મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.133

અકર્તૃકર્મકરણમ્ અસિ ચિત્તત્ત્વમ્ અક્ષયમ્ ।
જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તાખ્યો ભ્રમસ્ સઙ્કલ્પિતસ્ ત્વ્ અસન્ ॥

અત્રેમં શૃણુ વૃત્તાન્તં કથ્યમાનં મયાધુના ।
પ્રબુદ્ધો ઽપિ યથા બોધમ્ ઉપૈષિ વિબુધોપમઃ ॥

કસ્મિંશ્ચિત્ કાનને કાષ્ઠમૌનસ્થિતમ્ અરિન્દમ ।
દૃષ્ટદ્રુતમૃગં કઞ્ચિન્ મુનિં પપ્રચ્છ લુબ્ધકઃ ॥

પશ્ચાદ્ ઉપગતો બાણભિન્નં મૃગમ્ અભિદ્રુતઃ ।
ક્વ પ્રયાતો મૃગ ઇતિ પ્રત્યુવાચ સ તં મુનિઃ ॥

શમશીલા વયં સાધો મુનયો વનવાસિનઃ ।
નાસ્માકમ્ અસ્ત્ય્ અહઙ્કારો વ્યવહારેષુ યẖ ક્ષમઃ ॥

સર્વાણીન્દ્રિયકર્માણિ કરોતિ હિ સખે મનઃ ।
અહઙ્કારમયં તન્ મે નૂનં પ્રગલિતં ચિરમ્ ॥

મણિચન્દ્રાર્કદહનપ્રકાશાẖ કારુકં યથા ।
ઔદાસીન્યેન તિષ્ઠન્તો યોજયન્તિ ક્રિયાક્રમે ॥

અહઙ્કારો મનોનામા સ ચેન્દ્રિયગણં નૃણામ્ ।
નિયોજયતિ કાર્યેષુ સ્વેષુ સાક્ષિવદ્ આસ્થિતઃ ॥

સ એવાભ્યુપશાન્તો નશ્ શરદીવ પયોધરઃ ।
કસ્ તિષ્ઠત્વ્ ઇન્દ્રિયાર્થેષુ મૃતẖ ક ઇવ વલ્ગતિ ॥

ચિત્તં શાન્તિમ્ ઉપાયાતમ્ અસ્માકં વનનાયક ।
મૃતચિત્તા વયમ્ ઇહ સ્થિતા દારુમયા ઇવ ॥

અસ્માકં નાસ્ત્ય્ અહઙ્કારો રસો વા શુષ્કભૂરુહામ્ ।
અહઙ્કારો હિ સર્વેષાં કર્મણાં મૂલકારણમ્ ॥

તન્તૌ મુક્તાફલાનીવ પ્રયાન્તિ સમવાયિતામ્ ।
અહઙ્કૃતાવ્ ઇન્દ્રિયાણિ સામન્તા ઇવ રાજનિ ॥

અહઙ્કારમહાતન્તૌ છિન્ને ત્વ્ ઇન્દ્રિયબાલકાઃ ।
ઇતશ્ ચેતશ્ ચ ગચ્છન્તિ સામન્તા વિનૃપા ઇવ ॥

નિરહઙ્કૃતિચિત્તાનિ વિશરારૂણિ લુબ્ધક ।
મમેન્દ્રિયાણિ કાર્યેષુ ન લગન્ત્ય્ અપ્સ્વ્ ઇવામ્બુજમ્ ॥

મિથસ્ સંશ્લેષમ્ આયાન્તિ ન મમેન્દ્રિયબાલકાઃ ।
વિનાહઙ્કારજતુના શીતલાયẖકણા ઇવ ॥

ન મે બુદ્ધીન્દ્રિયં કઞ્ચિદ્ વેત્તિ કર્મેન્દ્રિયક્રમમ્ ।
ચિત્રસ્થા ઇવ તિષ્ઠન્તિ સ્વેષ્વ્ અર્થેષ્વ્ ઈક્ષણાદયઃ ॥

સાધો યદ્ ઇન્દ્રિયં વક્તિ તેન દૃષ્ટો ન તે મૃગઃ ।
યસ્ય વા દર્શને શક્તિર્ વક્તું જાનાતિ તન્ ન નઃ ॥

ન કાનિચિન્ મમૈતાનિ ગલિતાહઙ્કૃતેẖ કિલ ।
તદ્ વ્યાધ કસ્ ત્વાં કથયત્વ્ આર્તિમન્મૃગદર્શનમ્ ॥

સર્વેષામ્ ઇન્દ્રિયાણાં હિ પશૂનામ્ ઇવ પાલકમ્ ।
ચિત્તં તચ્ ચ વિલીનં નસ્ સર્વાર્થરહિતે પદે ॥

ઇતશ્ ચેતશ્ ચ વિક્ષિપ્તરૂપાણ્ય્ એતાનિ તત્ કથમ્ ।
કિં વા ત્વા કથયન્ત્વ્ અઙ્ગ ગતાનીહૈવ પઞ્ચતામ્ ॥

