મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.153

ભૂમિકાત્રિતયાભ્યાસાદ્ અજ્ઞાને ક્ષયમ્ આગતે ।
સમ્યગ્જ્ઞાનોદયે ચિત્તે પૂર્ણચન્દ્રોદયોપમે ॥

નિર્વિભાગમ્ અનાદ્યન્તં યોગિનો યુક્તચેતસઃ ।
સમં સર્વં પ્રપશ્યન્તિ ચતુર્થીં ભૂમિકામ્ ઇતાઃ ॥

અદ્વૈતે સ્થૈર્યમ્ આયાતે દ્વૈતે ચ પ્રશમં ગતે ।
પશ્યન્તિ સ્વપ્નવલ્ લોકં ચતુર્થીં ભૂમિકામ્ ઇતાઃ ॥

ભેદે ત્વ્ અપ્રસૃતપ્રજ્ઞા અભેદે શાન્તબુદ્ધયઃ ।
ઈષચ્છેષવિદો ભાન્તિ ચતુર્થીં ભૂમિકામ્ ઇતાઃ ॥

ઈષચ્છેષાતિવિલયા અર્ધસુપ્તાભસંવિદઃ ।
બાલકા ઇવ ચેષ્ટન્તે ચતુર્થીં ભૂમિકામ્ ઇતાઃ ॥

ભૂભૃતામ્ ઇવ કાઠિન્યમ્ અર્કરશ્મિઘનોપમમ્ ।
પશ્યન્તિ કલ્પનાંશાત્મ ચતુર્થીં ભૂમિકામ્ ઇતાઃ ॥

ઈપ્સિતાનીપ્સિતાનર્થૈર્ જગદ્ દુẖખે નિમજ્જતિ ।
તન્ મનાગ્ અપિ નોપૈતિ ચતુર્થીં ભૂમિકામ્ ઇતઃ ॥

ભૂમિકાત્રિતયં યાવત્ તાવજ્ જાગ્રદ્ ઇતિ સ્થિતમ્ ।
ચતુર્થીં ભૂમિકાં પ્રાપ્ય સ્વપ્નાભં દૃશ્યતે જગત્ ॥

ઉત્તમપ્રતિબિમ્બાભમ્ અવ્યવસ્થિતિ ભઙ્ગુરમ્ ।
દૃશ્યં દ્રષ્ટા ન જાનાતિ ચતુર્થીં ભૂમિકામ્ ઇતઃ ॥

જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તાનાં યથાવદ્ બ્રૂહિ લક્ષણમ્ ।
તુર્યસ્ય તુર્યાતીતસ્ય મુને યદિ ન ખિદ્યસે ॥

અપરામૃષ્ટતત્ત્વસ્ય યત્ પદાર્થૈકભાવનમ્ ।
અમ્લાનં તદ્ ભવેજ્ જાગ્રદ્ અસદ્ અસ્તુ સદ્ અસ્તુ વા ॥

ભાવિન્યા ક્ષણવિધ્વંસધિયાનુત્ફુલ્લરૂપયા ।
અસત્યપ્રત્યયતયા યુક્તં ગર્ભનિષણ્ણયા ॥

જાગ્રદ્ એવાનુભૂતં યદ્ અસત્યં સત્યમ્ એવ વા ।
મ્લાનમ્ આબિલબુદ્ધિત્વાત્ સ્વપ્નમ્ આહુસ્ તમ્ ઉત્તમાઃ ॥

જાગ્રત્સ્વપ્નાનુભવયોર્ અવશ્યમ્ભાવિનોḫ પુનઃ ।
કમ્ અપ્ય્ અસ્તમયẖ કાલં યસ્ તમ્ આહુઃ સુષુપ્તકમ્ ॥

બુદ્ધત્વાચ્ છાન્તભેદં યદ્ અજાગ્રત્સ્વપ્નમ્ અક્ષયમ્ ।
અસુષુપ્તં સ્થિતં સ્વચ્છં તત્ તુર્યમ્ ઇતિ કથ્યતે ॥

યત્ પરામૃષ્ટતત્ત્વાનામ્ અપદાર્થવિભાવનમ્ ।
અવસ્થાત્રયનિર્મુક્તં તત્ તુરીયમ્ ઇતિ સ્થિતમ્ ॥

