મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.140

સપ્તાનાં યોગભૂમીનામ્ અભ્યાસẖ ક્રિયતે કથમ્ ।
કીદૃશાનિ ચ ચિહ્નાનિ ભૂમિકાં પ્રતિ યોગિનઃ ॥

યતẖ કુતશ્ચિત્ સમ્પન્નમ્ અવિદ્યાવ્યાધિવેદનમ્ ।
સત્યં ભવત્વ્ અસત્યં વા ચિકિત્સાં ત્વ્ અસ્ય મે શૃણુ ॥

પરાદ્ અનન્તાદ્ યદ્ય્ એષા તત્ તદ્ એવેયમ્ અક્ષતમ્ ।
ન જાતેયં ન ચાવિદ્યા બોધમાત્રાદ્ ભવેદ્ અતઃ ॥

પક્ષમ્ એતમ્ અનાદૃત્ય સ્વસઙ્કલ્પવિલાસિનઃ ।
સત્યામ્ અપીહાવિદ્યાયાં શૃણુ નિર્નાશને ક્રમમ્ ॥

જન્તુḫ પ્રથમજાતસ્ તુ સુષુપ્તાવસ્થચેતનઃ ।
ભાવિભાવનદુẖખાત્મા ક્રિમિસંવિદ્ ભવત્ય્ અધીઃ ॥

ભવેચ્ ચેન્ નવજાતસ્ય ન ભાવી ભાવનોદયઃ ।
સુખાદિસંવિદા સદ્યસ્ તત્ સ એવ પરં પદમ્ ॥

એતાવતૈવ સૌષુપ્તી સ્થિતિર્ ભિન્ના પરાત્ પદાત્ ।
યદ્ ભાવિવાસનૌઘાસૌ જડા ચોપલધર્મિણી ॥

તુર્યાવસ્થાસમા સ્વસ્થા સદ્રૂપા શાન્તવાસના ।
જીવન્મુક્તેસ્ સ્થિતિર્ અતો ન સુષુપ્તોપમા ભવેત્ ॥

અગ્રસ્થવસ્તુસમ્બોધસન્તતાભ્યાસયોગતઃ ।
બાલસ્ સુષુપ્તાવસ્થાયાẖ ક્રમાન્ નિર્યાતિ રાઘવ ॥

કિઞ્ચિજ્જાતધિયો જન્તોર્ દેશભાષાર્થવેદિનઃ ।
ગૃહ્ણામીદં ત્યજામીદમ્ ઇતિ સઞ્જાયતે સ્થિતિઃ ॥

એતાવન્માત્રબુદ્ધિર્ યસ્ સ્વવૃદ્ધજનગોચરઃ ।
ભવેત્ સ્વકર્મશાસ્ત્રાણાં વિષયો ઽસાવ્ અલં વિધેઃ ॥

કુલવૃદ્ધપ્રયુક્તેન સ્વનિશ્ચયવતૈવ વા ।
ભાવ્યં પદપદાર્થાનાં તેન તજ્જ્ઞેન વૈ તતઃ ॥

જન્તુḫ પદપદાર્થજ્ઞો હેયં ત્યજતિ તજ્જ્ઞધીઃ ।
ઉપાદેયમ્ ઉપાદત્તે નાલોકયતિ મધ્યમમ્ ॥

વિવેકાદ્ વૃદ્ધભીત્યા વા શાસ્ત્રાર્થવ્યવહારિણઃ ।
વિચારપૂર્વં યસ્યેહા સ પુમાન્ ઇતિ કથ્યતે ॥

પ્રવૃત્તશ્ ચ નિવૃત્તશ્ ચ ભવતિ દ્વિવિધḫ પુમાન્ ।
સ્વર્ગાપવર્ગોન્મુખયોશ્ શૃણુ લક્ષણમ્ એતયોઃ ॥

કિમ્ એતન્ નામ નિર્વાણં વરં સંસૃતિર્ એવ નઃ ।
ઇતિ કર્તવ્યકર્તા યસ્ સ પ્રવૃત્ત ઇતિ સ્મૃતઃ ॥

ચલાર્ણવયુગચ્છિદ્રકૂર્મગ્રીવાર્પણોપમા ।
અનેકજન્માન્તરતો ભાવિની તસ્ય મોક્ષધીઃ ॥

અસારા બત સંસારવ્યવસ્થાલં મમૈતયા ।
કિં કર્મભિḫ પર્યુષિતૈર્ દિનં તૈર્ એવ નીયતે ॥

ક્ષયાતિશયનિર્મુક્તં કિં સ્યાદ્ વિશ્રમણં પરમ્ ।
ઇતિ નિશ્ચયવાન્ યો ઽન્તસ્ સ નિવૃત્ત ઇતિ સ્મૃતઃ ॥

