મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.141

અભ્યાસાજ્ જ્ઞાનશાસ્ત્રાણાં કરણાત્ પુણ્યકર્મણામ્ ।
જન્તોર્ યથાવદ્ એવેયં વસ્તુદૃષ્ટિḫ પ્રસીદતિ ॥

તૃતીયાં ભૂમિકાં પ્રાપ્ય બુદ્ધો ઽનુભવતિ સ્વયમ્ ।
દ્વિપ્રકારમ્ અસંસઙ્ગં તસ્ય ભેદમ્ ઇમં શૃણુ ॥

અસંસઙ્ગસ્ય ભગવન્ પ્રથમં બ્રૂહિ લક્ષણમ્ ।
કથયિષ્યસિ મે પશ્ચાદ્ અસ્યૈવ દ્વિપ્રકારતામ્ ॥

દ્વિપ્રકારત્વકથનપ્રસઙ્ગેનૈવ લક્ષણમ્ ।
અસંસક્તેશ્ શૃણુતરાં દુરિતં યેન નશ્યતિ ॥

દ્વિવિધો ઽયમ્ અસંસઙ્ગસ્ સામાન્યશ્ શ્રેષ્ઠ એવ ચ ।
શૃણુ સામાન્યમ્ એવાદૌ સ એવ શ્રૈષ્ઠ્યમ્ એષ્યતિ ॥

નાહં કર્તેશ્વરẖ કર્તા ન કશ્ચિદ્ વાથ કો ઽપિ વા ।
ઇત્ય્ અમજ્જનમ્ અર્થેષુ સામાન્યાસઙ્ગનામકમ્ ॥

સમ્પદ્યત ઇદં કિઞ્ચિત્ કયાપ્ય્ એવેશ્વરેચ્છયા ।
ભાવનાભાવનમ્ ઇતિ સામાન્યાસઙ્ગનામકમ્ ॥

અજો ઽહમ્ અવ્યયાત્માહમ્ અનન્તો ઽહમ્ અનામયઃ ।
અકર્તાસ્મીત્ય્ અનિચ્છત્વં સામાન્યાસઙ્ગનામકમ્ ॥

એવમ્ એવ પ્રવર્તન્તે પ્રેમાણિ ચ ધનાનિ ચ ।
એવમ્ એવાવહીયન્તે કસ્ય કેવાત્ર કર્તૃતા ॥

આપાતરમણીયાનિ વિમર્દવિરસાનિ ચ ।
કાકતાલીયયોગેન સુખાન્ય્ આયાન્તિ યાન્તિ ચ ॥

ભોગા વિષમસમ્ભોગા ભોગા ઇવ ફણાવતામ્ ।
નાહમ્ એતેષુ નૈતે મે જાગર્મ્ય્ આત્મનિ શાન્તધીઃ ॥

ભોગા ભવમહારોગાસ્ સમ્પદḫ પરમાપદઃ ।
વિયોગા એવ સંયોગા આધયો વ્યાધયો ધિયઃ ॥

કાલẖ કવલનોદ્યુક્તસ્ સર્વભાવાન્ અસન્મયાન્ ।
અપ્ય્ અત્તિ વિપ્રલમ્ભેન સ્વાત્માનમ્ અપિ મોહયન્ ॥

અપ્ય્ અસત્યાનિ સન્તીવ નાન્તવન્ત્ય્ અન્તવન્તિ ચ ।
ચિદ્રત્નરશ્મિજાલાનિ જગન્ત્ય્ અગણિતાન્ય્ અહો ॥

વિચારેણ ન લભ્યન્તે ન સન્ત્ય્ અગ્રગતાન્ય્ અલમ્ ।
જાગ્રતિ સ્વપ્નદૃષ્ટાનિ પુરાણીવ સ્થિતાન્ય્ અપિ ॥

