મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.146

યથા પુસ્તમયં સૈન્યં મહારમ્ભમ્ અપિ સ્ફુટમ્ ।
વિદ્યમાનમ્ અનન્તં ચ સહસ્રાઙ્ગાયુધાદિકમ્ ॥

સ્વરૂપં પ્રતિ તજ્ જાડ્યાન્ નિત્યાસમ્ભવદીહનમ્ ।
અરૂપાલોકમનનમ્ અદિક્કાલકલાદિકમ્ ॥

કેવલં કેવલં શાન્તં સમનિર્વાણમ્ આત્મનિ ।
દૃષ્ટૈર્ અનુમિતૈર્ જ્ઞાતૈર્ ઇતરેણ દશાભ્રમૈઃ ॥

મનાગ્ અપ્ય્ અપરામૃષ્ટં વિદ્યમાનમ્ અસન્મયમ્ ।
અહમાદિત્વમ્ આદ્યં ચ તથૈવાખણ્ડિતં જગત્ ॥

બ્રહ્મપુસ્તમયં સર્વં વિદ્યમાનમ્ અસન્મયમ્ ।
રૂપાલોકમનસ્કારશબ્દાર્થપરિવર્જિતમ્ ॥

અન્યેનાનુમિતૈર્ અર્થૈર્ મુક્તમ્ આત્મનિ સંસ્થિતમ્ ।
ન ચ સત્યં ન ચાસત્યમ્ આત્મન્ય્ અદ્વયતાવશાત્ ॥

અન્યો ઽસ્તિ પુસ્તસૈન્યાનામ્ અસ્મદાદિર્ મુનીશ્વર ।
અસ્મદાદેસ્ તુ કો ઽન્યસ્ સ્યાદ્ અનન્તાદ્ બ્રહ્મણḫ પદાત્ ॥

નાસ્ત્ય્ એવ યસ્ સ નો ઽન્યો ઽસ્તિ બ્રહ્મપુસ્તમયાત્મકઃ ।
અસન્ન્ અભ્યુદિતો મોહḫ પ્રેક્ષિતો યો ન લભ્યતે ॥

સ એતાન્ અસતો ઽનન્યાન્ દૂરાદ્ ભાવવિકારકાન્ ।
પશ્યત્ય્ ઉન્મત્તકો જન્તુર્ જીવન્ન્ આત્મમૃતિં યથા ॥

સ એષો ઽપ્રેક્ષણાત્મૈવ શુક્તૌ રજતધીર્ ઇવ ।
ન વિદ્યતે પ્રેક્ષિતસ્ સઞ્ શુક્તૌ રજતધીર્ ઇવ ॥

અસ્માભિḫ પ્રેક્ષિતસ્ તેન નૂનં નિર્મૂલતાં ગતઃ ।
અનાલોકḫ પુરો રૂઢં વસ્તુ નેતિ વિલોકનાત્ ॥

યૈસ્ તુ ન પ્રેક્ષ્યતે તેષાં શતશાખં વિજૃમ્ભતે ।
અસત્ય એવ સત્યેન બાલવેતાલસૈન્યવત્ ॥

આસૃષ્ટિકરમ્ આરુદ્રમ્ ઇયં ભ્રાન્તિર્ ઉપસ્થિતા ।
તથાપ્ય્ અનન્તદુẖખાય કિં શુભં જ્ઞાતયાનયા ॥

અસન્ નિવર્તતે રામ ક્ષણાદ્ એવ નિરીક્ષિતમ્ ।
સત્યં તુ વસ્તુ કૃચ્છ્રેણ ક્ષીયતે નૈવ વાનઘ ॥

અવિદ્યા જ્ઞાતમાત્રૈવ શામ્યત્ય્ આશુ ન બાધતે ।
ન વિપ્રલમ્ભયત્ય્ અન્તર્ મૃગતૃષ્ણામ્બુધીર્ ઇવ ॥

યદ્ એવાસ્યાḫ પરિજ્ઞાનં સ એવાસ્યાḫ પરિક્ષયઃ ।
શ્રેયસે પરમાયૈવ મિત્રે શત્રુધિયો યથા ॥

પરિજ્ઞાતૈવ ગલતિ લગત્ય્ અજ્ઞાનરૂષિતા ।
સ્વભાવતશ્ ચ નાસ્ત્ય્ એવ મિથ્યા યક્ષમતિર્ યથા ॥

નાસ્ત્ય્ અવિદ્યાલમ્ ઇત્ય્ એવ પ્રત્યયો જ્ઞાનમ્ ઉચ્યતે ।
રૂઢિં ગતાજ્ઞે જ્ઞે ત્વ્ એષા બ્રહ્મ મોક્ષસ્ સ એવ ચ ॥

અસત્ પ્રેક્ષિતમ્ એવાસત્ સત્ તુ નૈવ નિવર્તતે ।
યદાસત્યજગદ્ભ્રાન્તિસ્ તદૈષાશુ નિવર્તતે ॥

