મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.177

સઙ્કલ્પપુરુષસ્ ત્વ્ એષ યદ્ યત્ કલ્પયતિ સ્વયમ્ ।
તત્ તથા તાદૃશં પઞ્ચભૂતાત્મ ભવતીવ ખમ્ ॥

સર્વં નામ જગજ્જાતં તત્સઙ્કલ્પં વિદુર્ બુધાઃ ।
તાદૃગ્રૂપં પઞ્ચકાત્મવિષયોન્મુખમ્ આગતમ્ ॥

જગત્પદાર્થસાર્થસ્ય વિરાટ્ સર્વસ્ય કારણમ્ ।
કારણસ્ય સમાન્ય્ એવ કાર્યાણિ ચ ભવન્ત્ય્ અતઃ ॥

યથૈષ સ વિરાડ્ એવં વિરાટ્ પ્રત્યેકમ્ આત્મનિ ।
સ્વસંવિદિ પ્રસરતિ બોધવાન્ ન ત્વ્ અબોધવાન્ ॥

આસરીસૃપમ્ આરુદ્રમ્ એવમ્ અભ્યુત્થિતો ભ્રમઃ ।
અણાવ્ અપ્ય્ અદ્રિવિસ્તારો બીજકોશ ઇવ દ્રુમઃ ॥

આસરીસૃપમ્ આરુદ્રં વિરાટ્ પ્રત્યેકમ્ આત્મનિ ।
પરાણાવ્ અપ્ય્ અનન્તાત્મા બોધતો ન ત્વ્ અબોધતઃ ॥

યાદૃગ્ એવ વિરાડાત્મન્ય્ એષ વિસ્તાર આગતઃ ।
તાદૃગ્ એવેહ સર્વસ્મિન્ન્ અણુમાત્રે ઽપિ ભૂતકે ॥

પરમાર્થેન ન સ્થૂલં ન સૂક્ષ્મં કિઞ્ચન ક્વચિત્ ।
યદ્ યથા ભાવિતં યત્ર તત્ તથાશ્વ્ અનુભૂયતે ॥

મનશ્ ચન્દ્રમસો જાતં મનસશ્ ચન્દ્ર ઉત્થિતઃ ।
જીવાજ્ જીવો ઽથ વૈકૈષા સત્તા દ્રવજલાઙ્ગવત્ ॥

શુક્રસારં વિદુર્ જીવં પ્રાલેયકણસન્નિભમ્ ।
આનન્દો બલસન્દોહસ્ તત એવ પ્રવર્તતે ॥

તં ચેતતિ ચિદાભાસં પૂર્વમ્ આત્મા સ્વમ્ આત્મના ।
તત્ર તન્મયતાં ધત્તે તેન તન્મયરૂપિણીમ્ ॥

જીવસંવિદ્ અથૈષાન્તર્ યદ્ ઉપાયાતિ પઞ્ચતામ્ ।
ન તત્ર કારણં કિઞ્ચિદ્ વિદ્યતે ન ચ કાર્યતા ॥

પ્રતિયોગિવ્યવચ્છિત્તેર્ અભાવાત્ સ્વત્વભાવયોઃ ।
સ્વભાવોક્તિર્ ન ચૈવાત્ર ભવત્ય્ અર્થાનુસારિણી ॥

જીવો જીવત્વમ્ એવ સ્વં જીવત્વાદ્ એવ ચ સ્વતઃ ।
અન્તસ્ત્વેન બહિષ્ટ્વેન દૃશ્યત્વેન ચ ભાવયન્ ॥

નીહારેણેવ સંવીતશ્ ચેત્યવસ્તુપરાયણઃ ।
જાત્યન્ધ ઇવ પન્થાનમ્ આવૃતાત્મા ન પશ્યતિ ॥

જગજ્જૃમ્ભિકયા જીવસ્ ત્વ્ અનૈક્યદ્વિત્વયા સ્થિતઃ ।
સ્પન્દશક્ત્યેવ પવનસ્ સ્વાત્મનો ઽભિન્નયાનયા ॥

શુદ્ધં બુદ્ધમ્ અનાદ્યન્તં જીવો જનિતવાસનઃ ।
આદ્યં ક્ષીવ ઇવાત્માનમ્ આવૃતાત્મા ન પશ્યતિ ॥

અજ્ઞાનસ્ય મહાગ્રન્થેર્ મિથ્યાવેદ્યાત્મનો ઽસતઃ ।
અહમિત્યર્થરૂપસ્ય ભેદો મોક્ષ ઇતિ સ્મૃતઃ ॥

વ્યપગતઘનચેતનસ્ સમન્તાદ્ અહમ્ ઇતિ નૂનમ્ અબુધ્યમાન આસ્સ્વ ।
અનભિધપરચેતનૈકરૂપસ્ સદસદસન્ ન સદા સદોદિતશ્ ચ ॥