મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.142

મૂઢસ્યાસત્કુલોત્થસ્ય પ્રવૃત્તસ્ય નરસ્ય ચ ।
અપ્રાપ્તયોગસઙ્ગસ્ય કથમ્ ઉત્તરણં ભવેત્ ॥

એકામ્ અથ દ્વિતીયાં વા તૃતીયાં ચેતરાં ચ વા ।
આરૂઢસ્ય મૃતસ્ય સ્યાત્ કીદૃશી ભગવન્ ગતિઃ ॥

મૂઢસ્યારૂઢદોષસ્ય તાવત્ સંસૃતિર્ આતતા ।
યાવજ્ જન્માન્તરશતૈશ્ કાકતાલીયયોગતઃ ॥

અથ વા સાધુસઙ્ગત્યા પ્રવૃત્તસ્ય નરસ્ય નો ।
ઉદેતિ વૈરાગ્યમતિર્ મરૌ પુષ્પલતા યથા ॥

વૈરાગ્યમતિર્ એવં સા પ્રવૃદ્ધા ભૂમિકાક્રમે ।
નિયોજયતિ સંસારે તટીમ્ ઇવ તરઙ્ગિણી ॥

કેચિજ્ જન્મમહાયોગૈર્ અપ્ય્ અલબ્ધવિચારણાઃ ।
અરઘટ્ટઘટીયન્ત્રમ્ ઇવોર્ધ્વાધḫપરાસ્ સ્થિતાઃ ॥

પ્રથમાં વેતરાં વાપિ યોગભૂમિં તુ યો ઽભ્યસેત્ ।
આયુẖક્ષયમ્ અવાપ્નોતિ પુનḫપાશ્ચાત્યજન્મને ॥

સ તમ્ અભ્યસ્તમ્ એવાન્તર્ બુદ્ધૌ પરિકરં વરમ્ ।
વહન્ યાતિ મૃતેḫ પાર્શ્વં યથા સ્રોતસ્ સરિદ્રયમ્ ॥

તત્ર તૈશ્ શુભસઙ્કલ્પૈḫ પવિત્રકલનાત્મકઃ ।
તાદૃગ્ગુણમયૈર્ એવ મિત્રબન્ધુભિર્ અન્વિતઃ ॥

અદીનાત્મા જગદ્ભાવાન્ અખિલાન્ અપરામૃશન્ ।
સંસ્મરન્ પરયા ભક્ત્યા જગત્તરણકારણમ્ ॥

સદ્વાસનામનોરૂપો વિજહાતિ શરીરકમ્ ।
વાતાવધૂનનાધૂતમ્ આમોદẖ કુસુમં યથા ॥

પ્રાણવાતાન્વિતો જીવગન્ધો દેહસરોરુહમ્ ।
પ્રવિહાય સમુડ્ડીનẖ કમ્ અપ્ય્ આકાશમ્ આગતઃ ॥

મુહૂર્તમ્ એકં સૌષુપ્તીમ્ અવસ્થામ્ અનુતિષ્ઠતિ ।
દેહભારં પરિત્યજ્ય ગાઢાં નિદ્રામ્ ઉપાગતઃ ॥

ક્ષણાત્ પ્રબોધમ્ આયાતસ્ સતતાભ્યસ્તયા સ્વયા ।
આપૂર્યતે વાસનયા સરિત્ખાત ઇવામ્ભસા ॥

સંસ્મૃત્ય સ્વધિયા સાધુસ્ સ સ્વભાવનયા તયા ।
વ્યોમ્નિ વ્યોમવપુર્ યસ્મિંસ્ તિષ્ઠેત્ પુર્યષ્ટકાન્વિતઃ ॥

ન તુ દૂરે ન નિકટે વ્યોમ નેદં ન ચેતરત્ ।
કામ્ અપ્ય્ અવર્ણનાયોગ્યાં તામ્ આકાશદશાં વિદુઃ ॥

તતસ્ સ જીવો વ્યોમ્ન્ય્ અત્ર પ્રાણવાતમયાત્મકઃ ।
શનૈḫ પ્રાગ્ભાવમ્ આદત્તે મધૌ રસમ્ ઇવાઙ્કુરઃ ॥

ભાવના યા સદાભ્યસ્તા તામ્ એવ મરણાવધૌ ।
સ્મરઞ્ જીવો જહાતીમં ભીમં ભારં કલેવરમ્ ॥

યં યં ભાવં સ્મરન્ દેહાત્ સદાભાવિતમ્ ઉત્પ્લુતઃ ।
તસ્યૈવ ફલમ્ આપ્નોતિ સ્વપૌરુષબલાર્જિતમ્ ॥

આદેહં યત્ સદાભ્યસ્તં જીવેન તદ્ અસૌ મૃતૌ ।
સર્વાન્ ભાવાન્ અનાદૃત્ય સ્મરતીદં કૃતં મયા ॥

