મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.137

એવં વાસિષ્ઠમ્ આકર્ણ્ય વચો વિકસિતાશયઃ ।
ઉચ્છ્વસન્ન્ ઇવ ચિત્તેન રામો વચનમ્ અબ્રવીત્ ॥

અહો નુ ભારો ભરવાંશ્ ચેતસા પ્રોજ્ઝિતશ્ ચિરાત્ ।
અયં સો ઽહમ્ ઇદં મે ઽદ્ય ચેત્યાદિસ્ ત્વગ્ ઇવાહિના ॥

સ્વચ્છતામ્ ઉપયાતે ઽયમ્ અન્તẖકરણસંસ્થિતિઃ ।
શોભતે શરદીવ દ્યૌશ્ શાન્તવારિદવિપ્લવા ॥

અયં સો ઽહમ્ ઇદં મે ઽદ્ય ઇતિ ભારં મહાભરમ્ ।
અપિ મેરોર્ ગુરુતરં ધારયન્ કો ન સીદતિ ॥

શામ્યામિ પરિનિર્વામિ જાગર્મ્ય્ આશ્વાસવાન્ અહમ્ ।
અધ્વગસ્યેવ મે સ્કન્ધાદ્ ગૃહીતા મહતી શિલા ॥

એતાવન્તમ્ અહં કાલમ્ અહો નુ ખલુ વઞ્ચિતઃ ।
યદ્ ઇમાં પદવીં શાન્તાં શીતલાચ્છાં ન લબ્ધવાન્ ॥

તદ્ ઇમં સંશયં શેષમ્ એકં મે છેત્તુમ્ અર્હસિ ।
ભગવન્ સર્વધર્મજ્ઞ પ્રોદ્વિજન્તે હિ નોત્તમાઃ ॥

પરમાત્મમયં સર્વં યદિ નામ સદૈવ હિ ।
ઇદં કાર્યમ્ ઇદં નેતિ તત્ કિમર્થં કૃતẖ ક્રમઃ ॥

યથોત્પન્ના ન વોત્પન્ના જીવાḫ પરમકારણાત્ ।
દ્વૈતવન્તો ઽથ વાદ્વૈતાસ્ તત્ તાવજ્ જ્ઞાતવાન્ ભવાન્ ॥

તત્ર તાવત્ સ્વસઙ્કલ્પાદ્ યેષાં દ્વૈતમ્ અલં સ્થિતમ્ ।
તૈસ્ તાવત્ સંસૃતૌ કિઞ્ચિત્ સંસર્તવ્યમ્ અસંશયમ્ ॥

તત્ર કેચિદ્ બાલ્ય એવ સ્વચમત્કારયોગતઃ ।
વિદન્તિ પરમાત્માનં તિષ્ઠન્તિ વિગતજ્વરમ્ ॥

અનીશ્વરાસ્ સેશ્વરાશ્ ચ યે જીવા દેહતાં ગતાઃ ।
ગૃહીતદ્વૈતવિસ્તારાẖ કાલેનાયાન્તિ તે પદમ્ ॥

ભવત્ય્ એવાતિવિશ્રાન્તિર્ નાસ્તિ કસ્યાસ્તિ કસ્ય ચ ।
સુચિરાત્ કેવલં કશ્ચિદ્ અચિરાદ્ વેત્તિ કશ્ચન ॥

કેચિદ્ વિદિતવેદ્યત્વં યાન્તિ રાઘવ યૌવને ।
જરાવન્તḫ પરં વસ્તુ વિદન્તીહાપરે જનાઃ ॥

એવં તજ્જ્ઞાસ્ તથાજ્ઞાશ્ ચ તિષ્ઠન્ત્ય્ એવ યથાસ્થિતમ્ ।
અસ્યાં વ્યવહૃતૌ જીવન્મુક્તા બદ્ધાશ્ ચ માનવાઃ ॥

ઇદં કાર્યમ્ ઇદં નેતિ તેષાં યદિ જગત્સ્થિતિઃ ।
નોન્નીયતે તત્ ક્ષયકૃન્ માત્સ્યો ન્યાયḫ પ્રવર્તતે ॥

યાવત્ કિઞ્ચિત્ પ્રસ્ફુરતિ સર્ગસ્ તાવત્ કદર્થનામ્ ।
મા યાતુ માત્સ્યન્યાયેન કિલેતિ વિહિતા સ્થિતિઃ ॥

