મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.161

સાહન્તાદિજગચ્છાન્તૌ બોધે સંવિત્કલાત્મનિ ।
દીપસંશાન્તિસઙ્કાશસ્ ત્યાગસ્ સિધ્યતિ નાન્યથા ॥

ન ત્યાગẖ કર્મસન્ત્યાગો બોધસ્ ત્યાગ ઇતિ સ્મૃતઃ ।
અજગત્પ્રતિભૈકાત્મા યો ઽનહન્તાદિર્ અવ્યયઃ ॥

અયં સો ઽહમ્ ઇદં તન્ મે ઇતિ નિસ્સ્નેહદીપવત્ ।
શાન્તે પરમનિર્વાણં પ્રબોધાત્મૈવ શિષ્યતે ॥

અયં સો ઽહમ્ ઇદં તન્ મે શાન્તમ્ ઇત્ય્ એવ યસ્ય નો ।
ન જ્ઞાનં તસ્ય નો શાન્તિર્ ન ત્યાગો ન ચ નિર્વૃતિઃ ॥

મમેદમ્ અયમ્ એવાહમ્ ઇત્ય્ એતાવતિ યẖ ક્ષયઃ ।
બોધાત્મા શિવં શાન્તં તુ તસ્માદ્ અન્યન્ ન વિદ્યતે ॥

અહમંશે ચિતા ક્ષીણે સર્વમ્ એવ ક્ષયં ગતમ્ ।
ન કિઞ્ચિચ્ ચ ક્વચિત્ ક્ષીણં નિર્વાણૈકઘનં સ્થિતમ્ ॥

અહંવિદ્ અનહંવિત્ત્વાદ્ એવ શામ્યત્ય્ અવિઘ્નતઃ ।
એતાવન્માત્રસાધ્યેયં કિમ્ એવેયં કદર્થના ॥

અહં નાહમ્ ઇતિ ભ્રાન્તિર્ ન ચ વિત્ત્વાદ્ ઋતે ઽસ્તિ સા ।
વિત્ત્વં ચાકાશવિશદમ્ અતẖ ક્વૈષા ભ્રમસ્થિતિઃ ॥

ન ભ્રમો ભ્રમણં નૈવ ન ભ્રાન્તિર્ ભ્રમકો ઽસ્તિ વા ।
અનાલોકનમ્ એવેદમ્ આલોકાન્ નેદમ્ અસ્તિ તે ॥

વિદ્ધિ વિન્માત્રમ્ એવેદમ્ અસદ્રૂપોપમં તતમ્ ।
ઓમ્ અલં મૌનમ્ આસ્સ્વૈવં સર્વં નિર્વાણમાત્રકમ્ ॥

યેનૈવાશુ નિમેષેણ ત્વ્ અહમ્ ઇત્ય્ એવ ચેતતિ ।
તેનૈવ નાહમ્ ઇત્ય્ એવ ચેતિત્વાશુ ન શોચ્યતે ॥

અહમ્ભાવં નઞર્થેન નિર્વાપ્યારૂઢબાણવત્ ।
અજસ્રમ્ આસવક્ષીવસ્ તિષ્ઠાવષ્ટબ્ધતત્પદઃ ॥

સનઞર્થામ્ અહન્તાં ત્વં ચેતન્ન્ એવમ્ અનારતમ્ ।
સર્વભાવૈર્ અનારૂઢો ભવ તીર્ણભવાર્ણવઃ ॥

સ્વભાવમાત્રાવજયે સ્વયં યસ્ય ન વીરતા ।
તસ્યોત્તમપદપ્રાપ્તૌ પશોર્ બ્રૂહિ કથૈવ કા ॥

ષડ્વર્ગો નિર્જિતḫ પૂર્વં યેનોત્તમવિદા સ્વતઃ ।
ભાજનં સ પ્રકર્ષાણાં નેતરો નરગર્દભઃ ॥

યસ્ય સ્વાન્તર્ મનોવૃત્તિર્ જીયમાના જિતાથ વા ।
વિષયસ્ સ વિવેકાનાં સ પુમાન્ ઇતિ કથ્યતે ॥

અર્થો દૃષદ્ ઇવામ્ભોધૌ યો ય આપતતિ ત્વયિ ।
તસ્માદ્ એવ પલાય્યાસ્સ્વ નાહમ્ ઇત્ય્ એવ ભાવનાત્ ॥