સવાતવનવલ્લીનાં છાયા ઇવ પુનḫ પુનઃ ।
અનારતવિલોલાનિ ભવન્તિ ન ભવન્તિ ચ ॥

અનાસ્થયેતિ ભાવાનાં યદ્ અભાવનમ્ આન્તરમ્ ।
નાહં કર્તા ન ભોક્તેતિ સામાન્યો ઽસાવ્ અસઙ્ગમઃ ॥

ન કર્તાસ્મિ ન ભોક્તાસ્મિ ન વક્તાસ્મિ ન યામિ ચ ।
પ્રસૃતેહેશ્વરેચ્છેત્થં સામાન્યૈવમ્ અસઙ્ગતિઃ ॥

ઈશ્વરાર્પણયા યદ્ યત્ ક્રિયતે મુક્તવાસનમ્ ।
સામાન્યાસક્તિતાનામ તદ્ આહુḫ પરમં પદમ્ ॥

અસંસઙ્ગો ઽયમ્ ઉક્તસ્ તે સામાન્યો રઘુનન્દન ।
ઇમં શ્રેષ્ઠમ્ અસંસઙ્ગં શૃણુ શ્રુતિરસાયનમ્ ॥

અનેન ક્રમયોગેન સંયોગેન મહાત્મનામ્ ।
નિયોગેન સતામ્ અન્તḫ પ્રયોગેણ સ્વસંવિદામ્ ॥

પૌરુષેણ પ્રયત્નેન તાવદ્ અભ્યાસ ઉહ્યતે ।
કરામલકવદ્ યાવત્ સર્વસારો ઽનુભૂયતે ॥

યા યોદેતિ મનાગ્ ઇચ્છા તસ્યાસ્ તસ્યા નિપાતનાત્ ।
પદમ્ આસાદ્યતે સારં કયાચિન્ નાન્યયા ધિયા ॥

દૃષ્ટે સકલસીમાન્તે ત્રિજગત્કણદીપકે ।
સંસારસરિતḫ પારે સારે પરમકારણે ॥

નાહં કર્તેશ્વરẖ કર્તા નાસ્મિ કર્તા ન ચેશ્વરઃ ।
નાયમ્ અસ્મિ ન ચાન્યો ઽહમ્ અહમ્ અસ્મીતરશ્ ચ વા ॥

કૃત્વા દૂરતરે નૂનમ્ ઇતિ શબ્દાર્થભાવનાઃ ।
યન્ મૌનમ્ આસિતં શાન્તં શ્રેષ્ઠાસંસઙ્ગ ઉચ્યતે ॥

યન્ નાન્તર્ નામ્બરે નાધો નોર્ધ્વે નાશાસુ નાવનૌ ।
ન પદાર્થે નાપદાર્થે ન જડે ન ચ ચેતને ॥

આસિતં ભાસનં શાન્તમ્ અવાસનમ્ અભાવનમ્ ।
અનાદ્યન્તમ્ અજં કાન્તં તચ્ છ્રેષ્ઠાસઙ્ગ ઉચ્યતે ॥

અચિત્તચેતનાનન્દં સર્વભાવાન્તરાસનમ્ ।
યદ્ વસન્તાદિરસવત્ તચ્ છ્રેષ્ઠાસઙ્ગ ઉચ્યતે ॥

અનિમજ્જનમ્ અર્થેષુ ભાવનાભાવનં હૃદિ ।
અવેદનં સુખાદીનામ્ અસંસઙ્ગં પરં વિદુઃ ॥

કર્મસ્વ્ અર્થેષુ ચિન્તાસુ વાસનાસ્વ્ આત્મતાસુ ચ ।
અવેદનમ્ અમગ્નત્વં શ્રેષ્ઠાસંસઙ્ગ ઉચ્યતે ॥

અજ્ઞાનપઙ્કપીઠાયાં જ્ઞપ્તિભૂમૌ સ્વભાવતઃ ।
કાકતાલીયયોગાદ્ વાક્ષયાદ્ વા સર્વકર્મણામ્ ॥

