મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.163

યદ્ ઉદારમ્ અનાયાસં ક્ષયાતિશયવર્જિતમ્ ।
પદં પાવનમ્ આદ્યન્તરહિતં તદ્ વદાશુ મે ॥

એતાવન્તમ્ અહં કાલં સુપ્ત આસં જડાત્મકઃ ।
ઇદાનીં સમ્પ્રબુદ્ધો ઽસ્મિ પ્રસાદાદ્ આત્મનો મુને ॥

મનોમહામયોત્તબ્ધં લુબ્ધમ્ અજ્ઞાનવૃત્તિષુ ।
મામ્ ઉદ્ધર દુરન્તેહં મોહાદ્ અહમ્ ઇતિ સ્થિતાત્ ॥

શ્રીમત્ય્ અપિ પતન્ત્ય્ આશુ શાતનોત્કા દુરાધયઃ ।
ગુણવત્ય્ અગ્રપત્ત્રે હિ તુહિનાનીવ પઙ્કજે ॥

જાયન્તે ચ મ્રિયન્તે ચ કેવલં જીર્ણજન્તવઃ ।
ન ધર્માય ન મોક્ષાય મષકા ઇવ પઙ્કજે ॥

ભાવૈસ્ તૈર્ એવ તૈર્ એવ તુચ્છલાભવિડમ્બનૈઃ ।
ચિરેણ પરિખિન્નાસ્ સ્મો વિપ્રલબ્ધાḫ પુનḫ પુનઃ ॥

નાણુમ્ અપ્ય્ અવગચ્છામિ વિશ્રાન્તિં શ્રાન્તમાનસઃ ।
પ્રભ્રમન્ ભોગભઙ્ગેષુ મરુભૂમિષ્વ્ ઇવાધ્વગઃ ॥

આપાતમધુરારમ્ભા ભઙ્ગુરા ભવહેતવઃ ।
અચિરેણ વિકારિણ્યો ભીષણા ભોગભૂમયઃ ॥

માનાવમાનપરયા દુરહઙ્કારકાન્તયા ।
ન રમે વામયા તાત હતવિદ્યાધરશ્રિયા ॥

દૃષ્ટાશ્ ચૈત્રરથોદ્યાનભુવẖ કુસુમકોમલાઃ ।
કલ્પવૃક્ષલતાદત્તસમસ્તવિભવશ્રિયઃ ॥

વિહૃતં મેરુકુઞ્જેષુ વિદ્યાધરપુરેષુ ચ ।
વિમાનવરમાલાસુ વાતસ્કન્ધસ્થલીષુ ચ ॥

વિશ્રાન્તં સુરસેનાસુ કાન્તાભુજલતાસુ ચ ।
હારિહારવિલાસાસુ લોકપાલપુરીષુ ચ ॥

ન કિઞ્ચિદ્ ઉચિતં સાધુ સર્વમ્ આધિવિષોષ્મણા ।
દગ્ધં ભસ્માયતે તાત વિજ્ઞાતમ્ અધુના મયા ॥

રૂપાલોકનલોલેન વનિતાનનગૃધ્નુના ।
સાવભાસેન દોષાય દુẖખં નીતો ઽસ્મિ ચક્ષુષા ॥

ઇદં ગુણાવહં નેદમ્ ઇતિ મુક્ત્વા વિકલ્પનમ્ ।
રૂપમાત્રાનુસારિત્વાદ્ અવસ્તુન્ય્ અપિ ધાવતિ ॥

તાવદ્ આયાતિ વિરતિં ન શઠં યાવદ્ આપદમ્ ।
નાનીતવત્ પરાં ચેતḫ પરાનર્થેહિતોન્મુખમ્ ॥

ઘ્રાણમ્ એતદ્ અનર્થાય ધાવચ્ ચૈવાભિતસ્ સ્ફુટમ્ ।
ન નિવારયિતું તાત શક્નોમીહ હયં યથા ॥

ગન્ધોદકપ્રણાલેન સુખદુẖખાનુપાતિના ।
વૈરિણેવાતિદોષેષુ ઘ્રાણેનાસ્મિ નિયોજિતઃ ॥

ચિરં રસનયા ચાહમ્ અનયા નયહીનયા ।
ગર્ધગોમાયુગુપ્તેષુ દુẖખાદ્રિષ્વ્ અલમ્ આહતઃ ॥

નિષેદ્ધું ન ચ શક્નોમિ સ્પર્શલમ્પટતાં ત્વચઃ ।
ગ્રીષ્મકાલસમિદ્ધસ્ય તાપમ્ અંશુમતો યથા ॥

શુભશબ્દરસાર્થિન્યો મુને શ્રવણશક્તયઃ ।
માં યોજયન્તિ વિષમે તૃણેચ્છા હરિણં યથા ॥

પ્રણતાḫ પ્રિયકારિણ્યḫ પ્રહ્વભૃત્યસમીરિતાઃ ।
વાદ્યગેયરવોન્મિશ્રાશ્ શુભશબ્દશ્રિયશ્ શ્રુતાઃ ॥

