મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.127

આત્મનૈવાત્મનો લેપẖ ક ઇવ સ્યાત્ કથં કિલ ।
અતો નિર્લેપ એવાત્મા દ્વિતીયસ્યાત્યસમ્ભવાત્ ॥

વાસનાદિવિકલ્પો ઽસ્તિ વ્યતિરિક્તશ્ ચ નાત્મનઃ ।
આત્મૈવ વાસનાશક્તિર્ જલમ્ એવ યથોર્મયઃ ॥

આત્મા દેહેન્દ્રિયતયા સ્ફુરદ્ભાવવિકારિતામ્ ।
ધત્તે ઽભાવવિકારો ઽપિ તરઙ્ગત્વં યથા પયઃ ॥

અવિકારો ઽપિ સઙ્કલ્પ્ય વિકારકલનાં મુધા ।
વિકારીવ ભવત્ય્ ઉચ્ચૈḫ પશ્યત્ય્ ઉચ્ચૈર્ વિજૃમ્ભિતમ્ ॥

આત્મનો દૃશ્યતે રાજન્ યદ્ વિકારો ઽવિકારિણઃ ।
સત્યં સત્યમ્ અસત્યં તત્ સ્વયમ્ એતદ્ વિચારય ॥

કટકાદિ યથા હેમ્નો વિવર્તાદિ તથાત્મનઃ ।
ન વિકારો ઽવિકારસ્ય સમ્ભવત્ય્ અવિનાશતઃ ॥

ન વિકારો યથોર્મિત્વં વાર એવં જગચ્ ચિતઃ ।
અસત્યાલોકનાદ્ ભ્રાન્તિર્ દૃષ્ટેર્ એવ ન વસ્તુનઃ ॥

યથાઙ્ગદત્વાદ્ દણ્ડત્વં ગતે હેમ્નિ ન શોચ્યતે ।
મૃતમ્ અઙ્ગદહેમેતિ ન વિકારાદ્ય્ અપીતિ ચ ॥

તથામ્બરત્વાત્ કુડ્યત્વે સ્થિતે ચિદ્વ્યોમ્નિ શોચનમ્ ।
ન યુક્તં વ્યોમસંવિદ્ વૈ મૃતા સત્ય્ એવ ધીમતઃ ॥

દેહસંવિત્ ખસંવિત્ત્વં ખસંવિદ્ દેહસંવિદમ્ ।
યદિ ગચ્છતિ તદ્ ધર્ષવિષાદાનાં ક આગમઃ ॥

પ્રત્યક્ચેતનમ્ આભાસસ્ સંવિદ્ અસ્તીતિ નિશ્ચયે ।
ભાવાનાં સવિકારાણાં ભ્રાન્તિજાનામ્ અભાવનાત્ ॥

બલેન સ્વચમત્કૃત્યા નૂનં નીતે ચિરોદયમ્ ।
નિર્વાસનત્વે હૃદયે કુતો જીવસ્ય સંસૃતિઃ ॥

સ્વસંવિન્માત્રવૈચિત્ર્યં સાધ્યે સંસૃતિસઙ્ક્ષયે ।
જન્તૂનાં ચિત્રમ્ અત્યન્તં યત્ સંરમ્ભ ઉપસ્થિતઃ ॥

સંવિન્માત્રોપશમનં જીવો યẖ કુરુતે બલાત્ ।
જડત્વમ્ અવ્રજન્ સ્વચ્છસ્ સ તીર્ણો ભવસાગરમ્ ॥

સંવિચ્ચાપલજેયં વસ્ સંસૃતિર્ ભવબન્ધની ।
શમં તત્પ્રશમાદ્ એતિ તસ્માત્ તત્પ્રશમં કુરુ ॥

યૈવ સંવિચ્ છમં યાતિ સૈવ બુદ્ધિર્ વિલીયતે ।
યૈવ પ્રાલેયકણિકા સૈવ તાપે વિલીયતે ॥

ન મ્રિયે ન ચ જીવામિ નાહં સન્ નાપ્ય્ અસન્ ન ખમ્ ।
અહં નકિઞ્ચિચ્ ચિદ્ ઇતિ મત્વા જીવો ન શોચતિ ॥

અલેપકો ઽહમ્ અજરો નીરાગશ્ શાન્તવાસનઃ ।
નિર્મલો ઽસ્મિ ચિદાકાશમ્ ઇતિ મત્વા ન શોચતિ ॥

અહમ્ અન્તાદિરહિતશ્ શુદ્ધો બુદ્ધો ઽજરામરઃ ।
શાન્તસ્ સમસમાભાસ ઇતિ મત્વા ન શોચતિ ॥

જગત્સર્વપદાર્થાનાં ચિદ્દીપો ઽહં પ્રકાશનમ્ ।
કે તે મે જન્મમરણે ઇતિ મત્વા ન શોચતિ ॥