નિર્માતૃપિતૃકો યદ્વદ્ વિશરારુશ્ શિશુવ્રજઃ ।
તથાક્ષવૃન્દમ્ અધૃતિ નિરહમ્ભાવવાસનમ્ ॥

જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તાખ્યા દશા વેદ્મિ ન કાશ્ચન ।
તુર્ય એવાવતિષ્ઠે ઽહં તત્ર દૃશ્યં ન વિદ્યતે ॥

ઇતિ નિર્વચનીભાવં યથાર્થકથનેન સઃ ।
લુબ્ધકો મુનિના નીતો જગામાભિમતાં દિશમ્ ॥

અતો વચ્મિ મહાબાહો નાસ્તિ તુર્યેતરા દશા ।
નિર્વિકલ્પા હિ ચિત્ તુર્યં તદ્ એવાસ્તીહ નેતરત્ ॥

સત્યં દૃષ્ટ્વા બ્રહ્મભાવં ગતે જીવે નિરર્થકમ્ ।
દેહે ભવન્તીન્દ્રિયાણિ ચિત્રભિત્તાવ્ ઇવાનઘ ॥

યત્રેષ્ટાનિષ્ટસમ્બન્ધે નોદયસ્ સુખદુẖખયોઃ ।
ન તચ્ ચિત્તં ભવેદ્ રામ તત્ સત્ત્વં તુર્યગં વિદુઃ ॥

સ્વપ્નકાલે સ્વપ્ન એવ જાગ્રદ્ વ્યગ્રાપરિગ્રહાત્ ।
જાગ્રચ્ ચ સ્વપ્નતામ્ એતિ સ્મરણીયતયા તયા ॥

અસત્યં જાગ્રતિ સ્વપ્નસ્ સ્વપ્ને જાગ્રદ્ અસન્મયમ્ ।
જાગ્રત્સ્વપ્નવિકારાન્તા ઘનમોહા સુષુપ્તભૂઃ ॥

જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તાખ્યં ત્રયમ્ અઙ્ગ ભ્રમોદ્ભવમ્ ।
વરત્રાયામ્ ઇવાહિત્વં વિજ્ઞાને પ્રસ્ફુરત્ સ્થિતમ્ ॥

તુર્યમ્ અસ્ત્ય્ અનવચ્છિન્નં શુદ્ધચિન્માત્રરૂપિ યત્ ।
તત્રૈતત્ સ્ફુરતિ ભ્રાન્ત્યા તરઙ્ગત્વમ્ ઇવામ્ભસિ ॥

યથાભૂતાર્થવિજ્ઞાનાત્ ત્રયમ્ એતદ્ વિલીયતે ।
જીવન્મુક્તપદં શુદ્ધં તુર્યમ્ એવાવશિષ્યતે ॥

પ્રોક્તં વિદેહમુક્તત્વં તુર્યાન્ત ઇતિ પણ્ડિતૈઃ ।
ચિદ્ બ્રહ્મેત્યેવમાદીનાં વચસાં તદ્ અગોચરઃ ॥

જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તાખ્યં ત્રયં રૂપં હિ ચેતસઃ ।
શાન્તં ઘોરં ચ મૂઢં ચ ત્ર્યાત્મ ચિત્તમ્ ઇહ સ્થિતમ્ ॥

ઘોરં જાગ્રન્મયં ચિત્તં શાન્તં સ્વપ્નમયં સ્થિતમ્ ।
મૂઢં સુષુપ્તભાવસ્થં ત્રિભિર્ હીનં મૃતં ભવેત્ ॥

યત્ર ચિત્તં મૃતં તત્ર સત્ત્વમ્ એકં સ્થિતં સમમ્ ।
તદ્ વિદ્ધિ જીવન્મુક્તત્વં તત્ તુર્યં તન્ મહત્ પદમ્ ॥

તત્રૈતે મુનયસ્ સિદ્ધા બ્રહ્મવિષ્ણુહરાદયઃ ।
સત્ત્વાત્મકે તુર્યપદે જીવન્મુક્તા વ્યવસ્થિતાઃ ॥

યં તં મુનિં વને વ્યાધḫ પૃષ્ટવાન્ મૃગહેતુના ।
સ સંસ્થિતસ્ તુર્યપદે શુદ્ધસત્ત્વોદયાત્મનિ ॥

ચિત્તાચારં ન જાનાતિ મૃતચિત્તસ્ સ કઞ્ચન ।
શાન્તાશેષવિશેષાંશમ્ અદ્વૈતૈક્યપદં ગતઃ ॥

સમસ્તસઙ્કલ્પવિલાસમુક્તે તુર્યે પદે તિષ્ઠ નિરામયાત્મા ।
યત્ર સ્થિતાસ્ સાધુ સદેહમુક્તાḫ પ્રશાન્તભેદા મુનયો મહાન્તઃ ॥