મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.175

મરણં સર્વનાશાત્મ ન કદાચન વિદ્યતે ।
સ્વસઙ્કલ્પાન્તર્ અસ્થૈર્યં મૃતિર્ ઇત્ય્ અભિધીયતે ॥

પશ્ય મે પુર ઉહ્યન્તે ઇવ મન્દરમેરવઃ ।
અનૂઢા અપિ દિગ્વાતૈસ્ સરિદ્બિમ્બિતશૈલવત્ ॥

ઉપર્ય્ ઉપર્ય્ અન્તર્ અન્તẖ કદલીદલપીઠવત્ ।
શ્લિષ્ટાશ્લિષ્ટાẖ ખરૂપાẖ ખે મિથસ્ સંસૃતયસ્ સ્થિતાઃ ॥

પશ્ય મે પુર ઉહ્યન્તે ઇતિ વાક્યાર્થમ્ અક્ષતમ્ ।
ન કિઞ્ચિદ્ અવગચ્છામિ યથાવન્ મુનિનાયક ॥

પ્રાણસ્યાભ્યન્તરે ચિત્તં ચિત્તસ્યાભ્યન્તરે જગત્ ।
વિદ્યતે વિવિધાકારં બીજસ્યાન્તર્ ઇવ દ્રુમઃ ॥

મૃતે પુંસિ નભોવાતૈર્ મિલન્તિ પ્રાણવાયવઃ ।
સરિજ્જલૈર્ ઇવામ્ભોધિજલાન્ય્ આત્મદ્રુતાનિ હિ ॥

ઇતશ્ ચેતશ્ ચ યાન્ત્ય્ એવ તેષામ્ અન્તર્ જગન્ત્ય્ અલમ્ ।
વ્યોમવાતવિનુન્નાનાં સઙ્કલ્પૈકાત્મકાન્ય્ અપિ ॥

સપ્રાણવાતૈḫ પવનૈસ્ સ્ફુરત્સઙ્કલ્પગર્ભિતૈઃ ।
સર્વા એવ દિશḫ પૂર્ણાḫ પશ્યામીમાસ્ સમન્તતઃ ॥

અત્રૈતે પશ્ય પશ્યામિ સઙ્કલ્પજગતાં ગણૈઃ ।
બુદ્ધિદૃષ્ટ્યા સમુહ્યન્તે પુરો મન્દરમેરવઃ ॥

ખવાતે ઽન્તર્ મૃતપ્રાણાḫ પ્રાણાનામ્ અન્તરે મનઃ ।
મનસો ઽન્તર્ જગદ્ વિદ્ધિ તિલે તૈલમ્ ઇવ સ્થિતમ્ ॥

ખવાતૈẖ ખે મૃતપ્રાણા યથોહ્યન્તે મનોમયાઃ ।
ઉહ્યન્તે વૈ તથૈતાનિ તદઙ્ગાનિ જગન્ત્ય્ અપિ ॥

સભૂતાન્ય્ અમ્બરોર્વ્યાદિવૃન્દાનિ ત્રિજગન્ત્ય્ અપિ ।
ઉહ્યન્તે વાપ્ય્ અનૂઢાનિ પુરસ્ સર્વત્ર ગન્ધવત્ ॥

તાનિ બુદ્ધ્યૈવ દૃશ્યન્તે ન દૃશા રઘુનન્દન ।
પુરસ્ સઙ્કલ્પરૂપાણિ સ્વસ્વપ્નપુરપૂરવત્ ॥

સર્વત્ર સર્વદા સન્તિ સુસૂક્ષ્માણ્ય્ એવ ખાદ્ અપિ ।
કલ્પનામાત્રસારત્વાન્ ન દહ્યન્તે મનાગ્ અપિ ॥

તાન્ય્ એવ દૃઢભાવત્વાત્ સ્વેષુ લોકેષુ તેષ્વ્ અલમ્ ।
મતાન્ય્ એવ ચિદંશસ્ય સર્વગત્વાદ્ ભવાન્ ઇવ ॥

પ્રતિબિમ્બપુરાણીવ પુરḫ પ્રાણસરિદ્રયે ।
અનૂઢાન્ય્ અપિ ચોહ્યન્તે સૂઢાન્ય્ અપિ ચ નૈવ ચ ॥