યુદ્ધરાજ્યસુરારામપાઠરોદનવિભ્રમાન્ ।
સ્વકર્મફલભીતો ઽસૌ નાગ્રસ્થાન્ અપિ પશ્યતિ ॥

ય આસન્નફલો ભાવસ્ સ્વવશેનાવશેન વા ।
સર્વભાવોપમર્દેન સ એવાગ્રે વિલોક્યતે ॥

શુભમ્ અસ્તુ મમેદાનીં ચિરં માશુભમ્ અસ્તુ મે ।
આકીટામરમ્ આશૈષા ક્ષીયતે ન કદાચન ॥

ક્ષીયતે ભાવનૈષાન્તẖ કેવલં વિદિતાત્મનઃ ।
આકાશવિશદશ્ શાન્તો જ્ઞḫ પ્રનિર્વાતિ શામ્યતિ ॥

જડશ્ ચેત્ તત્ પુરો ભાવાન્ મૃતૌ કાંશ્ચિન્ ન પશ્યતિ ।
અજડશ્ ચેત્ તદભ્યસ્તૈર્ ભાવૈર્ આક્રમ્યતે ઽવશઃ ॥

એવમ્ આકાશરૂપો ઽસૌ જીવસ્ સંવૃતવાસનઃ ।
તં મુહૂર્તં જડાવસ્થો યુગં યાતં પ્રપશ્યતિ ॥

અભવં પ્રાગ્ અહં જન્તુર્ મૃતસ્ તત્રાસ્મિ બન્ધુષુ ।
યુગમ્ અત્ર પરિક્ષીણમ્ અભિપશ્યતિ સ ક્ષણાત્ ॥

મુહૂર્ત એવ સઞ્જાતે સ જીવો યુગનિશ્ચયે ।
ઇહ જાતુ પ્રવૃત્તો ઽસ્મિ દેશ ઇત્ય્ અવબુધ્યતે ॥

અભવં પ્રાગ્ અહં જન્તુર્ મૃતસ્ તત્રાસ્મિ બન્ધુષુ ।
તતẖ કૃતા મે સ્વજનૈḫ પિણ્ડદાનાદિકાẖ ક્રિયાઃ ॥

તાભિર્ લબ્ધશરીરેણ મયા સુકૃતદુષ્કૃતે ।
ભુક્તે ચિરતરં કાલં જાતો ઽસ્મ્ય્ અદ્યેત્થમ્ ઉત્થિતઃ ॥

ઇત્થં મુહૂર્ત એવાસૌ ગતે પ્રત્યયવાન્ ભવન્ ।
સ્વવાસનાનુસારેણ દેહમ્ આત્મનિ પશ્યતિ ॥

મુહૂર્તે સુચિરં કાલમ્ અશરીરશ્ શરીરકમ્ ।
ચિનોતિ પશ્યત્ય્ અભ્યેતિ જીવસ્ સ્વપ્નં ભવાન્ ઇવ ॥

અશ્રેષ્ઠયા વાસનયા દુષ્ટાત્મફલવાન્ અહમ્ ।
દુẖખવાન્ અધમો જાત ઇતિ પશ્યતિ જીવકઃ ॥

પ્રધાનયા વાસનયા પ્રધાનફલવાન્ અહમ્ ।
જાતḫ પ્રધાન એવેતિ ચિનોત્ય્ આત્માનમ્ આત્મના ॥

જીવ એવમ્ અદેહો ઽપિ સદેહત્વમ્ ઉપાગતઃ ।
દેશકાલક્રમપ્રૌઢં પરલોકં પ્રપશ્યતિ ॥

અયં સ પરલોકો મે ધર્મરાજનરા ઇમે ।
અયં નીતો ઽસ્મિ નેયો ઽયં મમેદં તત્ત્વમ્ ઈહિતમ્ ॥

પરલોકભુવસ્ ત્વ્ એતાસ્ સત્યં વચ્મિ પુરાકૃતમ્ ।
પૃષ્ટો ઽસ્મ્ય્ અયં ધર્મભૃતા ચ્છાયેયં મમ સાક્ષિણી ॥

સુકૃતં દુષ્કૃતં ચેદં કર્મ મે પુરતસ્ સ્થિતમ્ ।
અયં નીતો ઽસ્મિ ગચ્છામિ સ્વર્ગં નરકમ્ એવ વા ॥

એવમ્પ્રત્યયવાઞ્ જીવો દીર્ઘં સંસૃતિવિભ્રમમ્ ।
સમ્પશ્યતિ ક્ષણેનૈવ સંવત્સરશતેન ચ ॥

એષ દુẖખમહાષણ્ડો વાસનાબીજકોટરાત્ ।
અહમ્ ઇત્ય્ આત્મનો વ્યક્તં દુર્જાતાદ્ ઉપજાયતે ॥

નિયોજિતો ઽસ્મ્ય્ અયં દુẖખે સુખે વા યોજિતો ઽસ્મ્ય્ અયમ્ ।
અયં મે વત્સરો યાત ઇદં વર્ષશતં ગતમ્ ॥