નાહમ્ અસ્મીતિ બુદ્ધ્વાપિ સોપપત્તિકમ્ અપ્ય્ અલમ્ ।
જ્ઞાનાજ્ જ્ઞો જ્ઞપ્તિમાત્રં ચ કિમ્ અજ્ઞ ઇવ મુહ્યસિ ॥

ન જ્ઞે ઽહમર્થતાસ્તીહ હેમ્નીવ કટકાદિતા ।
ભ્રાન્તિમાત્રાદ્ ઋતે સા ચ શામ્યત્ય્ અસ્મરણેન તે ॥

યો યો ભાવ ઉદેત્ય્ અન્તસ્ ત્વયિ સ્પન્દ ઇવાનિલે ।
નાહમ્ અસ્મીતિ ચિદ્વૃત્ત્યા તમ્ અનાધારતાં નય ॥

લોભો લજ્જા મદો મોહો યેનાદાવ્ ઇતિ નો જિતાઃ ।
નિરર્થકમ્ અનર્થે ઽસ્મિન્ સ કિમર્થં પ્રવર્તતે ॥

અહન્ત્વં પવને સ્પન્દ ઇવ યત્ ત્વયિ સંસ્થિતમ્ ।
પરમાત્મનિ તન્ નાન્યદ્ એતત્ સ્પન્દ ઇવાનિલે ॥

અસર્ગસંવિદા સર્ગḫ પરે ઽસ્તીતિ વિરાજતે ।
સન્નિવેશવિશેષેણ દુરર્થો ઽપિ હિ શોભતે ॥

પરમાત્મા તુ નોદેતિ નાસ્તં યાતિ કદાચન ।
ન ચાસ્માદ્ અન્યદ્ અસ્તીતિ કો ભાવો ઽભાવ એવ વા ॥

પરં પરે પરાપૂર્ણં શાન્તે શાન્તં શિવશ્ શિવે ।
ઇત્યેવમાત્રં વિતતં નાહં ન ચ જગન્ ન ધીઃ ॥

અનિર્વાણં વિનિર્વાણે શાન્તે શાન્તં શિવે શિવમ્ ।
નિર્વાણમ્ અપિ નિર્વાણે સનઞર્થં ન વાપિ તત્ ॥

શસ્ત્રાઘાતાḫ પ્રસહ્યન્તે સહ્યન્તે વ્યાધિવેદનાઃ ।
નાહમ્ ઇત્યેવમાત્રસ્ય સહને કા કદર્થના ॥

જગત્પદાર્થસાર્થાનામ્ અહમ્ ઇત્ય્ અઙ્કુરો ઽક્ષયઃ ।
તસ્મિન્ નિર્મૂલતાં નીતે જગન્ નિર્મૂલતાં ગતમ્ ॥

બાષ્પેણેવાહમર્થેન નિસ્સારેણાપિ સારવાન્ ।
શ્યામલḫ પરમાદર્શસ્ તચ્છાન્તૌ સમ્પ્રસીદતિ ॥

અહમર્થḫ પરે વાયૌ સ્પન્દસ્ તત્પ્રશમે તુ તત્ ।
અનિર્દેશ્યમ્ અનાભાસમ્ અનન્તમ્ અજમ્ અવ્યયમ્ ॥

અહમર્થḫ પુરો દ્રવ્યપ્રતિબિમ્બકરḫ પરે ।
રત્ને તદ્વિલયાદ્ આસ્તે તદરાગમ્ અબિમ્બનમ્ ॥

અહમર્થḫ પુરો દ્રવ્યપ્રતિબિમ્બપ્રદશ્ ચિતિ ।
તચ્છાન્તૌ સા નિરાભાસા પરમા કેવલાયતે ॥

અહમર્થામ્બુદે ક્ષીણે પરમાર્થશરન્નભઃ ।
પરયાનન્તયા લક્ષ્મ્યા સ્વચ્છયાચ્છં વિરાજતે ॥

અહમર્થમલોન્મુક્તમ્ અહન્તાતામ્રમ્ અઙ્ગ ચેત્ ।
તદ્ પરં પરમાભાસં સમ્પન્નં હેમકાન્તિમત્ ॥