સૌરભાણિ સમુહ્યન્તે વાતાઙ્ગસ્થાનિ રાઘવ ।
જગન્તિ પ્રાણસંસ્થાનિ વ્યોમાત્મકતયા તથા ॥

કુમ્ભે દેશાન્તરં નીતે યથાન્તર્ વ્યોમ્નિ નાન્યતા ।
સ્પન્દનાદિમયે ચિત્તે તથૈવ ત્રિજગદ્ભ્રમે ॥

ઇત્થં જગદ્ભ્રાન્તિર્ ઇયમ્ અસત્યૈવોદિતૈવ તે ।
ન વિનશ્યતિ નોદેતિ કેવલં બ્રહ્મરૂપિણી ॥

યદિ વાપ્ય્ ઊહ્યતે વાતૈસ્ તત્ તદ્ અસ્યા ન લક્ષ્યતે ।
તદન્તસ્સંસ્થિતૈસ્ સ્પન્દો નાવિ કોશગતૈર્ ઇવ ॥

યથા સ્પન્દો ઽઙ્ગ લગ્નો ઽપિ નાવ્ય્ અન્તસ્ સંસ્થિતૈર્ અપિ ।
ન લક્ષ્યતે તથા બ્રહ્મ તત્સંસ્થૈસ્ તન્મયૈર્ અપિ ॥

યથા યોજનવિસ્તીર્ણં લઘૌ સદ્માનુભૂયતે ।
યક્ષસ્ય પાદપસ્તમ્ભે પરમાણૌ તથા જગત્ ॥

વસ્ત્વ્ અલ્પમ્ અપ્ય્ અતિબૃહલ્ લઘુસત્ત્વો ઽભિમન્યતે ।
મૂષિકા સ્વાઞ્જલિદ્રવ્યમ્ ઇવ પઙ્કમ્ ઇવાર્ભકઃ ॥

અસત્ય્ એવ ખરૂપે ઽસ્મિઞ્ જગદાખ્યે વિદો ભ્રમે ।
લોકાન્તરાદ્ર્યોઘમયી સુદૃઢાજ્ઞસ્ય ભાવના ॥

ઇદં હેયમ્ ઉપાદેયમ્ ઇદમ્ ઇત્ય્ અન્તર્ અજ્ઞતા ।
યસ્ય તસ્ય ભવાયાસ્તિ સર્વજ્ઞસ્યાપિ મૂઢતા ॥

સચેતનો હ્ય્ અવયવી ચેતત્ય્ અવયવાન્ યથા ।
સ્વાન્તર્ એવ તતં જીવસ્ ત્રિજગદ્ બુધ્યતે તથા ॥

સંવિદાત્મ પરાકાશમ્ અનન્તમ્ અહમ્ અવ્યયઃ ।
વ્યોમ્નો ઽવયવરૂપાણિ તસ્યેમાનિ જગન્તિ મે ॥

સચેતનો ઽયḫપિણ્ડો ઽન્તẖ ક્ષુરસૂચ્યાદિકં યથા ।
બુધ્યતે બુધ્યતે તદ્વજ્ જીવો ઽન્તસ્ ત્રિજગદ્ભ્રમમ્ ॥

અચિત્ સચિદ્ વા મૃત્પિણ્ડશ્ શરાવોદઞ્ચનાદિકમ્ ।
યથાઙ્ગં મનુતે જીવસ્ તથાઙ્ગં મનુતે જગત્ ॥

ચિદ્ અચિદ્ વાઙ્કુરો દેહે વૃક્ષત્વં મન્યતે યથા ।
વૃક્ષશબ્દાર્થરહિતં બ્રહ્મેદં ત્રિજગત્ તથા ॥

ચિદ્ વાચિદ્ વા યથાદર્શો બિમ્બિતં વાપ્ય્ અબિમ્બિતમ્ ।
નગરં વેત્તિ નો વાપિ તથા બ્રહ્મ જગત્ત્રયમ્ ॥

દેશકાલક્રિયાદ્રવ્યમાત્રમ્ એવ જગત્ત્રયમ્ ।
અહન્ત્વજગતોસ્ તેન ભેદો નાસ્તિ તદાત્મનોઃ ॥

