મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.149

અહન્તાબીજસઙ્કલ્પમાત્રમ્ એવમ્ ઇદં મુને ।
અવિદ્યમાનમ્ એવાતિ વિદ્યમાનમ્ ઇવ સ્થિતમ્ ॥

એવં ચેત્ તદ્ વદ બ્રહ્મંલ્ લોકે શાસ્ત્રે શ્રુતૌ સ્મૃતૌ ।
દેહḫ પિણ્ડાદિનોદેતિ મૃતસ્યેતિ કિમ્ ઉચ્યતે ॥

યથા બ્રહ્મ તથૈવાસ્તિ સર્ગો ઽયં નિયમાન્વિતઃ ।
અતદન્યસ્ તદન્યત્વં સર્ગતાપ્રત્યયાદ્ ગતઃ ॥

અત્ર સર્ગાદિશબ્દાર્થો ભૂતાદીન્ય્ ઉપસંસ્થિતઃ ।
ભૂતત્વં વિદ્ધિ ભૂતાનામ્ અહન્તામનનાત્મકમ્ ॥

રાગદ્વેષાત્મિકા ચૈષા કલના નેતરાત્મિકા ।
ઇદમ્ એવમ્ ઇદં નૈવમ્ ઇત્ય્ એકાત્મસ્વરૂપિણી ॥

સોદિતા સર્ગશબ્દાર્થકલના માનમાનિની ।
બ્રહ્માદિનાદિપુરુષરૂપેણાહન્ત્વરૂપિણી ॥

ઇદં કાર્યમ્ ઇદં નેતિ નિયમેન વિના ચ સા ।
ન ભવત્ય્ આત્મનૈતાવન્માત્રરૂપૈકજીવિતા ॥

બ્રહ્માદિતાં ગતાયાસ્ તુ તસ્યાસ્ તવમમાત્મિકામ્ ।
ન ભવત્ય્ અન્યતા તસ્માત્ સ્વભાવાત્ પરમાત્મનઃ ॥

તેન બ્રહ્માદિતામ્ એત્ય સ્વરૂપસ્થૈવ તિષ્ઠતિ ।
નોપશામ્યતિ નોદેતિ નિરિચ્છત્વાત્ પરાત્મિકા ॥

ભાવાભાવૌ સમાવ્ અસ્યા નિષ્કલઙ્કાત્મકસ્થિતેઃ ।
તેનૈષાસ્તે સમં વેત્તિ નાભાવં ભવનં ન ચ ॥

યદોત્પન્નૈવ સા સંવિદ્ બ્રહ્માદિકલનામયી ।
આત્મન્ય્ એવ નિરિચ્છાસ્તે શાન્તાનુત્પન્નસન્નિભમ્ ॥

તદ્ એવમ્ અખિલં શાન્તં વ્યોમેવાનન્તકં સ્થિતમ્ ।
કમ્ અપ્ય્ અકલિતં કાલં નાસ્માભિસ્ તદ્ વિચાર્યતે ॥

યદા તુ સા મનસ્સત્તા પ્રસરન્તી સ્વભાવતઃ ।
આસ્તે તદા તદાકારસ્ સર્ગ ઇત્ય્ એવ તિષ્ઠતિ ॥

પ્રસરન્ત્યા યથા નદ્યાસ્ સ્વાવર્તાદિસ્વરૂપકમ્ ।
તથા સઙ્કલ્પસત્તાયા જગદાદ્યાત્મકં વપુઃ ॥

સ્થિતાયાસ્ સર્ગસંવિત્તેર્ ઇદમ્ ઇત્થમ્ ઇદં ત્વ્ ઇતિ ।
ઇતિ સંસ્થાનરચનાદ્ ઋતે સત્તા ન વિદ્યતે ॥

વિરિઞ્ચતાદિસમ્પન્ના યદાત્મન્ય્ એવ શામ્યતિ ।
ઇદમ્ ઇત્થમ્ ઇદં ચેતિ તદા ન ભવતિ ક્રમઃ ॥

શાન્તં સર્વગતં શૂન્યમ્ આસ્તે બ્રહ્મૈવ કેવલમ્ ।
વારીવાવર્તવત્ સત્યં તદ્ અસ્માભિર્ ન ચર્ચ્યતે ॥

યદા ત્વ્ આશુ ન નિર્વાતિ સ્વાત્મસત્તાત્મકં તદા ।
ઇદં કાર્યમ્ ઇદં નેતિ સર્ગદૃષ્ટ્યા પ્રસર્પતિ ॥

યત્ કલ્પનાવિસરણં તત્ સર્ગ ઇતિ દૃશ્યતે ।
વિસારી ચક્રકવ્યૂહસ્ તૈલબિન્દુર્ ઇવામ્ભસિ ॥