યથા નિરભિધાર્થશ્રીર્ ભજત્ય્ અવ્યપદેશ્યતામ્ ।
તથાનહન્તાહન્તેયં બ્રહ્મત્વમ્ અધિગચ્છતિ ॥

સત્ય્ અહન્ત્વે સ્થિતં બ્રહ્મ સનામેવ પદાર્થવત્ ।
શાન્તવત્ સદ્ ઇવાસદ્વત્ તદ્વત્ સવ્યપદેશવત્ ॥

અહમર્થો જગદ્બીજં યદિ દગ્ધમ્ અભાવનાત્ ।
તદ્ અહં ત્વં જગદ્ બન્ધ ઇત્યાદેẖ કલનૈવ કા ॥

સદ્ બ્રહ્મ શિવમ્ આત્મેતિ પરે નામકલઙ્કિતા ।
ઉદેત્ય્ અહન્તા કુમ્ભત્વાદ્ ઇવ મૃદ્ધાતુવિસ્મૃતિઃ ॥

અહમર્થાદ્ ઇયં બીજાત્ સત્તા વિષલતોત્થિતા ।
યસ્યાં જગન્ત્ય્ અનન્તાનિ ફલાન્ય્ આયાન્તિ યાન્તિ ચ ॥

સાદ્રિદ્યૂર્વીનદીશેયં રૂપાલોકૈષણાદિકા ।
અહમર્થસ્ય મરિચબીજસ્યાન્તશ્ ચમત્કૃતિઃ ॥

દ્યૌẖ ક્ષમા વાયુર્ આકાશં પર્વતાસ્ સરિતો દિશઃ ।
ઇત્ય્ આમોદો ઽહમર્થોગ્રકુસુમસ્ય વિકાસિનઃ ॥

અહમર્થḫ પ્રવિસૃતḫ પ્રકટીકુરુતે જગત્ ।
સદ્રૂપાલોકમનનં પ્રવૃત્ત ઇવ વાસરઃ ॥

પ્રવૃત્તેન દિનેનાભા પ્રકટીક્રિયતે યથા ।
અસજ્ જગદ્ અહન્ત્વેન ક્ષણાન્ નિર્મીયતે તથા ॥

અહમ્ ઇત્ય્ અર્થદુસ્તૈલલવો બ્રહ્મણિ વારિણિ ।
પ્રસૃતો યત્ તદ્ આશ્વ્ એતત્ ત્રિજગચ્ચક્રિકં સ્થિતમ્ ॥

ઉન્મેષમાત્રેણાહન્તા જગન્ત્ય્ અનુભવત્ય્ અહો ।
ન નિમેષેણ દૃગ્ ઇવ સત્યાનીત્ય્ અપ્ય્ અસન્ત્ય્ અલમ્ ॥

અહમર્થે પ્રવિસૃતે સંસારો હ્ય્ અનુભૂયતે ।
નાન્તર્લયપરિક્ષીણે લોચનસ્યેવ તારકે ॥

અહમંશે નિરંશત્વં નીતે શાશ્વતસંવિદા ।
શામ્યતીયમ્ અશેષેણ સંસારમૃગતૃષ્ણિકા ॥

સ્વસંવિદ્ભાવનામાત્રસાધ્યે ઽસ્મિન્ વરવસ્તુનિ ।
સિદ્ધમાત્રાત્મનિ સ્વૈરં મા ખેદં ગચ્છ મા ભ્રમીઃ ॥

સ્વયત્નમાત્રસંસાધ્યાદ્ અસહાયાદિસાધનાત્ ।
અનહંવેદનાન્ નાન્યચ્ છ્રેયḫ પશ્યામિ તે ઽનઘ ॥

વિસ્મૃત્યાહન્ત્વમ્ આસ્સ્વ પ્રવિસૃતવિભવો ભૂષિતાશેષવિશ્વો વિષ્વક્શૈલાન્તરિક્ષક્ષિતિજલધિમરુન્માર્ગરૂપો ઽમલાત્મા ।
સ્વસ્થશ્ શાન્તો વિશોકẖ કરણમલકલાવર્જિતો નિષ્પ્રપઞ્ચો નિસ્સઞ્ચારશ્ ચરાત્મા સકલમ્ અસકલં ચેતિ સિદ્ધાન્તસારઃ ॥