્થિતઃ ॥

મમેદમ્ ઇતિ બન્ધાય ન મમેત્ય્ એવ મુક્તયે ।
એતાવન્માત્રકે વસ્તુન્ય્ આત્માયત્તે કિમ્ અજ્ઞતા ॥

યẖ કાષ્ઠબદરન્યાયો યો ઘટાકાશયોસ્ સ્થિતઃ ।
સ સમ્બન્ધો ઽપિ નૈવૈક્યમ્ ઐક્યમ્ અન્યોઽન્યવેદનમ્ ॥

અન્યોઽન્યવેદનં ત્વ્ ઐક્યં ભાગશો ગતમ્ અપ્ય્ અલમ્ ।
અજડં તજ્ જડં વાપિ નૈકં રૂપં વિમુઞ્ચતિ ॥

નાજડો જડતામ્ એતિ સ્વભાવા હ્ય્ અનપાયિનઃ ।
યચ્ ચાજડં જડં દૃષ્ટં દૃષ્ટે તત્રાસ્તિ નૈકતા ॥

વાસનાવેશવલિતાẖ કુવિકારશતાત્મભિઃ ।
સંસારારણ્યકુહરે નૃત્યન્તિ હતકર્મભિઃ ॥

વાસનારજ્જુના કૃષ્ટા દૂરં નીતાસ્ સ્વકર્મભિઃ ।
વ્રજન્ત્ય્ અધોઽધો ધાવન્તશ્ શિલાશ્ શૈલચ્યુતા ઇવ ॥

વ્યૂઢાનાં વાસનાવાતૈર્ નૃતૃણાનામ્ ઇતસ્ તતઃ ।
તાન્ય્ આપતન્તિ દુẖખાનિ યાનિ વક્તું ન પાર્યતે ॥

ભ્રાન્ત્યા ભૃશં કરતલાહતકન્દુકાભં લોકાḫ પતન્તિ નિરયેષુ રયેણ રક્તાઃ ।
ક્લેદેન તત્ર પરિજર્જરતાં પ્રયાતાẖ કાલાન્તરેણ પુનર્ અન્યનિભા ભવન્તિ ॥