નિષ્પુણ્યપાપં નિશ્ચિત્તં નિર્મમો ઽમનનક્રિયમ્ ।
કાલાતિવાહનાયૈવ જીવન્મુક્તો ઽવતિષ્ઠતે ॥

માયાગ્રસ્તમતિસ્ ત્વ્ આત્મવાસનાવશતḫ ફલમ્ ।
પ્રાપ્નોતીહામુત્ર ચૈવ તદર્થં યતતે ચ સઃ ॥

એતાવત્ તાવદ્ આબાલપણ્ડિતામરમાનવમ્ ।
અવિસંવાદિ યદ્ યાદૃક્ ચિત્તં તન્મયતાત્મનઃ ॥

સ્વસઙ્કલ્પૈકબીજાય નરકસ્વર્ગશાખિને ।
ફલાયાજ્ઞસ્ય કર્તૃત્વમ્ અકર્તૃત્વં ચ રાઘવ ॥

યત્ તુ તજ્જ્ઞસ્ય કર્તૃત્વમ્ અકર્તૃત્વં ચ વા ક્વચિત્ ।
તત્ પ્રમેયદશામ્ એતિ ન કદાચન કસ્યચિત્ ॥

કર્તા ભવત્વ્ અકર્તા વા મુક્ત એવાઙ્ગ તત્ત્વવિત્ ।
ભૂયો મજ્જતિ નાજ્ઞાને પયḫફેન ઇવામ્ભસિ ॥

કર્તા ભવત્વ્ અકર્તા વા બદ્ધ એવાયથાર્થવિત્ ।
અરણ્યકૂપાચ્ છ્વેવાસ્માન્ મોહાન્ નોત્તરતિ ક્વચિત્ ॥

નિર્દેહો નિર્મના મૌની શાન્તસ્ સ્વસ્થો નિરેષણઃ ।
કુર્વન્ન્ એવ ચ કર્માણિ તિષ્ઠોત્તિષ્ઠસ્વ તત્પદે ॥

જીવો બ્રહ્માર્ણવે વીચિર્ જીવામ્ભોધાવ્ અહઙ્કૃતિઃ ।
અહઙ્કારામ્બુધૌ બુદ્ધિર્ બુદ્ધ્યબ્ધૌ ચિત્તમ્ આબિલમ્ ॥

ચિત્તાબ્ધૌ વાસના વીચિર્ વાસનાબ્ધૌ તુ સંસૃતિઃ ।
સંસારાબ્ધૌ શરીરં ચ શરીરાબ્ધૌ ચ જીવિતમ્ ॥

જીવિતાબ્ધૌ ચ યુવતા ચઞ્ચલે યૌવનાર્ણવે ।
વીચિર્ ઇન્દ્રિયસઙ્ઘાતસ્ સ્પન્દસ્ ત્વ્ ઇન્દ્રિયવારિધૌ ॥

સ્પન્દામ્ભોધાવ્ અનુભવસ્ સ્વાનુભૂત્યામ્બુધૌ તતઃ ।
તરઙ્ગશ્ ચિત્સમુલ્લાસ ઇતીદં સર્ગવેદનમ્ ॥

શબ્દસંસ્પર્શરૂપાદિ યેનેદમ્ અવબુધ્યતે ।
તચ્ ચિન્માત્રં જગત્ સર્વં તત્સારત્વાદ્ રઘૂદ્વહ ॥

અક્ષુબ્ધો ઽવ્યપદેશ્યો ઽસાવ્ અસર્ગકરણોન્મુખઃ ।
ઉન્નીયતે ચિદમ્ભોધિસ્ સદ્ભિર્ બ્રહ્મેતિ કેવલમ્ ॥

અક્ષુબ્ધમ્ અપિ તત્ ક્ષુબ્ધમ્ ઇવ ચેત્ કૃતવેદનમ્ ।
તચ્ ચિદંશમ્ ઉપારુહ્ય બ્રહ્મ સર્ગ ઇતિ સ્થિતમ્ ॥

અક્ષુબ્ધો ઽસાવ્ અવાચ્યો હિ સમશ્ ચિતિમહાર્ણવઃ ।
વક્તું ન કેનચિન્ નામ્ના કલયા વાપિ શક્યતે ॥

ન ચ તસ્ય મહાબાહો ક્ષોભસ્ સમ્ભવતિ ક્વચિત્ ।
પૃથક્ તન્માત્રરૂપત્વાત્ સર્વસ્ય જગતો ગતેઃ ॥

