મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.160

અવેદનં વેદનસ્ય મુનીન્દ્ર ક્રિયતે કથમ્ ।
નાસતો વિદ્યતે ભાવો નાભાવો વિદ્યતે સતઃ ॥

નાસતો વિદ્યતે ભાવો નાભાવો વિદ્યતે સતઃ ।
યદા તદૈવ સુકરં વેદનાવેદનં સ્વયમ્ ॥

એતૌ વેદનશબ્દાર્થૌ રજ્જુસર્પભ્રમોપમૌ ।
અસત્યાવ્ ઉદિતૌ વિદ્ધિ મૃગતૃષ્ણામ્ભસસ્ સમૌ ॥

અબોધસ્ ત્વ્ અનયોશ્ શ્રેયાન્ બોધો દુẖખાય ચૈતયોઃ ।
તસ્માત્ સદ્ એવ બુધ્યસ્વ માસદ્ બુધ્યસ્વ રાઘવ ॥

જન્તોર્ વેદનશબ્દાર્થબોધો દુẖખકરḫ પરઃ ।
ન્યક્કૃત્ય જ્ઞપ્તિશબ્દાર્થબોધં તિષ્ઠ યથાસ્થિતમ્ ॥

સર્વાવબોધાવસરે જ્ઞપ્તિશબ્દાર્થયોર્ ઇહ ।
નિર્વાણોદય ઇત્ય્ એવ પરમ્ ઓમ્ ઇતિ શામ્યતામ્ ॥

શુભાશુભાત્મ કર્મ સ્વં નાશનીયં વિવેકિના ।
તન્ નાસ્તીત્ય્ અવબોધેન તત્ત્વજ્ઞાનેન સિધ્યતિ ॥

કર્મમૂલનિકાષેણ સંસારḫ પરિશામ્યતિ ।
સુવિચારિતમ્ અન્વિષ્ટં યાવત્ કર્મ ન વિદ્યતે ॥

ચિદ્રૂપો બિલ્વમજ્જો ઽન્તશ્ ચિત્રાસ્ સઞ્જ્ઞા યદ્ આત્મનિ ।
કરોતિ તદ્ યથા બિલ્વાન્ ન સ્વલ્પમ્ અપિ ભિદ્યતે ॥

તથા બ્રહ્મઘનસ્યાન્તર્ અનાનૈવાવભાસતે ।
નાનેવ નનુ તસ્માત્ તન્ ન મનાગ્ અપિ ભિદ્યતે ॥

ન યથા સન્નિવેશો ઽન્તસ્ સન્નિવેશવતḫ પૃથક્ ।
તથા નઞર્થાદિ પૃથઙ્ ન પરસ્માન્ મનાગ્ અપિ ॥

યદ્ એવાન્તસ્ તદ્ એવાન્તર્ દ્રવત્વમ્ અપૃથગ્ યથા ।
વિત્ત્વમ્ એવ તથાવિત્ત્વં તદ્રૂપત્વાન્ નઞર્થયોઃ ॥

યથા દ્રવત્વં પયસિ યથાલોકશ્ ચ તેજસિ ।
તથા બ્રહ્મણ્ય્ અતદ્ભાવશ્ ચિત્ય્ અચિત્ત્વં ન વિદ્યતે ॥

ચેતનં કર્મ તચ્ ચાન્તર્ નિર્મૂલં ભ્રમયક્ષવત્ ।
ઉદેત્ય્ અહેતુકં તચ્ ચેન્ નોદિતં તન્ ન વિદ્યતે ॥

ચેતનં કર્મ તચ્ ચૈતદ્ ભાતિ સ્પન્દ ઇવાનિલે ।
અહેતુકં યદાત્મૈતદ્ બહિર્ અન્તશ્ ચ સાર્થધીઃ ॥

વિસ્તારẖ કર્મણાં દેહસ્ સો ઽહન્તાત્મા સ સંસૃતિઃ ।
અચેતનાનહન્ત્વેન શામ્યત્ય્ અસ્પન્દવાતવત્ ॥

અવેદનાદ્ અનન્તાત્મા ભૂત્વા જ્ઞો ઽપ્ય્ ઉપલોપમઃ ।
સંસારે મૂલકષણં કુરુ ક્રોડમુખાગ્રવત્ ॥

કર્મબીજકલાકોશત્યાગ એવં કૃતો ભવેત્ ।
નાન્યથા રાઘવાતસ્ તે શાન્તમ્ અસ્તુ સદા સ્થિતમ્ ॥

કર્મબીજકલાત્યાગે ત્વ્ એતસ્માદ્ ઇતરાત્મનિ ।
અવિદ્યમાને જીવસ્ય તજ્જ્ઞૈર્ વિદિતવસ્તુભિઃ ॥

શાન્તૈર્ ન ગૃહ્યતે કિઞ્ચિન્ ન ચ સન્ત્યજ્યતે ઽપિ ચ ।
ત્યાગાદાને ન જાનન્તિ તે ઽતસ્ તૈશ્ શાન્તમ્ આસ્યતે ॥

આકાશશૂન્યહૃદયૈર્ જ્ઞૈર્ યથાસ્થિતમ્ આસ્યતે ।
ક્રિયતે ચ યથાપ્રાપ્તં નાસ્યતે ક્રિયતે ન ચ ॥

પ્રવાહાપતિતસ્પન્દં સ્પન્દન્તે શાન્તચેતસામ્ ।
તેષાં કર્મેન્દ્રિયાણ્ય્ એવમ્ અર્ધસંસુપ્તબાલવત્ ॥

