મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.158

નૈષ્કર્મ્યાત્ કલ્પનાત્યાગાત્ તનુḫ પતતિ દેહિનઃ ।
કથમ્ એતદ્ અતો બ્રહ્મન્ સમ્ભવત્ય્ આશુ જીવતઃ ॥

જીવતẖ કલ્પનાત્યાગો યુજ્યતે ન ત્વ્ અજીવતઃ ।
રૂપમ્ અસ્ય યથાવત્ ત્વં શૃણુ શ્રવણભૂષણમ્ ॥

અહમ્ભાવનમ્ એવાહુẖ કલ્પનં કલ્પકોવિદાઃ ।
નઞર્થભાવનં તસ્ય સઙ્કલ્પત્યાગ ઉચ્યતે ॥

પદાર્થરસમ્ એવાહુẖ કલ્પનં કલ્પનાવિદઃ ।
નઞર્થભાવનં તસ્ય સઙ્કલ્પત્યાગ ઉચ્યતે ॥

ઇદમ્ અસ્ત્વ્ ઇતિ સંવેગમ્ આહુસ્ સઙ્કલ્પમ્ ઉત્તમાઃ ।
નઞર્થભાવનં તસ્ય સઙ્કલ્પત્યાગ ઉચ્યતે ॥

સ્મરણં વિદ્ધિ સઙ્કલ્પં શિવમ્ અસ્મરણં વિદુઃ ।
તચ્ ચ પ્રાગનુભૂતં ચ નાનુભૂતં ચ ભાવ્યતે ॥

અનુભૂતાં નાનુભૂતાં સ્મૃતિં વિસ્મૃત્ય કારણમ્ ।
સર્વમ્ એવાશુ વિસ્મૃત્ય ગૂઢસ્ તિષ્ઠ મહામુનિઃ ॥

સર્વાસ્મરણમાત્રેણ તિષ્ઠાયાતેષુ કર્મસુ ।
અર્ધસુપ્તશિશુસ્પન્દ ઇવાભ્યસ્તોપપત્તિષુ ॥

નિસ્સઙ્કલ્પં પ્રવાહેણ ચક્રં પ્રસ્પન્દતે યથા ।
સ્પન્દસ્વ કર્મસ્વ્ અનઘ પ્રાક્સંસ્કારવશાત્ તથા ॥

અવિદ્યમાનચિત્તસ્ ત્વં સત્ત્વસંસ્કારમ્ આગતઃ ।
પ્રવાહાપતિતેષ્વ્ એવ સ્પન્દસ્વ સ્વેષુ કર્મસુ ॥

ઊર્ધ્વબાહુર્ વિરૌમ્ય્ એષ ન ચ કશ્ચિચ્ છૃણોતિ મે ।
અસઙ્કલ્પḫ પરં શ્રેયસ્ સ કિમ્ અન્તર્ ન ભાવ્યતે ॥

અહો મોહસ્ય માહાત્મ્યં યદ્ અયં સર્વદુẖખહા ।
ચિન્તામણિર્ વિચારાખ્યો હૃત્સ્થો ઽપિ ત્યજ્યતે જનૈઃ ॥

અવેદનમ્ અસઙ્કલ્પસ્ તન્મયેનૈવ ભૂયતામ્ ।
એતાવત્ પરમં શ્રેયસ્ સ્વયમ્ એવાનુભૂયતામ્ ॥

કિલ તૂષ્ણીંસ્થિતેનૈવ તત્ પદં પ્રાપ્યતે પરમ્ ।
પરમં યત્ર સામ્રાજ્યમ્ અપિ રામ તૃણાયતે ॥

ગમ્યદેશૈકનિષ્ઠસ્ય યથા પાન્થસ્ય પાદયોઃ ।
સ્પન્દો ઽવિદિતસઙ્કલ્પસ્ તથા સ્પન્દસ્વ કર્મસુ ॥

સર્વકર્મફલાભોગમ્ અલં વિસ્મૃત્ય સુપ્તવત્ ।
પ્રવાહાપતિતે કાર્યે સ્પન્દસ્વ ગતવેદનમ્ ॥

સ્પન્દસ્વ ગતસઙ્કલ્પં સુખદુẖખાન્ય્ અભાવયન્ ।
પ્રવાહાપતિતે કાર્યે વેષ્ટિતોન્મુક્તશષ્પવત્ ॥

રસભાવનમ્ અન્તસ્ તે માલં ભવતુ કર્મસુ ।
દારુયન્ત્રમયસ્યેવ પરાર્થમ્ ઇવ કુર્વતઃ ॥

નીરસા એવ તે સન્તુ સમસ્તેન્દ્રિયસંવિદઃ ।
આકારમાત્રસંલક્ષ્યા હેમન્તર્તૌ લતા ઇવ ॥

બોધાર્કાપીતરસયા સ્પન્દિષડ્વર્ગસત્તયા ।
યન્ત્રસ્પન્દાભયા તિષ્ઠ વલ્લ્યેવ શિશિરે દ્રુમઃ ॥