શ્રિયસ્ સ્ત્રિયો દિશશ્ ચૈવ તટ્યશ્ ચામ્ભોધિભૂભૃતામ્ ।
દૃષ્ટા વિભ્રમહારિણ્યḫ પ્રક્વણન્મણિભૂષણાઃ ॥

ચિરમ્ આસ્વાદિતાસ્ સ્વાદુ ચમત્કારમનોરમાઃ ।
પ્રહ્વકાન્તાજનાનીતાષ્ ષડ્રસા ગુણશાલિનઃ ॥

કૌશેયકામિનીહારકુસુમાસ્તરણાનિલાઃ ।
નિર્વિઘ્નમ્ અભિતસ્ સ્પૃષ્ટા ભૃશમ્ આભોગભૂમિષુ ॥

વધૂમુખૌષધીપુષ્પસમાલમ્ભનભૂમયઃ ।
અનુભૂતા મુને ગન્ધા મન્દાનિલસમીરિતાઃ ॥

શ્રુતં દૃષ્ટં તથા સ્પૃષ્ટં ભુક્તં ઘ્રાતં પુનḫ પુનઃ ।
તત્રાપિ હિ ન તૃપ્તાસ્ સ્મો ધિગ્ અજ્ઞાનવિજૃમ્ભિતં ॥

એતાવન્માત્રસારે ઽસ્મિન્ સંસારે વ્યસ્તવિગ્રહે ।
સંશુષ્કવિરસે ભૂયẖ કિં ભજામિ વદાશુ મે ॥

ભુક્ત્વા વર્ષસહસ્રાણિ દુર્ભોગપટલીમ્ ઇમામ્ ।
આબ્રહ્મસ્તમ્બપર્યન્તં ન તૃપ્તિર્ ઉપજાયતે ॥

સામ્રાજ્યં સુચિરં કૃત્વા તથા ભુક્ત્વા વધૂગણમ્ ।
ભઙ્ક્ત્વાપ્ય્ અરિગણાન્ ઉચ્ચૈẖ કિમ્ અપૂર્વમ્ અવાપ્યતે ॥

યેષાં દિનાશનં નાસીદ્ યૈર્ ભુક્તં ભુવનત્રયમ્ ।
તે ઽપિ તે ઽપ્ય્ અચિરેણૈવ સમં ભસ્મત્વમ્ આગતાઃ ॥

પ્રાપ્તેન યેન નો ભૂયḫ પ્રાપ્તવ્યમ્ અવશિષ્યતે ।
તત્પ્રાપ્તૌ યત્નમ્ આતિષ્ઠેત્ કષ્ટયાપિ હિ ચેષ્ટયા ॥

યેન કાન્તાશ્ ચિરં ભુક્તા ભોગાસ્ તસ્યેહ જન્તુભિઃ ।
દૃષ્ટો ન કસ્યચિન્ મૂર્ધ્નિ તરુર્ વ્યોમપ્લવશ્ ચ વા ॥

ચિરમ્ એતાસુ દૂરાસુ વિષયારણ્યરાજિષુ ।
ઇન્દ્રિયૈર્ વિપ્રલબ્ધો ઽસ્મિ ધૂર્તબાલૈર્ ઇવાર્ભકઃ ॥

અદ્ય ત્વ્ એતે પરિજ્ઞાતા મયા સ્વવિષયારયઃ ।
કષ્ટા ઇન્દ્રિયનામાનો વઞ્ચયન્તિ ન માં પુનઃ ॥

સંસારે જઙ્ગલે શૂન્યે મુગ્ધં નરમૃગં શઠાઃ ।
આશ્વાસ્યાશ્વાસ્ય નિઘ્નન્તિ વિષયેન્દ્રિયલુબ્ધકાઃ ॥

વિષમાશાવિષૈર્ એભિર્ વિષયેન્દ્રિયપન્નગૈઃ ।
યે ન દષ્ટા ન દૃષ્ટાસ્ તે દ્વિત્રા એવ જગત્ય્ અપિ ॥

ભોગભીમેભવલિતાં તૃષ્ણાતરલવાગુરામ્ ।
લોભોગ્રકરવાલાઢ્યાં કોપકુન્તકુલાઙ્કિતામ્ ॥

દ્વન્દ્વજાલરથવ્યાપ્તામ્ અહઙ્કારાનુપાલિતામ્ ।
ચેષ્ટાતુરઙ્ગમાકીર્ણાં કામકોલાહલાકુલામ્ ॥

શરીરસીમાન્તગતાં દુરિન્દ્રિયપતાકિનીમ્ ।
યે જેતુમ્ ઉદ્યતાસ્ તાત ત એવેહ હિ સદ્ભટાઃ ॥

સુસાધ્યẖ કરટોદ્ભેદો મત્તૈરાવણદન્તિનઃ ।
નોત્પથપ્રતિપન્નાનાં સ્વેન્દ્રિયાણાં વિનિગ્રહઃ ॥

પૌરુષસ્ય મહત્ત્વસ્ય સત્ત્વસ્ય મહતશ્ શ્રિયઃ ।
ઇન્દ્રિયાક્રમણં સાધો સીમાન્તો મહતામ્ ઇહ ॥

