મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.128

પરસ્માત્ કારણાદ્ એકો જીવḫ પ્રથમમ્ ઉત્થિતઃ ।
તસ્માજ્ જીવકણા જાતાẖ કણાસ્ તપ્તાયસો યથા ॥

તે દેવનાગગન્ધર્વવિદ્યાધરશતાભિધાઃ ।
સ્ફુરન્ત્ય્ આત્મામૃતામ્ભોદનિર્મલામૃતબિન્દવઃ ॥

સ્વૈરસઙ્કલ્પજાલેન વલિતા બન્ધમ્ આગતાઃ ।
સ્વલાલયેવ તન્તુત્વં ગતયા કોશકારકાઃ ॥

સ્વસઙ્કલ્પેન ભૂતાનિ બદ્ધાનીતિ પરસ્પરમ્ ।
સ્વતુષેણેવ ધાન્યાનિ દુẖખાન્ય્ અનુભવન્ત્ય્ અતઃ ॥

સ સ્વસઙ્કલ્પનતુષો દહ્યતે જ્ઞાનવહ્નિના ।
યદા તદા ભવન્ત્ય્ અચ્છા નવા મુક્તાકણા ઇવ ॥

ભૂયો જગતિ જાયન્તે ન કદાચન કેચન ।
તે તતાત્મપદારૂઢા મૂઢત્વાદ્ ઉદ્ધૃતાશયાઃ ॥

જગદ્વૃત્તાવ્ અવયવૈર્ મિથẖ કારણતાં ગતમ્ ।
અકારણં જગદ્ વિદ્ધિ નાશોત્પત્ત્યોસ્ સ્વભાવતઃ ॥

યથામ્બુકુમ્ભેષુ નભો નાર્પિતં નાપ્ય્ અનર્પિતમ્ ।
તથાત્મા સર્વદેહેષુ ન સ્થિતો નાપિ ચાસ્થિતઃ ॥

સતિ કુમ્ભે સતિ ચ ખે કુમ્ભાકાશાભિધા યથા ।
સત્ય્ આત્મનિ ચ દેહે ચ દેહસંવેદનં તથા ॥

ચેતનાચેતનકલા નૃપ સન્તિ ન કાશ્ચન ।
કાચિદ્ આત્માભિધા સત્તા દેહે સ્ફુરતિ કેવલમ્ ॥

યથા દૃઙ્ નિર્મલે વ્યોમ્નિ ચિરન્યસ્તોલ્લસત્ય્ અલમ્ ।
તથા સ્ફુરતિ દેહાભા સત્તાત્મન્ય્ આત્મનામિકા ॥

પૂર્વં જીવાસ્ સ્વસઙ્કલ્પૈર્ યે જગત્સુસ્થિતિં ગતાઃ ।
તત્સઙ્ગાદ્ અદ્ય જીવત્વં યાન્ત્ય્ અન્યા બ્રહ્મશક્તયઃ ॥

યથા તસ્કરસંસર્ગાદ્ બધ્યતે ઽતસ્કરો ઽપિ હિ ।
તથા પ્રાગ્જીવસંસર્ગાત્ પ્રયાત્ય્ આત્મકલા મિતિમ્ ॥

યાવત્ સ્વતા સ્વદેહાદૌ તાવત્ સંસૃતિબીજતા ।
યાવદ્ વિષયભોગાશા જીવાખ્યા તાવદ્ આત્મનઃ ॥

વિવેકવશતો જ્ઞત્વાજ્ જાતે દ્વૈતૈક્યયોẖ ક્ષયે ।
આત્મા જીવત્વમ્ ઉત્સૃજ્ય બ્રહ્મતામ્ એત્ય્ અનામયઃ ॥

જરાજન્મમૃતિભ્રાન્તિચક્રે ભ્રમતિ મોહિતા ।
વાસનાતન્તુબદ્ધેયં જનતાતાપભાગિની ॥

ન કસ્યચિદ્ અહં નૈવ કશ્ચિદ્ એવાહમ્ ઈદૃશઃ ।
નૈવ કશ્ચિન્ મમેત્ય્ અન્તર્નિશ્ચયાત્ ત્યજ સંસૃતિમ્ ॥

સર્વં મમાહં સર્વસ્ય ચૈવેતિ દૃઢનિશ્ચયાત્ ।
ત્યજ સંસૃતિસંરમ્ભં સ્વસ્થો ભવ ભવાતિગઃ ॥

ઊર્ધ્વાદ્ અધસ્ ત્વ્ અધસ્તાચ્ ચ પુનર્ ઊર્ધ્વં વ્રજંશ્ ચિરમ્ ।
મા સંસારારઘટ્ટસ્ય ચિન્તારજ્જ્વાં ઘટો ભવ ॥