એતત્ તદ્ દુષ્કૃતં ભુક્તમ્ એતાસ્ તાસ્ સ્વર્ગસમ્પદઃ ।
યોન્યન્તરેષુ તિષ્ઠન્ હિ સ્થિતો ઽસ્મ્ય્ અહમ્ ઇહ દ્રુમઃ ॥

સ્થિતાસ્મીયમ્ અહં વલ્લી સમ્પન્નો ઽસ્મીહ ષણ્ડકઃ ।
ગર્દભો ઽયમ્ અહં જાતશ્ શુકો ઽયમ્ અહમ્ આસ્થિતઃ ॥

મર્કટો ઽસ્મીહ સમ્પન્નસ્ સમ્પન્નો ઽસ્મીહ તિત્તિરિઃ ।
ઋક્ષો ઽસ્મીહ વટો ઽસ્મીહ મત્સ્યો ઽસ્મીહાથ કચ્છપઃ ॥

ઇહ વર્ષશતં તિર્યગ્ ઇહ વર્ષશતં તૃણમ્ ।
પ્રાપ્નોમિ માનુષીં જાતિં નરો ભૂયો ભવામ્ય્ અહમ્ ॥

પિણ્ડદાનાદિભિર્ બન્ધુકૃત્યૈસ્ સત્પુત્રચેષ્ટિતૈઃ ।
ક્ષીણદુષ્કૃતસમ્પન્નો ભવામિ પુરુષો ઽધુના ॥

અયમ્ અસ્યાસ્ સ્ત્રિયા ગર્ભે માતુર્ અસ્મિ નિયોજિતઃ ।
ગર્ભમાસાષ્ટકે ક્ષીણે પિતુર્ જાતો ઽસ્મ્ય્ અયં ગૃહે ॥

સ્થિતો ઽસ્મ્ય્ અયમ્ અહં બાલḫ પ્રાપ્તો ઽસ્મિ નવયૌવનમ્ ।
અયં જરામ્ અહમ્ ઇતશ્ ચિરાદ્ અયમ્ અહં મૃતઃ ॥

ઇત્યાદ્ય્ અનુભવઞ્ જીવો નિજવિભ્રમજર્જરઃ ।
ઉહ્યતે વાસનાવાત્યાપરાવર્તૈḫ પુનḫ પુનઃ ॥

વાસનાબિલકલ્લોલૈર્ વિવિધાવર્તવૃત્તિભિઃ ।
જીવતૃણ્યાસ્ સ્ફુરન્તીમાસ્ સંસારૈકમહાર્ણવે ॥

જીવẖ ક્વચિત્ સુષુપ્તસ્થẖ ક્વચિત્ સ્થાવરતાજડઃ ।
ક્વચિદ્ વ્યાધિપરિમ્લાનẖ ક્વચિદ્ આધિભિર્ આતુરઃ ॥

સુખી દુẖખી ભવો ઽભાવો નરો નાગો ઽમરો ઽસુરઃ ।
બકẖ કાકશ્ શુકશ્ શઙ્ખસ્ તિત્તિરિર્ હરિણો વૃષઃ ॥

ભવત્ય્ અભવ્યતામ્ એત્ય દુẖખાદ્ દુẖખં ભયાદ્ ભયમ્ ।
પતન્ન્ આપાતરમ્યેષુ રમતે ભોગભસ્મસુ ॥

અશરીરો નિરાકારસ્ સઙ્કલ્પાત્મામ્બરાસ્પદઃ ।
પિશાચો ઽસ્મીતિ સંવિત્ત્યા ક્વચિદ્ ધત્તે પિશાચતામ્ ॥

યદ્ યત્ સર્ગે યથા રૂઢં તત્ તથા તુ નિષેવતે ।
જીવં સર્વાત્મકં તજ્જ્ઞમ્ અતજ્જ્ઞમ્ અપિ વાનઘ ॥

યક્ષરક્ષḫપિશાચાદિભાવનાભ્રમભેદતઃ ।
જન્મનામ્ અત્ર સઙ્ખ્યાં ન કર્તું મમ સમાર્થતા ॥

પદાર્થભાવનામાત્રાદ્ અતિદુẖખપરમ્પરાઃ ।
અહન્તાત્મન ઉદ્યન્તિ સત્યાસત્યઘનભ્રમાઃ ॥

એવં ખ એવ જાયન્તે ખરૂપાસ્ સંસૃતિભ્રમાઃ ।
ન દેશકાલાવરણં કુર્વન્ત્ય્ એતે મનાગ્ અપિ ॥

અનારતં સર્ગપરમ્પરાણામ્ અરૂપિણીનામ્ અથ રૂપિણીનામ્ ।
જલદ્રવાનુક્રમસંસ્થિતાનાં ક્રાન્તો ઽસ્મિ ખે ખાત્મતયોદિતાનામ્ ॥