કલ્પનામાત્રસમ્પત્તિર્ અકલ્પનવિલાયિની ।
મનસ્સત્તેવ મૃદ્વઙ્ગી નરાયત્તભવાભવા ॥

પુરુષાયત્તજનનમરણાયામ્ અખિન્દતઃ ।
યથાવદ્ અસ્યાં બુદ્ધાયાં મોક્ષ એવાવશિષ્યતે ॥

અદ્રિદ્યૂર્વીનદીશાદિકલ્પનામાત્રકાત્મકામ્ ।
પીત્વાકલ્પનમાત્રેણ નિર્વાતિ નિપુણં પુમાન્ ॥

યદિ શૈલાદિ સત્યં સ્યાત્ તત્ કેન વિનિવાર્યતે ।
નાસતો વિદ્યતે ભાવો નાભાવો વિદ્યતે સતઃ ॥

યથા પ્રસરતિ સ્પન્દાચ્ ચક્રવૃન્દમ્ અસજ્ જલે ।
તથોલ્લસતિ સઙ્કલ્પાચ્ ચિત્ખે સંસારમણ્ડલમ્ ॥

નિજસ્પન્દવશાદ્ એકં શતાવર્તં પયો યથા ।
નિજસ્પન્દવશાદ્ એકં જગદાત્મ પરં તથા ॥

પ્રવિચારિતમ્ અન્વિષ્ટં યાવચ્ ચક્રાદિ નામ્ભસિ ।
અસ્તિ નાપિ ચ સર્ગાદિ ચિદ્વ્યોમ્નિ ન ચ કલ્પના ॥

સ્વયત્નમાત્રસઙ્કલ્પપ્રાપ્યૌ સર્ગાપવર્ગકૌ ।
ય એવ રોચતે યસ્મૈ તયોસ્ તં સો ઽનુગચ્છતિ ॥

અવિત્ત્વાદ્ અપવર્ગત્વં વિત્ત્વાજ્ જન્મચમત્કૃતિઃ ।
વેદ્યમ્ અસ્તિ ચ નો સત્યં યથેચ્છસિ તથા કુરુ ॥

અસદ્ વેદ્યં વિનિર્માય ભુઙ્ક્તે ક ઇવ દુẖખદમ્ ।
પ્રક્ષાલનાદ્ ધિ પઙ્કસ્ય દૂરાદ્ અસ્પર્શનં વરમ્ ॥

ક ઈદૃશો ઽસ્તિ મુક્તાત્મા યો વિનિર્માય યક્ષકમ્ ।
તેનૈવ ઘટ્ટયત્ય્ આર્તં સ્વયમ્ આત્માનમ્ અક્ષતમ્ ॥

યસ્મૈ વા સર્ગવેતાલસમુત્થાનં વિરોચતે ।
આત્મનાશાય સઙ્કલ્પાદ્ ઉત્થાપયતુ સો ઽઙ્ગ તમ્ ॥

દૃશ્યં નિર્માય દ્રષ્ટૃત્વમ્ એત્યાત્માનં નિબધ્ય ચ ।
ય ઇચ્છતિ સુખં સ સ્વં વિદધાતુ યથેપ્સિતમ્ ॥

યથાભૂતાર્થકથને વયં નામ સમુદ્યતાઃ ।
શ્રુત્વા સત્યમ્ અસત્યં તુ ગૃહ્ણાતુ સ્વેચ્છયા જનઃ ॥

સર્ગાર્થી સર્ગયુક્તીહો મોક્ષાર્થી મોક્ષયુક્તિમાન્ ।
ભવત્વ્ અત્ર મહાબાહો ન નẖ કશ્ચિદ્ અપિ ગ્રહઃ ॥

સર્ગાદ્ વ્યાવૃત્તસંવિદ્ યસ્ સબાહ્યાભ્યન્તરાત્મનઃ ।
સર્ગાસત્તાવબોધાત્મા સો ઽમૃતત્વાય કલ્પતે ॥

સર્ગાસત્તાપ્રત્યયેન સર્ગસંવિન્ નિવર્તતે ।
સાહન્તા સમનસ્કારા શિષ્યતે યદ્ અનામ તત્ ॥

સુવિચારિતમ્ અન્વિષ્ટં યાવત્ સર્ગો ન વિદ્યતે ।
સાહન્તાદિમનસ્કારẖ કિમ્ અન્યદ્ ભ્રમકારણમ્ ॥

પાતાલમ્ આવિશસિ યાસિ નભો વિલઙ્ઘ્ય દિઙ્મણ્ડલં ભ્રમસિ ચેત્ તદ્ અનાત્મતાત્મા ।
ભ્રાન્તીતરો ઽહમ્ ઇતિ નાસ્તિ ન સર્ગવર્ગસ્ સ્પન્દેતરો ઽનિલ ઇવામ્બ્વિતરેવ ધારા ॥