મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.144

પ્રત્યેકમ્ એવમ્ ઉદિતḫ પૃથક્સંસારષણ્ડકઃ ।
સસુરાસુરપાતાલલોકાન્તરધરામ્બરઃ ॥

બ્રહ્મવિષ્ણ્વિન્દ્રરુદ્રાદ્યા એવમ્ એવ ગતાસ્ સ્થિતિમ્ ।
સઙ્કલ્પાત્માન એવેમં સર્ગસઙ્કલ્પમ્ આશ્રિતાઃ ॥

બ્રહ્મવિષ્ણ્વિન્દ્રરુદ્રાદિḫ પૂર્વમ્ એવ મનોમયી ।
માયેયમ્ ઉદિતા મિથ્યા સર્ગતા કલ્પનાત્મિકા ॥

યદ્ યદ્ આલોક્યતે કિઞ્ચિન્ માયાયાસ્ તદ્ અસન્ નભઃ ।
અન્તરન્તરસારાત્મરમ્ભાસ્તમ્ભા ઇવોદિતાઃ ॥

સઙ્કલ્પપુરુષા એતે બ્રહ્મરુદ્રેન્દ્રકાદયઃ ।
અસત્યાશ્ ચૈવ સત્યાશ્ ચ ચિત્ત્વાચિત્ત્વૈર્ ઇહ સ્થિતાઃ ॥

ભૂતં પ્રતિ પૃથગ્ભૂતસ્ સર્ગો વિકસિતસ્ સ્વયમ્ ।
સઙ્કલ્પસ્વપ્નપુરવન્ મનોરાજ્યવદ્ આતતઃ ॥

સર્વગત્વાચ્ ચ ચિદ્ધાતોર્ મિથશ્ ચાનુભવભ્રમાત્ ।
સર્ગેષ્વ્ એતેષુ સદ્રૂપાસ્ સમસ્તા ભૂતજાતયઃ ॥

સમ્મિલન્તિ મિથẖ કેચિન્ નિરાવરણસંવિદઃ ।
સર્ગાḫ પરિણમન્ત્ય્ અન્યે ત્વ્ અપરસ્પરવેદિનઃ ॥

કાકતાલીયવત્ કેચિત્ સર્ગાસ્ સર્ગે પતન્ત્ય્ અપિ ।
દેશમ્ અન્યમ્ ઇમં પ્રાપ્તા વયમ્ ઇત્ય્ એવ ભાવિતાઃ ॥

ક્રમેણાનેન હે રામ તે સ્વપ્નપુરુષા અપિ ।
સઙ્કલ્પપુરુષાશ્ ચૈવ સત્યાશ્ ચિત્ત્વાદ્ અખણ્ડિતાત્ ॥

ચિદ્ઘનં ચિત્ત્વસારત્વાચ્ ચિત્ત્વમ્ એવાવતિષ્ઠતે ।
નાસ્ય વિઘ્નો ન વેધો ઽસ્તિ નાન્યતા ન ચ નાશિતા ॥

સઙ્કલ્પપુરુષાસ્ સત્યાસ્ સત્યાશ્ ચ સ્વપ્નવિભ્રમાઃ ।
વર્તમાનાર્થકારિત્વાન્ નેહ કિઞ્ચિદ્ અસન્મયમ્ ॥

પરસ્પરમ્ અલભ્યત્વાદ્ યન્ નાર્થાય ન વસ્તુ તત્ ।
સત્યમ્ અસ્માકમ્ અપ્ય્ એષ દેશાન્તરનરો યથા ॥

યદ્ યથા યેન યત્રાસ્તિ તત્ તથા તેન તત્ર તત્ ।
નાત્ર સત્યે સદસતી તેનાલં મૌનવાન્ ભવ ॥

જગત્ સ્વભાવતો નાસ્તિ યચ્ ચેદં પરિદૃશ્યતે ।
તત્ સર્વં બ્રહ્મસત્તૈવ પ્રેક્ષિતં વા ન કિઞ્ચન ॥

બ્રવીમ્ય્ અભ્યુપગમ્યાપિ સર્ગાદિ યદિ વિદ્યતે ।
તદ્ એતજ્ જઠરં બ્રાહ્મં વિદ્ધિ તત્કચનાત્મકમ્ ॥

યથાન્તર્ ઇક્ષોર્ માધુર્યં તૈક્ષ્ણ્યં ચ મરિચાદિષુ ।
તથાન્તર્ બ્રહ્મણો દૃશ્યમ્ અહન્તાદિ જગત્ત્રયમ્ ॥

અહં જગદ્ દૃશ્યમ્ ઇતિ શબ્દાર્થૈḫ પરિવર્જિતમ્ ।
અખણ્ડિતમ્ ઇદં સત્યમ્ ઇદંશબ્દાર્થવર્જિતમ્ ॥

દ્યૌẖ ક્ષમા વાયુર્ આકાશં પર્વતાસ્ સરિતો દિશઃ ।
સતો ઽનવયવસ્યાપિ ભાગા બહિર્ અવસ્થિતાઃ ॥