સ વર્તમાન એવેહ જન્મનિ ત્વ્ અવિવેકિનિ ।
સ યોગભૂમિષ્વ્ એતાસુ વિષયો વિશદાશયઃ ॥

કથં વિરાગવાન્ ભૂત્વા સંસારાબ્ધિં તરામ્ય્ અહમ્ ।
એવંવિચારણપરો યદા ભવતિ સન્મતિઃ ॥

સાધુસઙ્ગમમ્ આદત્તે સચ્છાસ્ત્રમ્ અપિ વીક્ષતે ।
વિરાગમ્ ઉપયાત્ય્ અન્તર્ ભાવનાસ્વ્ અનુવાસરમ્ ॥

ક્રિયાસૂદારરૂપાસુ રમતે માનમ્ ઈહતે ।
ગ્રામ્યાસુ જડચેષ્ટાસુ ચલાસુ વિચિકિત્સતે ॥

નોદાહરતિ મર્માણિ પુણ્યશર્માણિ ચેષ્ટતે ।
અનન્યોદ્વેગકારીણિ મૃદુકર્માણિ સેવતે ॥

સ્નેહપ્રણયગર્ભાણિ પેશલાન્ય્ ઉચિતાનિ ચ ।
દેશકાલોપપન્નાનિ વચનાન્ય્ અભિભાષતે ॥

તદાસૌ પ્રથમામ્ એકાં પ્રાપ્તો ભવતિ ભૂમિકામ્ ।
વક્ષ્યમાણસ્વભાવો ઽથ તત્ર રૂઢિમ્ ઉપેષ્યતિ ॥

દેવાયતનદેશેષુ બ્રાહ્મણાવસથેષુ ચ ।
વનેષુ રમતે નિત્યં પ્રથમાં ભૂમિકામ્ ઇતઃ ॥

શાસ્ત્રસજ્જનસમ્પર્કૈḫ પ્રજ્ઞાં વર્ધયતિ સ્વયમ્ ।
શુક્લપક્ષẖ કલામ્ ઇન્દોર્ ઇવ સૌન્દર્યશાલિનીમ્ ॥

સર્વાસ્તિવાદનિરતḫ પેશલḫ પ્રણયાન્વિતઃ ।
મનસા કર્મણા વાચા સજ્જનાન્ ઉપસેવતે ॥

કદર્થલબ્ધાંલ્ લભ્યાંશ્ ચ તજ્જ્ઞાન્ અનુસરંશ્ ચિરમ્ ।
યતẖ કુતશ્ચિદ્ આનીય નિત્યં શાસ્ત્રાણ્ય્ અવેક્ષતે ॥

વ્યાલાપધ્વંસનશિખી ધર્માબ્દેશોચ્ચકન્ધરઃ ।
સ્નાનદાનતપોધ્યાનવિભવાન્ અભિવાઞ્છતિ ॥

પ્રથમામ્ ઇત્ય્ ઉપારુહ્ય દ્વિતીયામ્ આશ્રયેદ્ બલાત્ ।
પુરુષાર્થાદ્ ઋતે નાન્યા સઙ્કટોત્તરણે ગતિઃ ॥

એવં વિચારવાન્ યસ્ સ્યાત્ સંસારોત્તરણં પ્રતિ ।
સ ભૂમિકાવાન્ ઇત્ય્ ઉક્તશ્ શેષસ્ ત્વ્ આર્ય ઇતિ સ્મૃતઃ ॥

આર્યતાતુલ્યતાં યાતા પ્રથમૈકૈવ ભૂમિકા ।
ભૂમિકાનાં તુ શેષાણામ્ આર્યતા દાસ્યમ્ અર્હતિ ॥

વિચારનામ્નીમ્ ઇતરામ્ આગતો યોગભૂમિકામ્ ।
ઉદારમતિર્ આદત્તે સ્વભાવં મહતામ્ ઇતિ ॥

શ્રુતિસ્મૃતિસમાચારધારણાધ્યાનકર્મણામ્ ।
મુખ્યયા વ્યાખ્યયા ખ્યાતં શ્રયતિ શ્રેષ્ઠપણ્ડિતમ્ ॥

ઇચ્છાકુતુકબન્ધેષુ જયતીન્દ્રિયશત્રુષુ ।
આદેહં પ્રહરત્સ્વ્ અન્તર્ વીરેષ્વ્ ઇવ સુદારુણઃ ॥

કિમ્ અપૂર્વાં ઝગિત્ય્ એનાં સંશ્રયામ્ય્ અનુરાગિણીમ્ ।
ઇતિ હ્રીમાન્ ઇવ હ્રિયં દયાં ચૈષ ન મુઞ્ચતિ ॥

પદાર્થપ્રવિભાગજ્ઞẖ કાર્યાકાર્યવિનિશ્ચયમ્ ।
જાનાત્ય્ અધિગતશ્રવ્યો ગૃહં ગૃહપતિર્ યથા ॥