તૃણે ઽગ્નાવ્ અમ્બરે ભાનૌ નરનાગામરેષુ ચ ।
યચ્ ચિદ્ અસ્મિ તદ્ એવેતિ મત્વા ક ઇવ શોચતિ ॥

તિર્યગ્ ઊર્ધ્વમ્ અધસ્તાન્ મે વ્યાપકો મહિમા ચિતઃ ।
અસ્યાનન્તવિલાસસ્ય જ્ઞાત્વેતિ ક ઇવ ક્ષયી ॥

ઉપશાન્તમહાતાપાં પરાં નિષ્ઠામ્ અહં ગતઃ ।
અથ કો ઽયમ્ અહં નામ મિથ્યૈવ પ્રત્યયોદિતઃ ॥

અજેનાત્મા કિલ જ્ઞાતો યદ્ અહં બુદ્ધ ઈશ્વરઃ ।
આત્મનાત્મનિ વિશ્રાન્તં જલેનેવ જલાર્ણવે ॥

બ્રહ્મ બ્રહ્મૈવ સમ્પન્નમ્ અક્ષોભં સમતાં ગતમ્ ।
જલમ્ ઊર્મિવપુસ્ ત્યક્ત્વા સ્વં સોમ્યત્વમ્ ઇવાગતમ્ ॥

નિરહઙ્કારરૂપો ઽસ્મિ ગલિતો ઽસ્મ્ય્ અસ્મિ શાશ્વતઃ ।
અન્તશ્શીતો ઽસ્મિ શામ્યામિ મૃગતૃષ્ણેવ પ્રાવૃષિ ॥

નિર્વૃતો ઽસ્મિ ચિરાયૈવ જાતો ઽસ્મ્ય્ અજવપુર્ મહાન્ ।
ઇતિ જાનન્ ભૃશં જીવો બદ્ધો ઽપિ ન નિબધ્યતે ॥

ન મે બન્ધો ન મે મોક્ષો નાહમ્ અસ્મિ ન ચેતરત્ ।
યથાભૂતાર્થદર્શિત્વાદ્ ઇતિ પશ્યન્ ન શોચતિ ॥

કુર્વતો ઽપિ ન બન્ધાય કર્મ તત્ત્વવિદો ભવેત્ ।
ભુઞ્જાનો ઽપિ વિષં તજ્જ્ઞો ન વિનશ્યતિ કર્હિચિત્ ॥

પ્રાક્શરીરકૃતં કર્મ મૂલકાષેણ દહ્યતે ।
વર્તમાનાવબોધેન શુષ્કં તૃણમ્ ઇવાગ્નિના ॥

બદ્ધવાસનમ્ અર્થો યસ્ સેવ્યતે સુખયત્ય્ અસૌ ।
દદાતિ ચ ફલાનીતિ સ્વયમ્ એવાનુભૂયતે ॥

યત્ સુખાય તદ્ એવાશુ વસ્તુ દુẖખાય નાશતઃ ।
અવિનાભાવિનિષ્ઠત્વં પ્રસિદ્ધં સુખદુẖખયોઃ ॥

તનુવાસનમ્ અર્થો યસ્ સેવ્યતે વા વિવાસનમ્ ।
નાસૌ સુખાય નૈવાતો નાશાત્ કાલેન દુẖખદઃ ॥

નિર્વાસનતયા સ્પન્દં કુર્વતો ઽસુપ્તબાલવત્ ।
કર્મણો યોગિનસ્ તેન તે ન કર્મફલાન્વિતાઃ ॥

ક્ષીણવાસનયા બુદ્ધ્યા કર્મ યત્ ક્રિયતે ઽનઘ ।
તદ્ ભૃષ્ટબીજવદ્ ભૂયો નાઙ્કુરં પ્રવિમુઞ્ચતિ ॥

દેહેન્દ્રિયાદિના કર્મ કરણૌઘેન કલ્પ્યતે ।
એકẖ કર્તાત્ર ભોક્તા વા ક ઇવાઙ્ગોપપદ્યતે ॥

અન્યḫ પશ્યતિ ભુઙ્ક્તે ઽન્યḫ પરો ઽપ્ય્ અનુભવત્ય્ અણુઃ ।
અન્યસ્ય સુખદુẖખાદિ કસ્યૈકસ્યાત્ર કર્તૃતા ॥

આત્મા કર્તાપ્ય્ અકર્તાયમ્ ઔદાસીન્યેન સંસ્થિતઃ ।
પ્રતિબિમ્બેષ્વ્ ઇવાદર્શો મનષ્ષષ્ઠેન્દ્રિયાતિગઃ ॥

દેહાદયો જડાસ્ સર્વે તસ્માદ્ અઙ્ગ ન કિઞ્ચન ।
ન કશ્ચિદ્ એવ કુરુતે સુકૃતેષ્વ્ અપિ કર્મસુ ॥