રસે નિર્વાસને લબ્ધરસા અપ્ય્ અતિનીરસાઃ ।
નાન્તસ્ તિષ્ઠન્તિ ન બહિર્ જ્ઞા અજ્ઞા નિપુણા ઇવ ॥

કર્મણો ઽવેદનં ત્યાગસ્ સ ચ સિદ્ધḫ પ્રબોધતઃ ।
અવસ્તુનેતરેણાથ કિં કૃતેનાકૃતેન વા ॥

અવેદનમ્ અસંવેદ્યં યદ્ અવાસનમ્ આસિતમ્ ।
શાન્તં સમમ્ અનુલ્લેખં સ કર્મત્યાગ ઉચ્યતે ॥

અપુનસ્સ્મરણં સમ્યક્ ચિરવિસ્મૃતકર્મ યત્ ।
સ્થિતં સ્તમ્ભોદરસમં સ કર્મત્યાગ ઉચ્યતે ॥

અત્યાગં ત્યાગમ્ ઇતિ યે કુર્વતે વ્યર્થબોધિનઃ ।
તેષામ્ અવટલગ્નાનાં વિધિસ્ ત્રાણં કરિષ્યતિ ॥

કર્મત્યાગમ્ અકૃત્વૈવમ્ અર્ધં યે કર્મ કુર્વતે ।
સા ભુઙ્ક્તે તાન્ પશૂન્ અજ્ઞાન્ કર્મત્યાગપિશાચિકા ॥

સમૂલકર્મસન્ત્યાગેનૈવ યે શાન્તમ્ આસ્થિતાઃ ।
નૈવ તેષાં કૃતેનાર્થો નાકૃતેનેહ કશ્ચન ॥

સમૂલમ્ અલમ્ ઉદ્ધૃત્ય કર્મબીજકલામ્ ઇતિ ।
નિત્યમ્ એકસમાધાનાસ્ તજ્જ્ઞાસ્ તિષ્ઠન્ત્ય્ અલં સુખમ્ ॥

પ્રવાહાપતિતે કાર્યે ઈષત્સ્પન્દા અતન્મયાઃ ।
ઘૂર્ણમાના ઇવ ક્ષીવા યન્ત્રસઞ્ચારિતા ઇવ ॥

મોક્ષલક્ષ્મ્યા વિલાસિન્યા વ્યસનોપહતા ઇવ ।
અર્ધસુપ્તપ્રબુદ્ધાભાẖ કામ્ અપ્ય્ અવગતિં ગતાઃ ॥

યત્ સમૂલં પરિત્યક્તં તત્ ત્યક્તમ્ ઇતિ કથ્યતે ।
અમૂલકાષસ્ ત્યાગો યસ્ સ શાખાલવનોપમઃ ॥

અકૃષ્ટમૂલશ્ શાખાગ્રવિલૂનẖ કર્મપાદપઃ ।
પુનશ્ શાખાસહસ્રેણ દુẖખાય પરિવર્ધતે ॥

અવેદનાત્મનાનેન કર્મત્યાગો ઽઙ્ગ સિધ્યતિ ।
ક્રમેણ નેતરેણાત એતદ્ એવાહરન્ ભવ ॥

યે ત્વ્ એવં કર્મસન્ત્યાગમ્ અકૃત્વાન્યત્પ્રવર્તિતાઃ ।
અત્યાગં ત્યાગરૂપાત્મ ગગનં મારયન્તિ તે ॥

બોધાત્મકતયા કર્મત્યાગસ્ સમ્પદ્યતે સ્વયમ્ ।
દગ્ધબીજા નિરિચ્છોચ્ચૈર્ અક્રિયૈવ ભવેત્ ક્રિયા ॥

બુદ્ધીન્દ્રિયેહિતં કર્મ સફલં રસભાવનાત્ ।
વેષ્ટિતત્યક્તદામ્નીવ સ્પન્દો ઽન્યો નિષ્ફલો ઽઙ્ગજઃ ॥

કર્મત્યાગે સ્થિતે બોધાજ્ જીવન્મુક્તો વિવાસનઃ ।
ગેહે તિષ્ઠત્વ્ અરણ્યે વા શામ્યત્વ્ અભ્યેતુ વોદયમ્ ॥

ગેહમ્ એવોપશાન્તસ્ય વિજનં દૂરકાનનમ્ ।
અશાન્તસ્યાપ્ય્ અરણ્યાની વિજના સજના પુરી ॥

પરિશાન્તમતેર્ જ્ઞસ્ય સ્વપ્ને ઽપ્ય્ અપ્રાપ્તમાનવા ।
નિર્મલા વિતતા હૃદ્યા હૃદ્ એવ વનભૂમિકા ॥

જ્ઞસ્ય નિર્વાણદૃશ્યસ્ય નિષ્પદાર્થા મનોમયી ।
શાન્તાશેષવિશેષાર્થા જગદ્ એવ મહાટવી ॥

અનન્તસઙ્કલ્પવતો હૃદયોદ્યજ્જગત્સ્થિતેઃ ।
હૃદ્ય્ એવાવર્તતે ભૂમિર્ અજ્ઞસ્યાખિલસાગરા ॥

ઘનસ્યાજ્ઞસ્ય દીનસ્ય વિવિધદ્વન્દ્વસઙ્કટા ।
સારમ્ભા વિપુલાકારા હૃદ્ય્ એવ ગ્રામમણ્ડલી ॥

વિવિધકાર્યવિકારદશામયી સપુરપત્તનપર્વતમણ્ડલા ।
મકુરકોશ ઇવ પ્રતિબિમ્બિતા હૃદિ ભવત્ય્ અમલા મલિને મહી ॥