મદાભિમાનમાત્સર્યલોભમોહાતિશાયિતામ્ ।
બહિર્ અપ્ય્ આસ્થિતામ્ ઈષત્ ત્યજત્ય્ અહિર્ ઇવ ત્વચમ્ ॥

ચન્દનાગુરુગન્ધીનિ વનિતાલિઙ્ગનાન્ય્ અપિ ।
અપ્રાર્થિતોપયાતાનિ સેવતે સ્વાન્ય્ અનાદરમ્ ॥

માતૃવત્ પરદારાણિ પરદ્રવ્યાણિ લોષ્ટવત્ ।
સ્વાત્મવત્ સર્વભૂતાનિ કારુણ્યેનાભિપશ્યતિ ॥

યત્ કરોતિ યદ્ અશ્નાતિ સ્પન્દતે યદ્ યદ્ ઈહતે ।
તદ્ આદૌ બુદ્ધિભેદેન ચિરં ચારુ પરીક્ષતે ॥

અવિચારાત્મકં નૈતિ ન ગચ્છતિ ન વક્તિ ચ ।
ન દદાતિ ન ચાદત્તે ન ચિનોતિ ન ચોપતિ ॥

વ્યવહારાનુવૃત્ત્યર્થમ્ અવિરુદ્ધં ક્ષણક્ષયિ ।
હર્ષામર્ષાંશમ્ આદત્તે ગન્તેવાલાતકં નિશિ ॥

દુર્દેશં દુરધિષ્ઠાનં દુસ્સઙ્ગં દુરુપાશ્રયમ્ ।
આલોક્યમ્ અપિ દેહાદિ લિપ્તં તૃણમ્ ઇવોજ્ઝતિ ॥

યદ્ ઉદર્કહિતં લોક્યં યદ્ અનાધિ ગતભ્રમમ્ ।
તદ્ એવ હરિણો વાતમ્ ઇવ મૌની વિધાવતિ ॥

હારિહાસવિલાસાસુ હાવભાવવતીષુ ચ ।
વીક્ષતે ભાવિનાશાસુ સ્ત્રીષુ શુષ્કલતાસ્વ્ ઇવ ॥

ઇત્થમ્ભૂતમતિશ્ શાસ્ત્રં ગુરુસજ્જનસેવનાત્ ।
સરહસ્યમ્ અશેષેણ યથાવદ્ અધિગચ્છતિ ॥

અસંસઙ્ગાત્મિકામ્ અન્યાં તૃતીયાં યોગભૂમિકામ્ ।
તતḫ પતત્ય્ અસૌ કાન્તḫ પુષ્પશય્યામ્ ઇવામલામ્ ॥

દુર્વ્યાખ્યામ્ અધિકવ્યાખ્યામ્ ઊનવ્યાખ્યાં વિહાય ધીઃ ।
યથાવચ્ છાસ્ત્રવાક્યાર્થમ્ આદત્તે ઽસ્યાત્ર પાવની ॥

ફલત્ય્ અત્રાસ્ય શાસ્ત્રાર્થẖ કુર્વન્ન્ અન્તર્ અસઙ્ગતામ્ ।
શિક્ષિતસ્ સૂપકારસ્ય સમ્યક્ સૂપો રસેષ્વ્ ઇવ ॥

તાપસાશ્રમવિશ્રામૈḫ પાવનાધ્યાત્મસઙ્કથૈઃ ।
શિલાશય્યાસનાસીનો જરયત્ય્ આયુર્ આતતમ્ ॥

વનાવનિવિહારેણ ચિત્તોપશમશોભિના ।
અસઙ્ગસુખસોમ્યેન કાલં નયતિ નીતિમાન્ ॥

ન તથા રમયન્ત્ય્ એનં જ્યોત્સ્નાપ્રસરહાસિનઃ ।
નિવાસાẖ કુસુમાકીર્ણા યથા ગિરિગુહાલયાઃ ॥

દેવદ્વિજગુરુપ્રાજ્ઞપણ્ડિતાર્ચનભોજનૈઃ ।
અપરાહ્ણં ક્ષપયતિ પૂર્વાહ્ણં શ્રુતસજ્જનૈઃ ॥

અન્તરાન્તરસમ્પન્નધર્મ્યાર્થોપાર્જનક્રમઃ ।
સન્તોષામૃતતૃપ્તાત્મા સાધ્વાચારેણ રાજતે ॥

સરસીષ્વ્ અચ્છતોયાસુ ફુલ્લાસુ નલિનીષુ ચ ।
સરિત્સુ બહુપુણ્યાસુ વાપીષુ ચ નિમજ્જતિ ॥

આસન્નચન્દ્રકરકીર્ણસુધારસાસુ પુષ્પોપકારસમસોમ્યજલસ્થલાસુ ।
ગુઞ્જદ્ગુહાસુ રતમ્ એનમ્ અધિત્યકાસુ વન્યાḫ ફલૈર્ ઉપચરન્તિ મહાનુભાવમ્ ॥