મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.169

ખ એવ વ્યોમ સમ્પન્નમ્ ઇતિ સઙ્કલ્પનં યથા ।
ભ્રાન્તિમાત્રમ્ અસદ્રૂપં તથાહમ્ભાવભાવનમ્ ॥

ખં ખે જાતમ્ ઇતિ ભ્રાન્તેર્ અહં કલ્પયિતા યથા ।
તથા નિર્વ્યપદેશ્યાત્મ સદ્ અસ્ત્ય્ અસદ્ ઇવાતતમ્ ॥

ખે ખાત્મૈવાસ્તિ ચિદ્રૂપં તત્ સ્વકં વિદ્યતે વપુઃ ।
ભાસતે યદ્ ઇદન્ત્વેન નાહમ્ અસ્મિ ન ચાનહમ્ ॥

તતં ચિદ્રૂપમ્ અસ્તીદૃગ્ યત્ર સ્થૂલં ખમ્ અપ્ય્ અલમ્ ।
અણાવ્ ઇવ મહામેરુસ્ તત્સંવિત્તિર્ હિ ખાદિતા ॥

ઘનસ્ તતો વિદાભાસẖ ખાદ્ અપ્ય્ અતિતરામ્ અણુઃ ।
જાનાતિ યત્ સ્વભાવં તદ્ એતત્ સર્ગતયા સ્થિતમ્ ॥

અહન્તાખાદિતાદ્યાત્મ વિદḫ પ્રસરણં જગત્ ।
અમ્ભોદ્રવપ્રસરણં યથાવર્તાદિવેષ્ટનમ્ ॥

અવિત્પ્રસરણં શાન્તમ્ અસ્પન્દીવ જલદ્રવઃ ।
નિસ્સ્પન્દપવનાકારમ્ આકાશહૃદયોપમમ્ ॥

ન દેશકાલાદિ જગત્પ્રસરેષૂપયુજ્યતે ।
ઘનાચ્ છૂન્યાન્ નિરાભાસાદ્ વિન્માત્રપ્રસરાદ્ ઋતે ॥

વિન્માત્રે પ્રસૃતે કાષ્ઠે વ્યોમ્નિ નાવિ જલે સ્થલે ।
નિદ્રાયાં જાગ્રતિ સ્વપ્ને ભવેજ્ જગદ્ ઇવોદિતમ્ ॥

પ્રસરણાપ્રસરણે ન ચ સમ્ભવતો મિથઃ ।
ખાદ્ અપ્ય્ અતિતરાચ્છત્વાદ્ અક્ષોભાદેસ્ સદૈવ હિ ॥

જ્ઞશ્ ચેતતિ ન ભોગાદિ ન ચૈવાત્મન્ય્ અસાવ્ અહમ્ ।
દ્રવત્વમ્ અમ્ભસીવાન્તર્ અદ્વિતીયḫ પરે સ્થિતઃ ॥

ધીર્ હ્રીશ્ શ્રીસ્ સ્ત્રી સ્મૃતિẖ કીર્તિẖ કાન્તિર્ ઇત્યાદિકં ગણમ્ ।
ન પશ્યતિ વિસઙ્કલ્પસ્ તમસીવ પદાન્ય્ અહેઃ ॥

બ્રહ્મેન્દુબિમ્બસ્ફુરિતશ્ ચિજ્જ્યોત્સ્નાચ્છામૃતદ્રવઃ ।
દિક્કાલાસમ્ભવાત્ સર્ગો નેશ્વરાદ્ વ્યતિરિચ્યતે ॥

અદિગાદ્ય્ અસ્ફુરચ્ ચૈવ પરે સ્ફુરતિ ભાસુરમ્ ।
જગદાદ્યાત્મકં ચિત્ત્વં ચક્રૌઘત્વમ્ ઇવામ્ભસિ ॥

મજ્જનોન્મજ્જનારાવૈર્ વિવર્તાવર્તવેષ્ટનૈઃ ।
અચ્છિન્નાનુપદં ક્ષીણા વાતિ સર્ગસરિચ્ ચિરમ્ ॥

યથાવર્તૈḫ પયો યાતિ ધૂમો યાતિ યથા નભઃ ।
તથા જડાત્મકતયા તૃતીયસ્ સર્ગ એતયોઃ ॥

દારુણિ ક્રકચચ્છેદે યથાવર્તાદિકં તથા ।
અદિગાદૌ પરે સર્ગસ્ તદ્ એતદ્રૂપવાન્ અયમ્ ॥

સંસારકદલીસ્તમ્ભાદ્ વિના સઙ્કલ્પપલ્લવાત્ ।
મૃદુનો ઽપિ દૃષત્ક્રૂરાન્ ન કિઞ્ચિલ્ લભ્યતે ઽન્તરાત્ ॥

સહસ્રખુરમૂર્ધાક્ષિકરવક્ત્રેહિતેહિતમ્ ।
નાનાદ્રિતરુદિગ્દેશસરિત્પ્રાદેશમાત્રકમ્ ॥

અન્તશ્શૂન્યમ્ અસારાત્મ બહુરાગોપરઞ્જિતમ્ ।
સ્ફુરદ્વિરાગવિહિતમાર્જનામાત્રતર્જનમ્ ॥

સસુરાસુરગન્ધર્વવિદ્યાધરમહોરગમ્ ।
જડાત્મપવનસ્પન્દિ જડચેતનચેતિતમ્ ॥

પટે ચિત્રમહારાજ્યમ્ ઇવ ભાસુરસુન્દરમ્ ।
પરામર્શાસહં ચારુ વિકલ્પસ્ફૂર્જિતં જગત્ ॥

સ્પન્દાત્મનિ વિકલ્પાંશે પ્રતિભાસત્યરૂપિણિ ।
સંવિત્ પ્રસરતિ ભ્રાન્તૌ તૈલબિન્દુર્ ઇવામ્ભસિ ॥