એતદ્દશાત્રયં પૂર્વં સર્વેણૈવાનુભૂયતે ।
જીવન્મુક્તાદ્ ઋતે ત્વ્ એષા તુર્યાવસ્થા ન લભ્યતે ॥

સમ્યગ્જ્ઞાનવતૈવાન્તર્ અવસ્થાત્રિતયક્ષયે ।
ચિદાકાશાત્મનાચ્છેન તુર્યાવસ્થાનુભૂયતે ॥

વિદેહમુક્તૈર્ યાવસ્થા તુર્યાતીતાનુભૂયતે ।
તુર્યસ્થિતિચિરાભ્યાસૈર્ ન વાગ્ગોચરમ્ એતિ સા ॥

ન જીવન્મુક્તવિષયા તુર્યાતીતદશા યતઃ ।
તતો ઽસ્યાẖ કથનં નાસ્તિ બ્રહ્મત્વાદ્ ઇતરત્ ક્વચિત્ ॥

ન સ્વપ્નસુપ્તતાજાગ્રત્કારણં કાર્યકોવિદ ।
જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તાનાં પરમ્ એવ હિ તિષ્ઠતિ ॥

જાગ્રત્ સ્વપ્નત્વમ્ આયાતિ બુદ્ધિશ્યામલતાવશાત્ ।
સ્વપ્નશ્ ચ જાગ્રદ્ ભવતિ બુદ્ધિનિર્મલતોદયાત્ ॥

ઘનમોહતયા જાગ્રદ્ અપિ યાતિ સુષુપ્તતામ્ ।
સ્વપ્નશ્ ચાપિ તથૈવૈષ સ્વભાવો રામ સંસૃતેઃ ॥

નિદ્રાલોર્ અપ્ય્ અનિદ્રાલો રાઘવૈતદ્ દશાત્રયમ્ ।
ભવત્ય્ આ તુર્યસમ્પ્રાપ્તેẖ ક્રમાન્ નો તુલ્યકાલતઃ ॥

તુર્યાવસ્થસ્ય ચાભ્યાસાદ્ અવસ્થાત્રિતયં શનૈઃ ।
શામ્યતિ પ્રૌઢરૂપાયાં શરદીવ ઘનભ્રમઃ ॥

તુર્યાવસ્થાસ્થિતો ભૂયો નાવસ્થાત્રયમ્ એતિ હિ ।
જીવન્ન્ અપિ ચિરં ભૃષ્ટં બીજમ્ અઙ્કુરતામ્ ઇવ ॥

ભાસુરાકારમ્ અસ્કન્ધસ્તમ્ભશાખાદલાદિકમ્ ।
છાયાવૃક્ષં જગદ્ વેત્તિ ચતુર્થીં ભૂમિકામ્ ઇતઃ ॥

અર્થશૂન્યસમારમ્ભં દૃશ્યમાનમ્ અસન્મયમ્ ।
બાલેનેવ કૃતં પઙ્કાજ્ જ્ઞḫ પશ્યતિ જગત્ત્રયમ્ ॥

નાનેવૈતામ્ અનાનાત્તાં તરઙ્ગરચનામ્ ઇવ ।
નિર્વાસનાં સ્પન્દમયીં જ્ઞḫ પશ્યતિ જગત્સ્થિતિમ્ ॥

અદૃષ્ટમ્ ઇતરાચારં શ્રુતં દૂરે ક્ષણક્ષયમ્ ।
અજ્ઞો દેશમ્ ઇવાપૂર્વં તજ્જ્ઞસ્ સર્વં પ્રપશ્યતિ ॥

અજિહ્વસ્વપ્નકથનં ભાવનાનુભવોપમમ્ ।
ભ્રમાભ્રમાત્રં વિભ્રાન્તં જ્ઞḫ પશ્યતિ જગત્ત્રયમ્ ॥

નીહારસદૃશં દૂરાદ્ દૃશ્યમાનબૃહદ્વપુઃ ।
નકિઞ્ચિન્ નિપુણાલોકે જ્ઞḫ પશ્યતિ જગત્ત્રયમ્ ॥

