Mokṣopāya · Chapter 6.169

kha eva vyoma sampannam iti saṅkalpanaṃ yathā /
bhrāntimātram asadrūpaṃ tathāhambhāvabhāvanam //

khaṃ khe jātam iti bhrānter ahaṃ kalpayitā yathā /
tathā nirvyapadeśyātma sad asty asad ivātatam //

khe khātmaivāsti cidrūpaṃ tat svakaṃ vidyate vapuḥ /
bhāsate yad idantvena nāham asmi na cānaham //

tataṃ cidrūpam astīdṛg yatra sthūlaṃ kham apy alam /
aṇāv iva mahāmerus tatsaṃvittir hi khāditā //

ghanas tato vidābhāsaẖ khād apy atitarām aṇuḥ /
jānāti yat svabhāvaṃ tad etat sargatayā sthitam //

ahantākhāditādyātma vidaḫ prasaraṇaṃ jagat /
ambhodravaprasaraṇaṃ yathāvartādiveṣṭanam //

avitprasaraṇaṃ śāntam aspandīva jaladravaḥ /
nisspandapavanākāram ākāśahṛdayopamam //

na deśakālādi jagatprasareṣūpayujyate /
ghanāc chūnyān nirābhāsād vinmātraprasarād ṛte //

vinmātre prasṛte kāṣṭhe vyomni nāvi jale sthale /
nidrāyāṃ jāgrati svapne bhavej jagad ivoditam //

prasaraṇāprasaraṇe na ca sambhavato mithaḥ /
khād apy atitarācchatvād akṣobhādes sadaiva hi //

jñaś cetati na bhogādi na caivātmany asāv aham /
dravatvam ambhasīvāntar advitīyaḫ pare sthitaḥ //

dhīr hrīś śrīs strī smṛtiẖ kīrtiẖ kāntir ityādikaṃ gaṇam /
na paśyati visaṅkalpas tamasīva padāny aheḥ //

brahmendubimbasphuritaś cijjyotsnācchāmṛtadravaḥ /
dikkālāsambhavāt sargo neśvarād vyatiricyate //

adigādy asphurac caiva pare sphurati bhāsuram /
jagadādyātmakaṃ cittvaṃ cakraughatvam ivāmbhasi //

majjanonmajjanārāvair vivartāvartaveṣṭanaiḥ /
acchinnānupadaṃ kṣīṇā vāti sargasaric ciram //

yathāvartaiḫ payo yāti dhūmo yāti yathā nabhaḥ /
tathā jaḍātmakatayā tṛtīyas sarga etayoḥ //

dāruṇi krakacacchede yathāvartādikaṃ tathā /
adigādau pare sargas tad etadrūpavān ayam //

saṃsārakadalīstambhād vinā saṅkalpapallavāt /
mṛduno 'pi dṛṣatkrūrān na kiñcil labhyate 'ntarāt //

sahasrakhuramūrdhākṣikaravaktrehitehitam /
nānādritarudigdeśasaritprādeśamātrakam //

antaśśūnyam asārātma bahurāgoparañjitam /
sphuradvirāgavihitamārjanāmātratarjanam //

sasurāsuragandharvavidyādharamahoragam /
jaḍātmapavanaspandi jaḍacetanacetitam //

paṭe citramahārājyam iva bhāsurasundaram /
parāmarśāsahaṃ cāru vikalpasphūrjitaṃ jagat //

spandātmani vikalpāṃśe pratibhāsatyarūpiṇi /
saṃvit prasarati bhrāntau tailabindur ivāmbhasi //

hṛllekhājālavisarais sargāvartavivartanaiḥ /
visaratsnehasammiśrajaḍānuśayacarvaṇaiḥ //

ahamityādividrūpe vikalpenonmukhī satī /
na parād vyatiriktaiṣā jalatvād iva toyatā //

vidā nityas sva ātmaiva sarga ity abhidhīyate /
bhūtvāham iti tenānyo na sargo 'sti na sargakaḥ //

spandātmatāyāṃ śāntāyāṃ yathā spandaṃ jaladravaḥ /
na vetti jagadābhāsaṃ citaḫ prasaraṇaṃ tathā //

āvartatve taraṅgatvaṃ na yathā vetty apāṃ dravaḥ /
tathā cid ātmavyomatve na vyomatvādi vetti hi //

deśakālādinirmāṇapūrvakaṃ vedanaṃ vidaḥ /
sargātmakatvāt tenāmbu dravasāmyaṃ na dūragam //

mano'hambhāvabuddhyādi yat kiñcin nāma vedanam /
avidyāṃ viddhi yatnena pauruṣeṇāśu naśyati //

ardhaṃ mithas saṅkathayā bhāgaś śāstravicāraṇaiḥ /
ātmaprayatnataś śiṣṭam avidyāyā nivartate //

caturbhāgātmani kṛte ity avidyākṣaye kramāt /
samakālaṃ ca yac chiṣṭaṃ tad anāmārthasadasat //

ardhaṃ mithassaṅkathayā bhāgaś śāstravicāraṇaiḥ /
ātmaprayatnato bhāgaẖ kathaṃ tasyā nivartate //

samakālaṃ kramāc ceti muninātha kim ucyate /
tad anāmārthasac ceti tac cāsac ceti kiṃ vada //

sujanena viraktena saṃsārottaraṇārthinā /
saha vādhyātmaviduṣā saṃsṛtiṃ pravicārayet //

yataẖ kutaścid anviṣya savirāgam amatsaram /
janaṃ sujanam ātmajñaṃ yatnenārādhayed budham //

sampanne saṅgame sādhor avidyārdhaṃ kṣayaṃ gatam /
viddhi vedyavidāṃ śreṣṭha jyeṣṭhaśreṣṭhadaśodayāt //

ardhaṃ sajjanasamparkād avidyāyā vinaśyati /
caturbhāgas tu śāstroktaiś caturbhāgas svayatnataḥ //

eko 'bhilāṣa utpanno bhogebhyaś ca nivāryate /
tat kṣayaṃ yāty avidyāyāś caturtho 'ṃśas svayatnataḥ //

sādhusaṅgamaśāstrārthasvayatnaiẖ kṣīyate malam /
ekaikenātha sarvaiś ca samakālaṃ kramād api //

yad avidyākṣayaikātma nakiñcit kiñcid eva vā /
śiṣyate tat paraṃ prāhur anāmārtham asac ca sat //

brahmedaṃ ghanam ajarādy anantam ekaṃ saṅkalpasphuraṇam anādy anantam eva /
buddhvaivaṃ vyapagatamānameyamoho nirvāṇaḫ pariviharan viśokam āssva //