પુરુષં પ્રતિ સઙ્કલ્પાત્ સર્ગો હૃદિ વિજૃમ્ભતે ।
સાદ્રિદ્યૂર્વીનદીશાંશẖ કૌશે રસ ઇવાઙ્કુરે ॥

સંવિત્ સ્વોદરસંલીનં ખાત્મકા ખાત્મકં જગત્ ।
યથાભિરુચિતેનાન્તર્ ભોગેનાસ્વાદયત્ય્ અલમ્ ॥

ન સ્વપ્ને ગમ્યતે દેશો ન દેશો હૃદમ્ એતિ વા ।
ન જાગ્રતિ બહિર્દેશો ન જાગ્રદ્ દેશવર્તિ વા ॥

નાન્તસ્ત્વં વિદ્યતે કિઞ્ચિન્ ન બહિષ્ટ્વં ચ વાનઘ ।
નાકલ્પના નાપિ ચ વા કલ્પનાકલનાસ્તિ વા ॥

સંવિન્ મુકુલિતાત્માનં ત્રિજગન્મણ્ડલીમ્ ઇયમ્ ।
યત્ સ્વાદયતિ તસ્યૈતન્ નામ સ્વપ્નાભિધં સ્થિતમ્ ॥

યદ્ આત્માનં વિકસિતા ત્રિજગન્મણ્ડલીમ્ ઇયમ્ ।
યત્ સ્વાદયતિ તસ્યૈતચ્ ચિહ્નં જાગ્રદ્ ઇતિ સ્થિતમ્ ॥

યન્ ન સંવિત્ સ્વમ્ આત્માનં કઞ્ચિત્ કાલં શ્રમાદ્ ઇવ ।
આસ્વાદયતિ શાન્તેવ તત્ સુષુપ્તાભિધં સ્મૃતમ્ ॥

નિર્વાણે વાપુનર્ભ્રાન્ત્યૈ યદ્ આત્માનં ન વિન્દતે ।
સંવિત્ સ્થિરસમાભાસા તત્ તુર્યં મોક્ષ ઉચ્યતે ॥

અન્તશ્ ચેતનપદ્મસ્ય જગદ્ગન્ધો ઽસ્ત્ય્ અસૌ બહિઃ ।
સ્ફુરતિ પ્રસૃતે તસ્મિન્ન્ અન્તરસ્ફુરિતાત્મનિ ॥

ન સર્ગસંવિદોર્ ભેદḫ પવનસ્પન્દયોર્ ઇવ ।
વાત એવ યથા સ્પન્દસ્ સંવિદ્ એવ તથા જગત્ ॥

સ્પન્દશબ્દાર્થધીત્યાગે યાદૃશી પવનસ્થિતિઃ ।
સર્ગશબ્દાર્થધીત્યાગે તાદૃશી સર્ગસંસ્થિતિઃ ॥

સ્પન્દશબ્દાર્થધીર્ વાયૌ કલ્પિતાકલનાક્ષયા ।
સર્ગશબ્દાર્થધીશ્ શાન્તે કલ્પિતાકલનાક્ષયા ॥

યત્ સઙ્કલ્પસમુત્થાનં તદ્ અસઙ્કલ્પનં ક્ષયિ ।
એતચ્ ચાનુભવાત્ સિદ્ધં કિમ્ એતાવતિ દુષ્કરમ્ ॥

ન સર્ગો ઽસ્તિ વિદ્ અસ્ત્ય્ અચ્છા સા ચ સત્યેવ ખોપમા ।
વિચ્છબ્દાર્થાકલ્પનેન તદ્ એતદ્ બુધ્યતે સ્વયમ્ ॥

ન સર્ગસર્ગશબ્દાર્થમતિર્ અસ્તીતિ નિશ્ચયઃ ।
સર્ગસઙ્કલ્પસંશાન્તાવ્ આત્મનૈવાશુ બુધ્યતે ॥

અસર્ગપ્રતિપત્તિર્ હિ સર્ગશબ્દાર્થવિસ્મૃતૌ ।
સ્ફુટીભવત્ય્ અશેષેણ શિષ્યતે યદ્ અનામ તત્ ॥

વેદનં સર્ગસંવિત્તિર્ અવેદનમ્ અસર્ગકમ્ ।
ન વેદનાવેદનયોર્ ભેદશ્ શબ્દાદ્ ઋતે ઽસ્તિ ચ ॥

સર્વસ્યાનન્તરૂપત્વાત્ ક્વ ભેદẖ ક્વ ચ ભેદનમ્ ।
ક્વ વિસ્મૃતિર્ અતશ્ શાન્તં તૂષ્ણીમ્ એવાસનં શિવમ્ ॥

નિરસ્તસઙ્કલ્પવિકલ્પજાલમ્ આલાનકલ્પં સુચિરોષિતં યત્ ।
પ્રશાન્તશાસ્ત્રાર્થવિચારસત્તમ્ અશઙ્કમ્ આદ્યં શિવમ્ અવ્યયં તત્ ॥