મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.148

ભગવન્ ભૂમિકામધ્યમરણોક્તિપ્રસઙ્ગતઃ ।
એતદ્ ઉક્તં ત્વયા સારમ્ ઇદાનીં તદ્ ઉદાહર ॥

પરલોકગતો યોગી શુભસઙ્કલ્પસંસૃતૌ ।
ભોગાન્ સુરપુરે ભુક્ત્વા ભૂયો ભવતિ કીદૃશઃ ॥

તતસ્ સુકૃતસમ્ભારે દુષ્કૃતે ચ પુરાકૃતે ।
ભોગક્ષયે પરિક્ષીણે જાયન્તે યોગિનો ભુવિ ॥

શુચીનાં શ્રીમતાં ગેહે ગુપ્તે ગુણવતાં સતામ્ ।
અસતાં નૈવ પશ્યન્તિ પૈશુન્યાભિમુખં મુખમ્ ॥

તત્ર પ્રાગ્વાસનાભ્યસ્તં યોગભૂમિક્રમં બુધાઃ ।
સ્પૃષ્ટ્વા પરિપતન્ત્ય્ ઉચ્ચૈર્ ઉત્તરં ભૂમિકાક્રમમ્ ॥

તત્રોદ્વેગમદગ્લાનિમોહમાત્સર્યવિભ્રમૈઃ ।
દૂરોજ્ઝિતાḫ પ્રતિષ્ઠન્તે સમં સોમ્યા ઇવેન્દવઃ ॥

અસંસક્તધિયો ધીરા ધન્યા ધવલબુદ્ધયઃ ।
ભવન્તિ ભવભારસ્થાસ્ તૃતીયાં ભૂમિકામ્ ઇતાઃ ॥

જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તાંશતુર્યતુર્યાતિગાભિધા ।
સપ્તપ્રકારા બ્રહ્માત્મસત્તેયં પારમાત્મિકી ॥

ભૂમિકાત્રિતયં હ્ય્ એતદ્ રામ જાગ્રદ્ ઇતિ સ્થિતમ્ ।
તચ્ ચ બ્રાહ્મમ્ અવસ્થાનમ્ અન્યાસમ્ભવસમ્ભૃતમ્ ॥

ભૂમિકાત્રિતયે યોગી સર્વં જાગ્રદ્ ઇદં સ્ફુટમ્ ।
પરિપશ્યતિ સંસારં પૃથક્કાર્યશતાકુલમ્ ॥

ઘટાદિતા ઘટાંશાદૌ પટાંશાદૌ પટાદિતા ।
વટાંશાદૌ વટાદિત્વમ્ અવસ્થાત્રયસંસ્થિતૌ ॥

યથાવદ્ ભેદબુદ્ધ્યેદં જગજ્ જાગ્રતિ દૃશ્યતે ।
ઉદેતિ યોગયુક્તાનામ્ અત્ર કેવલમ્ આર્યતા ॥

અપરામૃષ્ટતત્ત્વસ્ય યત્ પદાર્થૈકભાવનમ્ ।
અમ્લાનં તદ્ ભવેજ્ જાગ્રદ્ અસદ્ અસ્તુ સદ્ અસ્તુ વા ॥

કર્તવ્યમ્ આચરન્ કાર્યમ્ અકર્તવ્યમ્ અનાચરન્ ।
તિષ્ઠતિ પ્રકૃતાચારો યસ્ સ આર્ય ઇતિ સ્મૃતઃ ॥

યથાચારં યથાશાસ્ત્રં યથાચિત્તં યથાસ્થિતમ્ ।
વ્યવહારમ્ ઉપાદત્તે યસ્ સ આર્ય ઇતિ સ્મૃતઃ ॥

પ્રાપ્તં કર્મેન્દ્રિયૈર્ યાતિ નાપ્રાપ્તમ્ અભિવાઞ્છતિ ।
હર્ષામર્ષમદોન્મુક્તો યસ્ સ આર્ય ઇતિ સ્મૃતઃ ॥