હૃલ્લેખાજાલવિસરૈસ્ સર્ગાવર્તવિવર્તનૈઃ ।
વિસરત્સ્નેહસમ્મિશ્રજડાનુશયચર્વણૈઃ ॥

અહમિત્યાદિવિદ્રૂપે વિકલ્પેનોન્મુખી સતી ।
ન પરાદ્ વ્યતિરિક્તૈષા જલત્વાદ્ ઇવ તોયતા ॥

વિદા નિત્યસ્ સ્વ આત્મૈવ સર્ગ ઇત્ય્ અભિધીયતે ।
ભૂત્વાહમ્ ઇતિ તેનાન્યો ન સર્ગો ઽસ્તિ ન સર્ગકઃ ॥

સ્પન્દાત્મતાયાં શાન્તાયાં યથા સ્પન્દં જલદ્રવઃ ।
ન વેત્તિ જગદાભાસં ચિતḫ પ્રસરણં તથા ॥

આવર્તત્વે તરઙ્ગત્વં ન યથા વેત્ત્ય્ અપાં દ્રવઃ ।
તથા ચિદ્ આત્મવ્યોમત્વે ન વ્યોમત્વાદિ વેત્તિ હિ ॥

દેશકાલાદિનિર્માણપૂર્વકં વેદનં વિદઃ ।
સર્ગાત્મકત્વાત્ તેનામ્બુ દ્રવસામ્યં ન દૂરગમ્ ॥

મનોઽહમ્ભાવબુદ્ધ્યાદિ યત્ કિઞ્ચિન્ નામ વેદનમ્ ।
અવિદ્યાં વિદ્ધિ યત્નેન પૌરુષેણાશુ નશ્યતિ ॥

અર્ધં મિથસ્ સઙ્કથયા ભાગશ્ શાસ્ત્રવિચારણૈઃ ।
આત્મપ્રયત્નતશ્ શિષ્ટમ્ અવિદ્યાયા નિવર્તતે ॥

ચતુર્ભાગાત્મનિ કૃતે ઇત્ય્ અવિદ્યાક્ષયે ક્રમાત્ ।
સમકાલં ચ યચ્ છિષ્ટં તદ્ અનામાર્થસદસત્ ॥

અર્ધં મિથસ્સઙ્કથયા ભાગશ્ શાસ્ત્રવિચારણૈઃ ।
આત્મપ્રયત્નતો ભાગẖ કથં તસ્યા નિવર્તતે ॥

સમકાલં ક્રમાચ્ ચેતિ મુનિનાથ કિમ્ ઉચ્યતે ।
તદ્ અનામાર્થસચ્ ચેતિ તચ્ ચાસચ્ ચેતિ કિં વદ ॥

સુજનેન વિરક્તેન સંસારોત્તરણાર્થિના ।
સહ વાધ્યાત્મવિદુષા સંસૃતિં પ્રવિચારયેત્ ॥

યતẖ કુતશ્ચિદ્ અન્વિષ્ય સવિરાગમ્ અમત્સરમ્ ।
જનં સુજનમ્ આત્મજ્ઞં યત્નેનારાધયેદ્ બુધમ્ ॥

સમ્પન્ને સઙ્ગમે સાધોર્ અવિદ્યાર્ધં ક્ષયં ગતમ્ ।
વિદ્ધિ વેદ્યવિદાં શ્રેષ્ઠ જ્યેષ્ઠશ્રેષ્ઠદશોદયાત્ ॥

અર્ધં સજ્જનસમ્પર્કાદ્ અવિદ્યાયા વિનશ્યતિ ।
ચતુર્ભાગસ્ તુ શાસ્ત્રોક્તૈશ્ ચતુર્ભાગસ્ સ્વયત્નતઃ ॥

એકો ઽભિલાષ ઉત્પન્નો ભોગેભ્યશ્ ચ નિવાર્યતે ।
તત્ ક્ષયં યાત્ય્ અવિદ્યાયાશ્ ચતુર્થો ઽંશસ્ સ્વયત્નતઃ ॥

સાધુસઙ્ગમશાસ્ત્રાર્થસ્વયત્નૈẖ ક્ષીયતે મલમ્ ।
એકૈકેનાથ સર્વૈશ્ ચ સમકાલં ક્રમાદ્ અપિ ॥

યદ્ અવિદ્યાક્ષયૈકાત્મ નકિઞ્ચિત્ કિઞ્ચિદ્ એવ વા ।
શિષ્યતે તત્ પરં પ્રાહુર્ અનામાર્થમ્ અસચ્ ચ સત્ ॥

બ્રહ્મેદં ઘનમ્ અજરાદ્ય્ અનન્તમ્ એકં સઙ્કલ્પસ્ફુરણમ્ અનાદ્ય્ અનન્તમ્ એવ ।
બુદ્ધ્વૈવં વ્યપગતમાનમેયમોહો નિર્વાણḫ પરિવિહરન્ વિશોકમ્ આસ્સ્વ ॥