કર્મ કુર્વત્ય્ અપિ પ્રાજ્ઞે તયાસંસક્તયા ધિયા ।
ન કશ્ચિત્ કુરુતે કિઞ્ચિદ્ દેહસ્ સ્ફુરતિ કેવલમ્ ॥

તૂષ્ણીમ્ અપિ સ્થિતો મૂઢશ્ ચિન્તાસંસક્તયા ધિયા ।
કરોતિ કર્મ શૈલાભં યદ્ યુગૈર્ અપિ ન ક્ષયિ ॥

કર્મેન્દ્રિયાણિ સંયમ્ય ય આસ્તે મનસા સ્મરન્ ।
ઇન્દ્રિયાર્થાન્ વિમૂઢાત્મા તસ્યાનન્તેહ કર્તૃતા ॥

યસ્ ત્વ્ ઇન્દ્રિયાણિ મનસા નિયમ્યારભતે ઽનઘ ।
કર્મેન્દ્રિયૈẖ કર્મયોગમ્ અકર્તૈવ સ મોક્ષભાક્ ॥

નિર્વાસનં કૃતં કર્મ ન કર્તારં સ્પૃશત્ય્ અજમ્ ।
પદ્મપત્ત્રં જલમ્ ઇવ નભસ્તલમ્ ઇવામ્બુદઃ ॥

ફલાનિ નાનુધાવન્તિ યદા કર્માણ્ય્ અવાસનમ્ ।
તદા જીવં ન સ્પૃશતિ કર્મ જન્મૈકકારણમ્ ॥

કર્મણો જન્મબીજસ્ય રસસ્ સર્વત્ર વાસના ।
સા યદ્ભવા ચ તસ્યૈવ ગર્ભે પશ્યતિ દેહકમ્ ॥

જાયતે તત એવાશુ ક્રમાદ્ ભ્રમતિ સંસૃતૌ ।
તસ્માદ્ વાસનયૈવાન્તર્ વિયોગસ્ તે ઽસ્તુ ભૂતયે ॥

ભાવનાસ્ સર્વભાવેભ્યસ્ સમુત્સૃજ્ય સમુચ્છ્રિતઃ ।
શશાઙ્કશીતલḫ પૂર્ણો ભાસિ ભાસેવ ભાસ્કરઃ ॥

ક્રિયમાણા કૃતા કર્મતૂલશ્રીર્ દેહશલ્મલેઃ ।
જ્ઞાનાનિલસમુદ્ધૂતા વિલયં ક્વાપિ ગચ્છતિ ॥

આત્મજ્ઞતાં પ્રયાતસ્ય તીર્ણસ્ય ભવસાગરાત્ ।
ઇચ્છતો ઽપિ સમાયાતિ પુનર્ નાજ્ઞત્વમ્ આત્મનઃ ॥

યથા દૂરગતોત્પત્તિસ્થાનં રયવતી સરિત્ ।
ન યાત્ય્ એવં મતિર્ બુદ્ધા પુનર્ મોહં ન ગચ્છતિ ॥

સર્વૈવ હિ કલા જન્તોર્ અનભ્યાસેન નશ્યતિ ।
ફલદાપિ મનોજ્ઞાપિ લતેવાસેકવર્જિતા ॥

એષા જ્ઞાનકલા ત્વ્ અન્તસ્ સકૃજ્જાતા દિને દિને ।
વૃદ્ધિમ્ એતિ બલાદ્ એવ સતામ્ અપ્ય્ ઉપ્તશાલિવત્ ॥

યથા દધ્યુદ્ધૃતં નૈતિ પુનર્ દધ્નૈકતાં ઘૃતમ્ ।
તથા જ્ઞાનોદ્ધૃતા જ્ઞપ્તિર્ નાયાત્ય્ અજ્ઞાનતાં પુનઃ ॥

યથા પરભટવ્યૂહં વિભિદ્યોદેતિ સદ્ભટઃ ।
તથાજ્ઞાનં વિદાર્યાન્ધ્યમ્ ઉદેતિ જ્ઞાનભાસ્કરઃ ॥

ચિદ્ઘનં નિર્મલં બ્રહ્મ શાન્તં સર્વમ્ ઇદં તતમ્ ।
અદ્વૈતં દ્વૈતવદ્ ભાતિ નિત્યમ્ એકમ્ અનામયમ્ ॥

એકસ્ સ્ફુરત્ય્ અખિલવસ્તુષુ ચિત્સ્વરૂપ આત્મા પરસ્ સ્વજલધિષ્વ્ ઇવ તોયમ્ અચ્છમ્ ।
સંશાન્તસઙ્કલનભૂરિકલાપમ્ એકં સત્તાંશમાત્રમ્ અખિલં જગદ્ અઙ્ગ વિદ્ધિ ॥