પ્રથમાયામ્ અઙ્કુરિતં ભૂમૌ વિકસિતં તતઃ ।
ફલીભૂતં તૃતીયાયામ્ આર્યત્વં યોગિનો ભવેત્ ॥

આર્યતાયાં મૃતો યોગી શુભસઙ્કલ્પસમ્ભૃતાન્ ।
ભોગાન્ ભુક્ત્વા કલ્પિતાંશ્ ચ યોગવાઞ્ જાયતે પુનઃ ॥

આદેહં ભાવિતં યત્ સ્યાત્ તદ્ દેહાન્તે ઽનુભૂયતે ।
તન્ મુહૂર્તે યુગાવસ્થા કિં જીવેનાનુભૂયતે ॥

યદ્ ઇદં દૃશ્યતે કિઞ્ચિજ્ જગત્ સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
કાલત્રયવિભાગસ્થમ્ આદ્યન્તપરિવર્જિતમ્ ॥

તદ્ બ્રહ્મતિલતૈલત્વં વિદ્ધિ બ્રહ્મવિદાં વર ।
યથા તિલે સ્થિતં તૈલં તથેદં બ્રહ્મણિ સ્થિતમ્ ॥

મરણં જીવિતં ચેષ્ટા જાડ્યચિત્ત્વે સુખાસુખે ।
ઇતીદં બ્રહ્મણિ બ્રહ્મ તિલે તૈલમ્ ઇવ સ્થિતમ્ ॥

માયા જીવો મનશ્ ચિત્તમ્ ઈહાનીહા ગતિર્ જગત્ ।
ઇતીદં બ્રહ્મણિ બૃહત્ તિલે તૈલમ્ ઇવ સ્થિતમ્ ॥

તિલો ઽન્તસ્સંસ્થિતં તૈલં યથાનુભવતિ સ્વયમ્ ।
તથાનુભવતિ બ્રહ્મ સ્વસ્મિન્ન્ એવાન્તરે જગત્ ॥

ચેતત્ય્ અન્તસ્ તિલસ્ તૈલં ક્વચિત્ પૂર્વં ક્વચિત્ પરમ્ ।
ક્વચિદ્ અલ્પં ક્વચિદ્ ભૂરિ મ્લાનં શુદ્ધં ક્વચિદ્ યથા ॥

ચેતત્ય્ અન્તસ્ તથા બ્રહ્મ ક્વચિજ્ જાડ્યં ક્વચિચ્ ચિતિમ્ ।
ક્વચિચ્ ચિત્તાદિ શૈલાદિ ક્વચિદ્ આકાશતાં ક્વચિત્ ॥

ક્વચિચ્ છૂન્યં ક્વચિત્ સ્પન્દં ક્વચિત્ કાલં ક્વચિદ્ દિશમ્ ।
ક્વચિચ્ છબ્દં ક્વચિચ્ છાન્તં ક્વચિત્ તનુ ક્વચિદ્ ઘનમ્ ॥

તમસ્ તેજશ્ શુભં પાપમ્ અહં ત્વં તાનિ તત્ર તત્ ।
દેશં તત્ત્વમ્ અતત્ત્વં પ્રાગ્ અદ્ય સત્ત્વમ્ અસદ્ બલમ્ ॥

એવમ્ એકમ્ અનાનૈવ નાનેવાસ્તે પરં પદમ્ ।
દણ્ડચક્રલતાકારૈસ્ તરઙ્ગૈર્ અમ્બ્વ્ ઇવામ્ભસિ ॥

એવં સર્વાત્મનિ તતે ક્વચિત્ કિઞ્ચિત્ પ્રકાશતે ।
અદ્વિતીયમ્ અનાદ્યન્તે દ્રવત્વમ્ ઇવ વારિણિ ॥

