મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.125

યથાવર્તા જલભરે પ્રતિબિમ્બાનિ વા મણૌ ।
યથેન્દ્રિયેષુ વિષયા યથાલોકશ્ ચ તેજસિ ॥

યથા તૃણાનિ વા વાયૌ દુર્લક્ષ્યસ્પન્દરૂપિણિ ।
ત્રિજગન્તિ સ્ફુરન્ત્ય્ એવં દુર્લક્ષ્યે ઽનુભવાત્મનિ ॥

યથા દ્રવાદયો ઽમ્બ્વાદૌ તાપે વા ત્રસરેણવઃ ।
સન્નિવેશાḫ પદાર્થાઙ્ગે સર્ગૌઘાશ્ ચિદ્ઘને તથા ॥

તદાત્મકા અતદ્રૂપાસ્ તત્સ્થાસ્ તત્સત્તયા સ્થિતાઃ ।
અનન્તે નાશિનસ્ સર્ગા બુદ્બુદા જલધાવ્ ઇવ ॥

કૃષ્ણે કૃષ્ણસ્ સિતે શુક્લો રક્તે રક્તો યથા મણિઃ ।
વર્ણે નિર્વાસનાચ્છત્વાન્ ન ત્વ્ અસાવ્ એતિ રઞ્જનામ્ ॥

મૂઢે મૂઢો હતે ભગ્નો હૃષ્ટે હૃષ્ટસ્ તથેશ્વરઃ ।
ચિત્તે નિર્વાસનાચ્છત્વાન્ ન ત્વ્ અસાવ્ એતિ રઞ્જનામ્ ॥

વાસનાતો જગજ્જન્મ સા ચ સઙ્કેતમાત્રકમ્ ।
ઇદં મમેતિ મિથ્યૈવ ભાવનં તત્ પરિત્યજ ॥

રજોધૂમાન્ધ્યતેજોઽભ્રૈર્ યથાકાશો ન લિપ્યતે ।
તથા પ્રકૃતિસઙ્કલ્પૈશ્ ચિત્સારં ખમ્ અલેપકમ્ ॥

યથા ભૂમિગતા ભાસો રવિર્ એવાઙ્ગ નેતરત્ ।
તથા ચિદ્ એવ સઙ્કલ્પાસ્ તન્મયત્વેન નેતરત્ ॥

પરમ્ અવ્યપદેશ્યાત્મા નિસ્સ્પન્દḫ પવનો યથા ।
સ્વવેદનાત્મનસ્ સ્પન્દાદ્ આત્મનૈવોપલભ્યતે ॥

અસદ્ વેદ્યં વેદ્યમ્ ઇવ ચિદ્રૂપત્વાચ્ ચિનોતિ યત્ ।
ચિન્નામયોગ્યતા સાસ્ય સેયં સંસૃતિર્ ઉત્થિતા ॥

યથા સ્ફુરત્ પ્રસન્નામ્બુ નાન્યત્ સલિલમાત્રતઃ ।
તથા બ્રહ્મ ચિદચ્છાત્મ નેતરદ્ બ્રહ્મમાત્રતઃ ॥

પરમ્ અવ્યપદેશ્યાત્મ યાસ્ય તુ વ્યપદેશ્યતા ।
સૈષા ચિન્ નામ સૈવેહ દ્રષ્ટૃદૃશ્યપદં ગતા ॥

નોદય્ય્ અપ્ય્ ઉદિતં સ્પન્દાદ્ આવર્તાદિ યથામ્ભસઃ ।
તથાનુદય્ય્ અપ્ય્ ઉદિતમ્ ઇવ વિત્ત્વાત્ પરે જગત્ ॥

બ્રહ્મ નવ્યપદેશ્યાત્મ નિસ્સ્પન્દḫ પવનો યથા ।
ચિચ્છબ્દાર્થાત્મતા યાત્ર તદ્ અહન્તાદિમજ્ જગત્ ॥

સ્વચ્છે ઽમ્ભસિ દ્રવસ્પન્દાદ્ યથાવર્તાદિતા મતા ।
અનિર્દેશ્યે પરે વિત્ત્વાત્ તથા ચિત્તા જગન્મયી ॥

સર્ગસ્યાદ્યન્તયોર્ ઉક્તો યẖ ક્રમો વેદનાત્મકઃ ।
સ ઉન્મેષનિમેષાભ્યાં નિમેષં પ્રતિ ચિદ્દૃશઃ ॥

પ્રસરન્તિ યથા સ્પન્દાત્ સલિલે ચક્રકાદયઃ ।
પ્રસરન્તિ પરે વિત્ત્વાત્ તથાહન્તાદિતાદયઃ ॥

અવેદનં પરં વિદ્ધિ વેદનં સર્ગ ઉચ્યતે ।
અસત્ સદ્વેદનાદ્ દૃશ્યં સદ્ અપ્ય્ અસદવેદનાત્ ॥

ચિતેર્ દૃશ ઇવોન્મેષાદ્ અસત્સર્ગો ઽવભાસતે ।
ચિતીક્ષણનિમેષાત્ તુ સન્ન્ અપ્ય્ એવ ન ભાસતે ॥