તાવદ્ ઉત્તમતામ્ એતિ પુમાન્ અપિ દિવૌકસામ્ ।
કૃપણૈર્ ઇન્દ્રિયૈર્ યાવન્ ન સ્વૈર્ એવ નિપીડ્યતે ॥

યાવજ્ જિતેન્દ્રિયો જન્તુસ્ તાવન્ મેરુર્ ઇવોન્નતઃ ।
જિતશ્ ચેદ્ ઇન્દ્રિયૈર્ યાતિ તૃણાદ્ અપ્ય્ અપકૃષ્ટતામ્ ॥

જિતેન્દ્રિયા મહાસત્ત્વા યે ત એવ નરા ભુવિ ।
શેષાન્ અહમ્ ઇમાન્ મન્યે માંસયન્ત્રગણાંશ્ ચલાન્ ॥

મનસ્સેનાપતેસ્ સેનામ્ ઇમમ્ ઇન્દ્રિયપઞ્ચકમ્ ।
જેતું ચેદ્ અસ્તિ મે યત્નો જયામિ તદ્ અલં મુને ॥

ઇન્દ્રિયોત્તમરોગાણાં ભોગાશાવર્જનાદ્ ઋતે ।
નૌષધાનિ ન તીર્થાનિ ન ચ મન્ત્રાḫ પ્રશાન્તયે ॥

નીતો ઽસ્મિ પરમં ખેદમ્ અભિધાવદ્ભિર્ ઇન્દ્રિયૈઃ ।
એક એવ મહારણ્યે તસ્કરૈḫ પથિકો યથા ॥

પઙ્કવન્ત્ય્ અપ્રસન્નાનિ મદ્ગુદૌર્ભાગ્યવન્તિ ચ ।
ગન્ધિશેવાલતુચ્છાનિ પલ્વલાનીન્દ્રિયાણિ ચ ॥

દુરતિક્રમણીયાનિ નીહારગહનાનિ ચ ।
જીવિતાનન્તજાલાનિ જઙ્ગલાનીન્દ્રિયાણિ ચ ॥

પઙ્કજાનિ સરન્ધ્રાણિ સુદુર્લક્ષ્યગુણાનિ ચ ।
ગ્રન્થિમન્તિ જડાઙ્ગાનિ મૃણાલાનીન્દ્રિયાણિ ચ ॥

રૂક્ષાણિ રત્નલુબ્ધાનિ કલ્લોલવલિતાનિ ચ ।
દુર્ગ્રહગ્રાહઘોરાણિ ક્ષારામ્બૂનીન્દ્રિયાણિ ચ ॥

બાન્ધવોદ્વેગદાયીનિ દેહાન્તરપરાણિ ચ ।
કરુણાક્રન્દકારીણિ મરણાનીન્દ્રિયાણિ ચ ॥

અવિવેકિષ્વ્ અમિત્રાણિ મિત્રાણિ ચ વિવેકિષુ ।
ગહનાતતશૂન્યાનિ કાનનાનીન્દ્રિયાણિ ચ ॥

ઘનાસ્ફોટાન્ય્ અસારાણિ મલિનાનિ જડાનિ ચ ।
વિદ્યુત્પ્રકાશાન્ય્ એતાનિ મહાભ્રાણીન્દ્રિયાણિ ચ ॥

ક્ષુદ્રપ્રાણિગૃહીતાનિ વર્જિતાનિ કૃતાત્મભિઃ ।
રજસ્તમોઽભિભૂતાનિ સ્વેન્દ્રિયાણ્ય્ અવટાનિ ચ ॥

પાતનૈકાન્તદક્ષાણિ દોષાશીવિષવન્તિ ચ ।
રૂક્ષકણ્ટકલગ્નાનિ શ્વભ્રાગ્રાણીન્દ્રિયાણિ ચ ॥

આત્મમ્ભરીણ્ય્ અનાર્યાણિ સાહસૈકરતાનિ ચ ।
અન્ધકારવિકારીણિ રક્ષાંસિ સ્વેન્દ્રિયાણિ ચ ॥

અન્તશ્શૂન્યાન્ય્ અસારાણિ વક્રાણિ ગ્રન્થિમન્તિ ચ ।
દહનૈકાન્તયોગ્યાનિ દુર્દારૂણીન્દ્રિયાણિ ચ ॥

ઘનમોહપ્રતર્દાનિ દુષ્કૂપગહનાનિ ચ ।
મહાવકરતુચ્છાનિ કુપુરાણીન્દ્રિયાણિ ચ ॥

અનન્તેષુ પદાર્થેષુ કરણાનિ ઘટાદિષુ ।
સભ્રમાણિ સપઙ્કાનિ ચક્રાઙ્ગાનીન્દ્રિયાણિ ચ ॥

આપન્નિમગ્નમ્ ઇમમ્ એવમ્ અકિઞ્ચનં ત્વં મામ્ ઉદ્ધરોદ્ધરણશીલ દયોદયેન ।
યે નામ કેચન જગત્સુ જયન્તિ સન્તસ્ તત્સઙ્ગમં પરમશોકહરં વદન્તિ ॥