તન્મૃતિપ્રસરે રામ મુહૂર્તં જડતાભ્રમે ।
ચિરાચિરપ્રત્યયિનિ પ્રશ્નસ્ તે નોપપદ્યતે ॥

પ્રતિભાત્મનિ વિસ્તારે યદ્ યથા પ્રતિભાસતે ।
સ એવ તત્ તથા તેન કિમ્ ઇવાત્ર વિકલ્પ્યતે ॥

કિં દ્રવસ્પન્દને વારિમરુતોર્ ઇવ નો યથા ।
તયોસ્ તદાત્મકતયા યુક્તḫ પ્રશ્નો ભવાદૃશામ્ ॥

બ્રહ્માત્મનિ તથા સર્ગે સર્ગતાપ્રત્યયે કૃતે ।
કિં ભૂẖ કિં ખં કિમ્ આશેતિ પ્રશ્નસ્ તે રામ નોચિતઃ ॥

એતસ્માચ્ ચ પદાચ્ છુદ્ધાલ્ લુઠિતાનાં ભવાર્ણવે ।
ભૂતાનાં સુચિરાભ્યસ્તા વાસનૈવાત્ર કારણં ॥

યદ્ યથા સંવિદાભ્યસ્તં શૈત્યૌષ્ણ્યાદિ નિજોદયમ્ ।
અસદ્ એવ દ્વિચન્દ્રાભં તત્ સ્વભાવં વિદુર્ બુધાઃ ॥

સ્વભાવસ્ય સ્વભાવં સ્વમ્ અબુદ્ધ્વૈવ ભ્રમાકુલાઃ ।
અવિકલ્પ્યસ્ સ્વભાવો ન ઇતિ નિશ્ચયિનસ્ સ્થિતાઃ ॥

અસમ્ભવાત્ પરે તત્ત્વે સ્વત્વભાવદૃશોḫ પૃથક્ ।
સ્વભાવો બ્રહ્મણીત્ય્ ઉક્તિર્ અમૂલા ન વિરાજતે ॥

એવમ્ એવ પ્રવર્તન્તે ઇતિ ભાવા ભવા ઇવ ।
એવમ્ એવ નિવર્તન્તે ઇત્ય્ અવૃત્તિયુતા ઇવ ॥

ન જાયતે ન મ્રિયતે ક્વચિત્ કિઞ્ચિત્ કદાચન ।
સર્વં શાન્તમ્ અનિર્દેશ્યં શૈલોત્કીર્ણમ્ ઇવાક્ષયમ્ ॥

ઘનવાસનયોચ્છૂને મોહે ઘનતરાત્મનિ ।
મુહૂર્ત એવ કલ્પત્વં દુẖખિત્વાદ્ અનુમીયતે ॥

યથા બ્રહ્મણિ બ્રહ્મત્વં તથૈવૈતાસ્ તદાત્મિકાઃ ।
નામશબ્દાર્થરહિતાસ્ સંસ્થિતાસ્ સ્વાનુભૂતયઃ ॥

વાસના દીર્ઘદુẖખાય પ્રેક્ષિતા સા ન વિદ્યતે ।
નાહમ્ ઇત્ય્ એવ સંવિત્ત્યા સ્વયત્નેન વિલીયતે ॥

અહન્તાનુભવો દુẖખમ્ અનહન્તોદયસ્ સુખમ્ ।
દૃષદ્ધૃદયતાભાવાદ્ અલમ્ એતદ્ ઉદેતિ તે ॥

પરમં મૌનમ્ આશ્રિત્ય યથાસ્થિતમ્ અવસ્થિતઃ ।
અખણ્ડમ્ એતદ્ આપ્નોતિ નરો નિર્વિઘ્નમ્ ઉત્તમમ્ ॥

બ્રહ્માભિધાનાસ્તિ શિલાતિવિસ્તૃતા તસ્યાં ત્રિલોકીચિરસાલભઞ્જિકા ।
સ્થિતા ભવાભાવરયાદિકાત્મિકા ચિત્તાન્વિતાચિત્તકકાષ્ઠમૌનિની ॥