વિદાન્તરરસાન્ય્ એવ પ્રવૃત્તાન્ય્ અપિ ધારય ।
સ્વયત્નેનેન્દ્રિયાણ્ય્ આશુ હેમન્તર્તુસ્ તરૂન્ ઇવ ॥

સરસેન્દ્રિયવૃત્તૈસ્ તૈẖ કુર્વતો ઽકુર્વતસ્ તથા ।
સંસારાનર્થસાર્થો ઽયં ન કદાચન શામ્યતિ ॥

નિસ્સઙ્કલ્પં મરુજ્જ્વાલાયન્ત્રામ્બુસ્પન્દવદ્ યદિ ।
સ્પન્દસે તદ્ અનન્તાય શ્રેયસે પરિકલ્પસે ॥

એતદ્ એવ પરં ધૈર્યં જન્મજ્વરનિવારણમ્ ।
યદ્ અવાસનમ્ અભ્યસ્તનિજકર્મસુ કર્તૃતા ॥

અવાસનમ્ અસઙ્કલ્પં યથાપ્રાપ્તાનુવૃત્તિમાન્ ।
શનૈશ્ ચક્રં ભ્રમાભોગ ઇવ સ્પન્દસ્વ કર્મસુ ॥

મા કર્મફલબુદ્ધિર્ ભૂર્ મા તે સઙ્ગો ઽસ્ત્વ્ અકર્મણિ ।
ઉભયં વા ત્યજૈતત્ ત્વમ્ ઉભયં વા સમાશ્રય ॥

બહુનાત્ર કિમ્ ઉક્તેન સઙ્ક્ષેપાદ્ ઇદમ્ ઉચ્યતે ।
સઙ્કલ્પનં પરો બન્ધસ્ તદભાવો વિમુક્તતા ॥

નેહ કાર્યં ન ચાકાર્યમ્ અસ્તિ કિઞ્ચન કુત્રચિત્ ।
સર્વં શિવમ્ અનાદ્યન્તમ્ અનન્તં પ્રાગ્વદ્ આસ્યતામ્ ॥

પશ્યન્ કર્મણ્ય્ અકર્મત્વમ્ અકર્મણિ ચ કર્મતામ્ ।
યથાભૂતાર્થવિદ્રૂપશ્ શાન્તમ્ આસ્સ્વ યથાસુખમ્ ॥

અવેદનં વિદુર્ યોગં શાન્તમ્ આસિતમ્ અક્ષયમ્ ।
યોગસ્થẖ કુરુ કર્માણિ નીરસો માથ વા કુરુ ॥

અવેદનં વિદુર્ યોગં ચિત્તક્ષયમ્ અકૃત્રિમમ્ ।
અત્યન્તં તન્મયો ભૂત્વા તથા તિષ્ઠ યથાસિ ભોઃ ॥

સમે શાન્તે શિવે સૂક્ષ્મે દ્વૈતૈક્યપરિવર્જિતે ।
તતે ઽનન્તે પદે શુદ્ધે કિં કેન કિલ વિદ્યતે ॥

મોદેતુ ત્વયિ સઙ્કલ્પો મરુભૂમાવ્ ઇવાઙ્કુરઃ ।
ઇચ્છા મોદેતુ ભવતો લતિકેવોપલોદરે ॥

અવેદનસ્ય શાન્તસ્ય જીવતો વાપ્ય્ અજીવતઃ ।
નેહ કશ્ચિત્ કૃતેનાર્થો નાકૃતેનાપિ કશ્ચન ॥

ન કર્માકર્મ શાન્તે ઽન્તશ્ શાશ્વતાભેદરૂપિણિ ।
ન કર્મણ્ય્ અપિ કર્માણિ ન કર્તર્ય્ અપિ કર્તૃતા ॥

અહં મમેતિ સંવિદન્ ન દુẖખતો વિમુચ્યસે ।
અસંવિદન્ વિમુચ્યસે યદ્ ઈપ્સિતં તદ્ આહર ॥

અહં મમેતિ નાસ્ત્ય્ અલં યદ્ અસ્તિ તચ્ છિવં પરમ્ ।
પરાત્ પરં ત્વ્ ઇદં શિવમ્ અશબ્દમ્ અર્થવર્જિતમ્ ॥

યદ્ દૃશ્યતે જગદ્ ઇદં ખલુ કિઞ્ચિદ્ એતદ્ ધેમ્નો ઽઙ્ગદત્વમ્ ઇવ ભાતિ ન વિદ્યમાનમ્ ।
અર્થક્ષયં વિદુર્ અવેદનમ્ એવ પશ્ચાત્ સત્યં તદ્ એવ પરમાર્થમ્ અથાવશિષ્ટમ્ ॥