યદ્ એવ સર્ગસંસ્થાનં સર્ગસત્તાકરં પરમ્ ।
તદ્ એવેત્થમ્ ઇદં ત્વ્ ઇત્થમ્ ઇદમ્ અત્યર્થજૃમ્ભણમ્ ॥

ઇદમ્ ઇત્થમ્ ઇદં ચેત્થમ્ ઇત્ય્ આસ્તે યદિ નેહ તત્ ।
કથમ્ ઊર્ધ્વં ભવેદ્ ઊર્ધ્વમ્ અધશ્ ચાધẖ કથં ભવેત્ ॥

પ્રતિભાત્મનિ સમ્પન્ને સન્નિવેશે જગત્સ્થિતેઃ ।
બ્રહ્માદિરૂપમનનં મરુમાર્ગવૃથામ્ભસિ ॥

શબ્દસ્પર્શાદયસ્ તસ્યાસ્ સ્વ એવાવયવાસ્ તતઃ ।
સઙ્કલ્પાત્માન એવાશુ સરૂપાલોકવેદનૈઃ ॥

પરસ્પરં વિવર્તન્તે પયાંસીવ દ્રવૌજસઃ ।
અર્થસ્ સત્તામ્ ઉપાદત્તે શબ્દો ઽર્થમ્ અનુધાવતિ ॥

અન્ય આધારતાં ધત્તે પર આધેયતામ્ અપિ ।
પ્રયચ્છત્ય્ આર્તવમ્ ઋતુકાલશ્ ચેદ્ ઋતુતાં વહન્ ॥

એવં ક્રમે વિકસિતે વસ્તુસત્તાનિયામકે ।
નિયતિસ્ સ્થિરતામ્ એતિ સ્વયં નિમ્ને યથા પયઃ ॥

વેદા ઇત્ય્ એવ નિયતેસ્ તતસ્ તે નામ તદ્ગતાઃ ।
ભાવયન્ત્ય્ અર્થરૂપેણ નિયન્ત્રિતજગત્સ્થિતેઃ ॥

જગત્સ્થિતેર્ અથાકલ્પં જ્ઞાનાયાપિ ચ સિદ્ધયે ।
સ્થૈર્યાય ચાશુ નિયતિં તે વેદા ઇતિ કલ્પિતામ્ ॥

શબ્દરાશિમયીં કૃત્વા બ્રહ્મવિષ્ણુહરાદયઃ ।
ધારયન્તિ ચિરારૂઢાં હૃદ્ય્ અર્થગણનામ્ ઇવ ॥

તસ્યા વેદાભિધાનાયાસ્ સ્થિતેર્ અવયવા ઇમે ।
પિણ્ડદાનાદયસ્ તેન સૈવ રૂઢિમ્ ઉપાગતા ॥

ભાવિતાસ્ તે યથાભાવં ફલન્તિ મનસિ સ્થિતાઃ ।
પક્ષીવાણ્ડરસાચ્ ચિત્ત્વાત્ કાલેનોદ્યન્તિ સન્તિ ચ ॥

શ્રુતિસ્મૃત્યર્થભાવાત્મા મૃતો ભાવિતમ્ અગ્રગમ્ ।
સર્વં પશ્યતિ સદ્રૂપં તચ્ ચ તસ્ય ફલપ્રદમ્ ॥

શ્રુતિસ્મૃતિગતિર્ યેન ન મનાગ્ અપિ ભાવિતા ।
સ મૃતો મોહમ્ આયાતિ ઘનમ્ આત્મજ્ઞતાં વિના ॥

મનાગ્ અપિ ચ સા યેન ભાવિતા સ મૃતḫ પુમાન્ ।
તાવન્માત્રફલં ભુક્ત્વા પુનર્જન્મનિ જાયતે ॥

શ્રુતિસ્મૃતિગતિર્ યેન ભાવિતા વા ન ભાવિતા ।
ભાવિતા ચાત્મસત્તાસૌ મુક્ત એવ ન સંશયઃ ॥

યચ્ ચિત્તભૂમૌ પતિતં બીજમ્ આશુ મનાગ્ અપિ ।
તદ્ અવશ્યં હિ કાલેન ફલત્ય્ અવિકલં ફલમ્ ॥

પિણ્ડાદિદાનસ્ય ફલાનિ લોકે શ્રુત્વા મૃતસ્ સન્ પુરુષḫ પુરસ્તાત્ ।
પ્રાપ્નોતિ તાન્ય્ અન્તર્ અવશ્યમ્ એવ ભુઙ્ક્તે યથાભાવિતમ્ એવ ચેતઃ ॥