સંવિજ્જલવિલાસાયાં વિશદ્દેહમૃણાલકઃ ।
જાતો હૃદયસદ્વાપ્યાં ચિન્તાશફરિકાન્વિતઃ ॥

સન્તોષામોદમધુરસ્ સત્કાર્યામલપલ્લવઃ ।
ચિત્તનાલાગ્રસંલીનો ઽવિઘ્નકણ્ટકસઙ્કટઃ ॥

વિવેકપદ્મો રૂઢો ઽન્તર્ વિચારાર્કવિકાસિતઃ ।
ફલં ફલત્ય્ અસંસઙ્ગં તૃતીયાં ભૂમિકાં ગતઃ ॥

અસંસક્તમના મૌની મુનિર્ મદબહિષ્કૃતઃ ।
ભવત્ય્ અવિદ્યમાનાભસ્ તૃતીયાં ભૂમિકામ્ ઇતઃ ॥

સમવાયાદ્ વિશુદ્ધાનાં સમત્વાદ્ ધર્મકર્મણામ્ ।
કાકતાલીયયોગેન પ્રથમોદેતિ ભૂમિકા ॥

ભૂમિḫ પ્રોદિતમાત્રાન્તર્ અમૃતાઙ્કુરિકૈવ સા ।
વિવેકેનામ્બુસેકેન રક્ષ્યા પાલ્યાતિ ધીમતા ॥

યેનાંશેનોલ્લસત્ય્ એષા વિચારેણોદયં નયેત્ ।
તમ્ એવાનુદિનં યત્નાત્ કૃષીવલ ઇવાઙ્કુરમ્ ॥

એષા હિ પરિમૃષ્ટાન્તર્ અન્યાસાં પ્રસવૈકભૂઃ ।
પત્ત્રાણામ્ અઙ્કુર ઇવ તદ્રૂઢો ઽન્યાસુ રોહતિ ॥

તૃતીયેયમ્ અસંસઙ્ગકારિણી ભવતારિણી ।
અનયોદિતયોદેતિ ભાનુભાસેવ પદ્મિની ॥

વિજિત્યાવગ્રહક્ષોભદુર્દેશપ્રમુખાન્ અરીન્ ।
સુસિક્તમૂલા લતિકા દદાત્ય્ અવિકલં ફલમ્ ॥

અસંસક્તમતિર્ મૌની મદમાત્સર્યવર્જિતઃ ।
વૃષ્ટશારદમેઘાભો ભવેદ્ ભવ્યસ્ ત્રિભૂમિકઃ ॥

વિદિતાખિલવેદ્યસ્ય શાન્તસન્દેહસન્તતેઃ ।
નૈવ તસ્ય કૃતેનાર્થો નાકૃતેનેહ કશ્ચન ॥

તૃતીયાં ભૂમિકાં પ્રાપ્તસ્ સામાન્યાસઙ્ગવાન્ ઇહ ।
વિચરત્ય્ અસમુન્નદ્ધḫ પરમ્ આકલયન્ પદમ્ ॥

શ્રેષ્ઠાસંસઙ્ગવાન્ એષ તૃતીયે ભૂમિકાપદે ।
ભવતિ પ્રોષિતાશેષસઙ્કલ્પકલનાસ્પદે ॥

લગત્ય્ અસંસક્તમતેર્ ન કર્મફલભાવના ।
વારીવ પદ્મપત્ત્રસ્ય રત્નસ્યેવોપરઞ્જના ॥

નિત્યાસંસક્તયા બુદ્ધ્યા પ્રકૃતં બહિર્ આચરન્ ।
અન્તર્ અક્ષોભ એવાસ્તે હૃદયેનાપરાજિતઃ ॥

એનામ્ અસંસઙ્ગદશામ્ અવાપ્ય પતત્ય્ અપીચ્છન્ન્ ઇહ સંસૃતિં નો ।
ઇચ્છા ચ નોદેતિ ન રામ તે ભો યોદેતિ સા સત્ત્વચમત્કૃતિર્ હિ ॥