સ્વરૂપે તસ્ય દેવસ્ય કેવલં યા વિલાસિતા ।
સૈષોક્તા ક્ષોભશબ્દેન ચિચ્છબ્દેન ચ વાનઘ ॥

પરમાર્થમહામ્ભોધૌ ચિચ્ ચેત્યલવરૂપિણી ।
ઊર્મિવત્ સ્ફુરતિ સ્પન્દાત્ તેનેદં જાયતે જગત્ ॥

અક્ષુબ્ધો ઽસાવ્ અનિર્દેશ્યસ્ સમશ્ ચિન્માત્રસાગરઃ ।
ક્ષુબ્ધશ્ ચેત્યતરઙ્ગસ્ તુ ચિદ્ ઇત્ય્ આકલિતો બુધૈઃ ॥

ચિદબ્ધૌ લહરી ચેત્યં સા ચ તસ્માન્ ન ભિદ્યતે ।
તાવન્માત્રૈકસારત્વાદ્ વારિ વીચિર્ ઇવામ્ભસઃ ॥

તસ્માદ્ ભૂતાનિ જાતાનિ તાવન્માત્રાણિ તાનિ ચ ।
તદ્ એવાતદ્ ઇવાભાતિ સકલં ચાકલં ચ તત્ ॥

એકમ્ એવ નકિઞ્ચિદ્ યત્ કિઞ્ચિદ્ વા તદ્ ઇદં જગત્ ।
નાનાનાનાતયા ચેતો મા મિથ્યાકુલતાં નય ॥

એકસ્ય વામ્ભસો વીચિરૂપેણ સ્ફુરતો યથા ।
નાન્યતાસ્તિ તથા ભૂતભાવેન સ્ફુરણાચ્ ચિતઃ ॥

બીજમ્ એવ યથા સ્તમ્ભḫ પત્ત્રં પુષ્પં ફલં રસઃ ।
પરિણામાદિરહિતં ભવત્ય્ એવં જગન્ત્ય્ અજઃ ॥

ફલાન્તા બીજસત્તૈવ સ્ફુરત્ય્ અન્યતયેવ સા ।
અદ્વૈતૈક્યજગદ્રૂપા બ્રહ્મસત્તૈવ જૃમ્ભતે ॥

બીજં સત્તૈકસામાન્યેનાફલાન્તં યથા સ્થિતમ્ ।
બ્રહ્મ સત્તૈકસામાન્યેનાસર્ગાન્તં તથા સ્થિતમ્ ॥

બ્રહ્મૈકસત્તાસામાન્યમાત્રમ્ એવેદમ્ આતતમ્ ।
સત્યમ્ એકં જગદ્ ઇતિ વ્યાહૃતં તરુવૃક્ષવત્ ॥

ય એવાચ્છશ્ ચિતસ્ સ્પન્દસ્ સ એવેત્થં જગદ્ભ્રમઃ ।
યશ્ ચાસ્પન્દસ્ સ એવાઙ્ગ પરમોપશમશ્ શિવઃ ॥

અહો મહત્તા સ્વચ્છાયાશ્ ચિતો યસ્યા જગન્ત્ય્ અપિ ।
સ્પન્દમાત્રાત્ સમુદ્યન્તિ લીયન્તે ઽસ્પન્દમાત્રતઃ ॥

યસ્યોન્મેષનિમેષાભ્યાં ભાવાનાં પ્રલયોદયૌ ।
નાનાનાનાભમ્ ઇવ યત્ તદ્ ઇદં બ્રહ્મ ચિદ્ઘનઃ ॥

ચિદ્ વાતવદ્ અભિન્નાત્મા સ્પન્દાદ્ આત્મગતાદ્ યથા ।
તથૈવ જગદ્ એતસ્માત્ તસ્માત્ તત્સ્થં તદ્ એવ ચ ॥

અતશ્ શુદ્ધમ્ અનાભાસં સર્વં ચિદ્ઘનમ્ અક્ષયે ।
દૃશ્યમાને ઽપિ નૈવ સ્તસ્ ત્વત્તામત્તે ભવાભયઃ ॥

નૈક્યં ન ચ દ્વૈતમ્ ઇહાસ્તિ કિઞ્ચિન્ ન ત્વત્ત્વમત્ત્વાદિ સદ્ અપ્ય્ અસદ્ વા ।
સર્વં ચ સર્વત્ર સદૈવ ચાસ્તિ યદ્ બુદ્ધવાન્ એવમ્ અપીહ તત્ તત્ ॥