ઇદં મમાહમ્ અસ્યેતિ વ્યવહારઘનભ્રમમ્ ।
યે મોહાત્ સન્નિષેવન્તે તે ઽધસ્તાદ્ યાન્ત્ય્ અધશ્ શઠાઃ ॥

અસ્યાહમ્ એષ મે સો ઽયમ્ અહમ્ એવમ્મયાત્મનિ ।
મોહે બુદ્ધ્યા પરિત્યક્તે ઊર્ધ્વાદ્ ઊર્ધ્વં પ્રયાસ્ય્ અજઃ ॥

મા સાગરે શિલેવ ત્વમ્ અધોઽધો ગચ્છ મોહિતઃ ।
ક્ષીરાર્ણવેન્દુવદ્ બોધાદ્ ઊર્ધ્વાદ્ ઊર્ધ્વતરં વ્રજ ॥

જલફેનવદ્ ઉત્પન્નધ્વંસિતામ્ અનુભાવયન્ ।
વીરુત્તૃણલતાગુલ્મગણનાં મા પ્રપૂરય ॥

ચિત્તેજો યશ્ ચિદાદિત્યḫ પ્રસારયતિ સર્વતઃ ।
તેન પ્રકટિતં સાર્કચન્દ્રતારં જગદ્ગૃહમ્ ॥

તત્પ્રકાશં સ્વમ્ આત્માનમ્ અવલમ્બ્યાવિલમ્બિતમ્ ।
આસ્સ્વ સમ્પૂરિતાકાશં દેહાદિં નૃપ પશ્ય હે ॥

યથા તિષ્ઠન્ સ્વભાવેન સ્ફટિકẖ કિરતિ પ્રભાઃ ।
તથા જગન્તિ કિરતિ ચિદ્દીપ્ત્યા ચિદ્દિવાકરઃ ॥

યદ્ આત્મનૈવ વિમલં ચિત્ત્વેન સ્ફુરણં ચિતઃ ।
તદ્ ઇદં જગદાભોગિ સમ્પન્નં સ્ફારસંવિદઃ ॥

યદા બ્રહ્મ પરં બ્રહ્મ તત્રૈવ બ્રહ્મ બૃંહિતમ્ ।
ન તત્ર સમ્ભવન્ત્ય્ એતા ભૂતાભૂતાદિકલ્પનાઃ ॥

સર્વશક્તિતયા બ્રહ્મ ચેતસ્ત્વાદ્ અતિયાતયા ।
સત્ત્વશક્ત્યા સ્થિતં યત્ર જીવન્મુક્તં હિ તત્ર તત્ ॥

યત્ર બ્રહ્માનન્તશક્તિચિત્તશક્ત્યા વિજૃમ્ભતે ।
વિવિક્તયા તત્ર નરસુરનાગાદિતાં ગતમ્ ॥

ભ્રાન્તયા મૂઢયા યત્ર ચિત્તશક્ત્યા લયે સ્થિતમ્ ।
તત્ર તિર્યક્પિશાચાદિભૂતતાં સમુપાગતમ્ ॥

અત્યન્તમૂઢયા યત્ર સુષુપ્તસમયા સ્થિતમ્ ।
ચિત્તશક્ત્યા ગતં તત્ર તરુગુલ્મતૃણાદિતામ્ ॥

ક્ષીણદેહસહસ્રસ્ય ચિરમૂઢસ્ય ચેતસઃ ।
શિલાદ્ય્ અવયવં વિદ્ધિ કસ્યચિત્ પર્વતસ્ય વા ॥

યથામોદેન કુસુમં માધુર્યેણ ગુડો યથા ।
વ્યાપ્તં સપર્વતાકાશં ચિત્તત્ત્વેન જગત્ તથા ॥

કિઞ્ચિત્ ક્ષુબ્ધં પયẖ કિઞ્ચિત્ સોમ્યરૂપં યથામ્બુધેઃ ।
કિઞ્ચિદ્ અસ્પન્દિ કિઞ્ચિચ્ ચ સ્પન્દિરૂપં તથા ચિતઃ ॥

યદૈવૈવં ચિતો રૂપં તતં બુદ્ધમ્ અખણ્ડિતમ્ ।
તદૈવ તીર્ણસ્ સંસારḫ પરમેશ્વરતાં ગતૈઃ ॥

બ્રહ્મેન્દ્રવિષ્ણુવરુણા યદ્ યત્ કર્તું સમુદ્યતાઃ ।
તદ્ અહં ચિદ્વપુસ્ સર્વં કરોમીત્ય્ એવ ભાવયેત્ ॥

યેષુ યેષુ યથા યદ્ યદ્ દર્શનેષુ નિગદ્યતે ।
સર્વમ્ એવાઙ્ગ તત્ સત્યં સર્વમ્ એવ હિ સર્વગમ્ ॥