કલ્પિતેનોપમાનેન યદ્ એતદ્ ઉપદિશ્યતે ।
અત્રોપમૈકદેશેન ઉપમેયસધર્મતા ॥

યદ્ ઇદં દૃશ્યતે કિઞ્ચિજ્ જગત્ સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
અમુઞ્ચતḫ પરાણુત્વં જીવસ્યૈતત્ સ્મૃતં વપુઃ ॥

સર્વસંવેદનત્યાગે શુદ્ધસત્તાસ્પદે પદે ।
ન મનાગ્ અપિ ભેદો ઽસ્તિ નિસ્સઙ્ગોપલકોશયોઃ ॥

યો યો નામ સમુલ્લેખો યત્ર યત્ર યથા યથા ।
યદા યદા યેન યેન પયસસ્ સ યથા દ્રવઃ ॥

યો યો નામ વિકલ્પાંશો યત્ર યત્ર યથા યથા ।
યદા યદા યેન યેન ચીયતે સ તથેહ ચિત્ ॥

અચિત્ત્વાન્ નાસ્તિ મનસિ સઙ્કલ્પẖ ખ ઇવાઙ્કુરઃ ।
ચિત્ત્વાત્ તુ ચેતસો વિદ્ધિ ચિતેર્ એવેહ કલ્પનમ્ ॥

યા યોદેતિ વિકલ્પશ્રીર્ અપ્રબુદ્ધાશયં પ્રતિ ।
સર્વગત્વાદ્ અનન્તત્વાચ્ ચિદ્વ્યોમ્નસ્ સા ન સન્મયી ॥

સર્વસઙ્કલ્પકલના સત્યેત્ય્ આબાલમ્ અક્ષતમ્ ।
સ્વપ્નાદાવ્ અનુભૂતો ઽન્તર્ અર્થẖ કેનાપલપ્સ્યતે ॥

સઙ્કલ્પો વાસ્ત્વ્ અસઙ્કલ્પો યો ય આલિખિતશ્ ચિતા ।
સો ઽનુભૂતો ઽપ્ય્ અસત્યસ્ સ્યાદ્ અસત્યસ્યૈવ નો સતઃ ॥

અસત્યતાભિધં સત્યં મુક્ત એવ ભવેચ્ છિવઃ ।
સો ઽતિવાહિકદેહૈકપરિક્ષયવિકાસવાન્ ॥

જગન્તિ વાતૈર્ ઉહ્યન્તે વ્યોમ્નિ શલ્મલિતૂલવત્ ।
નોહ્યન્તે ચોપલાનીવ ન ચ સન્ત્ય્ એવ કલ્પનાત્ ॥

ઇત્ય્ અસ્મિન્ન્ અખિલપદાર્થસાર્થકોશે વ્યોમન્ય્ અપ્ય્ અતિવિતતે જગન્તિ સન્તિ ।
ક્ષુબ્ધામ્બુપ્રસૃતતરઙ્ગભઙ્ગભઙ્ગ્યા સર્વત્રાવિરલતરં મિથો મિલન્તિ ॥

અન્યોઽન્યં નિયતમ્ અરોધકાનિ નિત્યં પ્રોત્કમ્પાન્ય્ અમલનભાંસિ વારિણીવ ।
ચિત્રજ્ઞપ્રવિસૃતચિત્તચિત્રજાલાનીવાન્તર્ બહિર્ ઇવ વૃન્દજૃમ્ભિતાનિ ॥

અન્યોઽન્યં પરિમિલિતાનિ કાનિચિત્ ખે નાન્યોઽન્યં પરિમિલિતાનિ કાનિચિચ્ ચ ।
સર્વત્વાત્ પરમચિતેર્ અનન્તરૂપાણ્ય્ આરમ્ભપ્રચુરદિગન્તસમ્ભૃતાનિ ॥

લોલામ્બૂદરપુરબિમ્બભઙ્ગુરાણિ સ્વાન્તસ્થાવિરલમહાપુરોપમાનિ ।
સુસ્થૈર્યાણ્ય્ અપિ સતતં ક્ષણક્ષયાણિ ચિદ્રૂપાર્ણવલહરીવિવર્તનાનિ ॥

પૃથક્સ્થિતાનિ વ્યતિમિશ્રિતાનિ જલાનિ વેવામ્બુનિધૌ નદીનામ્ ।
તારાર્કચન્દ્રગ્રહમણ્ડલાનાં સમોદિતાનાં નભસીવ ભાસઃ ॥