શરદભ્રસમં સ્ફારમ્ આમૃષ્ટં સન્ નકિઞ્ચન ।
નકાર્યકારિ શૂન્યાત્મ જ્ઞḫ પશ્યતિ જગત્ત્રયમ્ ॥

પરામર્શાસહાનેકરાગનિર્મિતમણ્ડલમ્ ।
બર્હિબર્હસમાકારં જ્ઞḫ પશ્યતિ જગત્ત્રયમ્ ॥

અવિદ્યમાનં ભ્રમદં પ્રેક્ષિતં પ્રશમં ગતમ્ ।
ત્રસ્તબાલકયક્ષાભં જ્ઞḫ પશ્યતિ જગત્ત્રયમ્ ॥

વિસ્તીર્ણમ્ અપ્ય્ અનાક્રાન્તદેશં પશ્યતિ સર્ગકમ્ ।
આખ્યાયિકારમ્ભમ્ ઇવ ચતુર્થીં ભૂમિકામ્ ઇતઃ ॥

અસ્પૃષ્ટદેશકાલાંશમ્ અસત્યમ્ ઇવ સત્યવત્ ।
મહારવં મૌનમયં મહારમ્ભમ્ અપક્રિયમ્ ॥

સ્થૂલં કર્મેન્દ્રિયાલભ્યં જગત્ પશ્યત્ય્ અસદ્વપુઃ ।
સઙ્કલ્પસૈન્યસઙ્કાશં ચતુર્થીં ભૂમિકામ્ ઇતઃ ॥

ચિત્તભિત્તિગતં ભાવિ ચિત્રતન્ત્રમ્ ઇવ સ્થિતમ્ ।
પશ્યત્ય્ અસર્ગકં સર્વં ચતુર્થીં ભૂમિકામ્ ઇતઃ ॥

ઇન્દ્રજાલજલાદર્શપ્રતિબિમ્બમ્ ઇવાસ્થિતમ્ ।
સર્ગં સદાનુભવતિ ચતુર્થીં ભૂમિકામ્ ઇતઃ ॥

દ્રવ્યભાવક્રિયેહાનામ્ અજ્ઞત્વાન્ મૂકતાં ગતઃ ।
દુર્દેશમ્ ઇવ વિક્રીતો જ્ઞḫ પશ્યતિ જગત્ત્રયમ્ ॥

અત્યન્તાપૂર્વસંસ્થાનં દેશાન્તરમ્ ઇવાલ્પધીઃ ।
અશૂન્યં શૂન્યમ્ એવાતિ જ્ઞḫ પશ્યતિ જગત્ત્રયમ્ ॥

અનૂઢમ્ ઉહ્યમાનાત્મ સ્થિરં ચલમ્ અસચ્ ચ સત્ ।
સરિદ્બિમ્બસ્થપુરવજ્ જ્ઞḫ પશ્યતિ જગત્ત્રયમ્ ॥

પ્રતિબિમ્બિતમ્ અમ્ભોધાવ્ ઇવ નિર્મજ્જદ્ એવ વા ।
ચલિતે શફરસ્પન્દાજ્ જ્ઞḫ પશ્યતિ જગત્ત્રયમ્ ॥

જાત્યન્ધરૂપાનુભવમ્ ઇવ નાસન્ ન સન્મયમ્ ।
અન્ધપ્રાગ્દૃષ્ટરૂપાભં જ્ઞḫ પશ્યતિ જગત્ત્રયમ્ ॥

મસૃણૈકમહાભિત્તૌ સઙ્કલ્પોલ્લિખિતાત્મકમ્ ।
ચિત્રસૈન્યમ્ ઇવાભાતિ જગજ્ જ્ઞં પ્રત્ય્ અરોધકમ્ ॥

આકાશભિત્તિલિખિતમ્ અલબ્ધમ્ અપિ વાયુના ।
ચિત્તચિત્રકૃતશ્ ચિત્રં જ્ઞḫ પશ્યતિ જગત્ત્રયમ્ ॥

દૃશ્યે પતત્ય્ અદૃશ્યે ઽપિ પરયત્નાવબોધિતઃ ।
બહિર્ દ્રષ્ટૈવ નાન્તર્ જ્ઞો હૃદયેનાપરાજિતઃ ॥