યં યં દેશં વિદેશં વા કાલં વા કલનાં ચ વા ।
વેત્સિ બ્રહ્મૈવ તત્ સર્વં યથેચ્છસિ તથા કુરુ ॥

યદ્ યદ્ વિભાવ્યતે રૂપં તત્તામ્ એતિ ચિદીશ્વરઃ ।
તાં તામ્ ઇચ્છાં પૂરયિતું ચિન્તામણિવદ્ આતતઃ ॥

યદ્ યદ્ વિભાવ્યતે કિઞ્ચિત્ તત્ તત્ તેન વિવસ્વતા ।
ક્રિયતે ભૂષ્યતે સમ્યગ્ યોજ્યતે ચાનુભૂયતે ॥

ચિન્માત્રત્વં પ્રયાતસ્ય તીર્ણમૃત્યોસ્ સ્વચેતસઃ ।
યો ભવેત્ પરમાનન્દẖ કેનાસાવ્ ઉપમીયતે ॥

સીમાન્તસ્ સર્વદુẖખાનાં મૃત્યુર્ એવ જગત્ત્રયે ।
તં જિત્વા યḫ પરાનન્દસ્ સ વક્તું કેન પાર્યતે ॥

સર્વાસામ્ એવ દૃષ્ટીનાં સર્વાસામ્ એવ સમ્પદામ્ ।
પરિજ્ઞાય સ્વમ્ આત્માનમ્ ઉપરિ સ્થીયતે ચિરમ્ ॥

અપ્ય્ અનન્તા મહાન્તો ઽપિ વજ્રભેદકરા અપિ ।
શુદ્ધં ખમ્ ઇવ બાધન્તે તજ્જ્ઞં દોષા ન કેચન ॥

જરામરણજન્માદ્યાસ્ સમસ્તા દોષદૃષ્ટયઃ ।
આત્મજ્ઞાનૈકપર્યન્તા યથાબ્ધ્યન્તાસ્ સરિદ્રયાઃ ॥

તાવત્ પ્રકૃતિર્ આલોલા યતતે દુẖખસઙ્ક્ષયે ।
યાવત્ પશ્યતિ નાત્માનં તમ્ આલોક્યોપશામ્યતિ ॥

યથા પુષ્પં સમાસાદ્ય નશ્યન્તિ શરવેણવઃ ।
તથાત્મત્વં સમાસાદ્ય મનોબુદ્ધીન્દ્રિયાદયઃ ॥

સર્વમ્ આદૌ જગચ્ છૂન્યં શૂન્યમ્ અન્તે ચ ભૂપતે ।
અતશ્ શૂન્યાત્મકં હ્ય્ એતદ્ વિદ્ધિ મધ્યે ઽપિ શૂન્યકમ્ ॥

નાન્તશ્ શૂનં ચ શૂન્યં ચ નાચિદ્રૂપં ન ચિન્મયમ્ ।
નાત્મરૂપં નાન્યરૂપં ભુવનં ભાવયન્ ભવ ॥

એતત્ સ્વરૂપમ્ આસાદ્ય પ્રકૃતિḫ પરિશામ્યતિ ।
સ્વભાવાચ્ ચલિતં વસ્તુ ક્ષોભં કૃત્વા ક્વ તિષ્ઠતુ ॥

અજ્ઞાનગ્રન્થિનિર્ભેદો મોક્ષ ઇત્ય્ ઉચ્યતે ઽનઘ ।
ન દેશો મોક્ષનામાસ્તિ ન કાલો નેતરા સ્થિતિઃ ॥

અહઙ્કૃતેર્ વિમોહસ્ય ક્ષયેણેયં વિલીયતે ।
પ્રકૃતિર્ ભાવનાનામ્ની મોક્ષસ્ સ્યાદ્ એષ એવ સઃ ॥

એષ એવ શનૈર્ દેહં ગાલયિત્વોપશામ્યતિ ।
વિવેકો વિષયે વાચાં ભવત્ય્ અભવનિં ગતઃ ॥

યથાભૂતમ્ ઇદં જ્ઞાત્વા જાગતં વસ્તુવિભ્રમમ્ ।
ભાવયિત્વા યથાજ્ઞાનં જ્ઞસ્ તિષ્ઠતિ યથાસુખમ્ ॥

પ્રશાન્તશાસ્ત્રાર્થવિચારચાપલો નિવૃત્તનાનારસકાવ્યકૌતુકઃ ।
નિરસ્તનિશ્શેષવિકલ્પવિપ્લવસ્ સમસ્ સુખં તિષ્ઠસિ શાશ્વતાત્મકઃ ॥