માયાચૂર્ણપરિક્ષેપાદ્ ઇન્દ્રજાલજગદ્ યથા ।
ખ એવોદેતિ ચિચ્ચૂર્ણચમત્કારાદ્ ઇદં તથા ॥

યથા સ્પન્દાન્ નિમેષે ઽપિ જલમ્ આવર્તલક્ષવત્ ।
તથા વિત્ત્વાત્ ક્ષણાદ્ ઈશે સર્ગપ્રલયવિભ્રમાઃ ॥

ચિદ્રૂપસ્ય ચિરક્ષીણવાસનસ્યાપિ જીવતઃ ।
અવેદનમયી સત્તા યસ્યાસૌ મુક્ત ઉચ્યતે ॥

અવાસનમ્ અસઙ્કલ્પં પ્રવાહાપતિતક્રિયાઃ ।
તિષ્ઠન્તિ સમ્પ્રબુદ્ધા યે તે હ્ય્ અવેદનસન્મયાઃ ॥

ક્રિયાવન્તો ઽપ્ય્ અસઙ્કલ્પવાસનાસ્ સ્તિમિતાશયાઃ ।
નિત્યં કાષ્ઠસમાધાનાસ્ તે શિલોદરસન્નિભાઃ ॥

ન સ્વપ્નસ્વપ્નપુરયોર્ ઇવ ભેદો મનાગ્ અપિ ।
સર્ગવેદનયોસ્ તસ્માદ્ બ્રહ્મવિદ્ બ્રહ્મવેદનમ્ ॥

શબ્દાર્થભાવનેહાનાં વિત્ત્વાત્ સત્યાવબોધતઃ ।
યદ્ અસત્તાવબોધો ઽન્તસ્ તદ્ અવેદનમ્ ઉચ્યતે ॥

અદૃષદ્ દૃષદાભાસં જ્ઞમ્ અપ્ય્ અજ્ઞમ્ ઇવ સ્થિતમ્ ।
અશૂન્યં શૂન્યસઙ્કાશં હૃદયં વેદનં સતઃ ॥

શાસ્ત્રસજ્જનસમ્પર્કૈḫ પ્રજ્ઞામ્ આદૌ વિવર્ધયેત્ ।
પ્રથમા ભૂમિકૈષોક્તા યોગસ્ય નવયોગિનઃ ॥

વિચારણા દ્વિતીયા સ્યાત્ તૃતીયાસઙ્ગભાવના ।
ચતુર્થી સત્ત્વતાપત્તૌ વાસનાવિલયાત્મિકા ॥

શુદ્ધસંવિન્મયાનન્દરૂપા ભવતિ પઞ્ચમી ।
અર્ધસુપ્તપ્રબુદ્ધાભો જીવન્મુક્તો ઽત્ર તિષ્ઠતિ ॥

અસંવેદનરૂપા ચ ષષ્ઠી ભવતિ ભૂમિકા ।
આનન્દૈકઘનાકારા સુષુપ્તસદૃશસ્થિતિઃ ॥

તુર્યાવસ્થોપશાન્તાથ મુક્તિર્ એવ હિ કેવલમ્ ।
સમતા સ્વચ્છતા સોમ્યા સપ્તમી ભૂમિકા ભવેત્ ॥

તુર્યાતીતાથ યાવસ્થા પરિનિર્વાણરૂપિણી ।
સપ્તમી સા પરિપ્રૌઢા વિષયસ્ સા ન જીવતામ્ ॥

પૂર્વાવસ્થાત્રયં તત્ર જાગ્રદ્ ઇત્ય્ એવ સંસ્થિતમ્ ।
ચતુર્થી સ્વપ્ન ઇત્ય્ ઉક્તા સ્વપ્નાભં યત્ર વૈ જગત્ ॥

આનન્દૈકઘનીભાવાત્ સુષુપ્તાખ્યા તુ પઞ્ચમી ।
અસંવેદનરૂપા ચ ષષ્ઠી તુર્યાભિધા સ્મૃતા ॥

તુર્યાતીતપદાવસ્થા સપ્તમી ભૂમિકોત્તમા ।
પરમ્ અવ્યપદેશ્યાસાવ્ અગમ્યા મહતામ્ અપિ ॥

પદાર્થસ્ સન્નિવેશૈસ્ સ્વૈર્ યથાનન્યૈસ્ સમન્વિતઃ ।
તથા ચિત્ સર્ગશબ્દાર્થૈર્ ન તુ સર્ગાર્થરૂપિભિઃ ॥

યથોર્મિકાદિẖ કનકે તથા સર્ગḫ પરે પદે ।
કિં ત્વ્ અસૌ વિદ્યમાનો ઽપિ સઞ્જ્ઞાશબ્દાર્થવર્જિતઃ ॥

હાટકે કટકાદિશ્ ચ સર્ગશ્ ચ પરમે પદે ।
વિદ્યમાનો ઽપિ નાસ્ત્ય્ એવ પ્રેક્ષાયાં કલ્પનાર્થવત્ ॥

અસ્પન્દયાવેદનયા સ્પન્દવેદનસત્તયા ।
યા સંવિદ્ અઙ્કુરશ્રીસ્ સ્યાત્ સાત્મસત્તેતિ કથ્યતે ॥

સા ત્વં સા ચિન્ મનસ્ સા ચ ન ત્વં નો ચિન્ મનશ્ ચ નો ।
સત્તાસત્તે ન સા શાન્તા તતશ્ ચાન્યન્ ન વિદ્યતે ॥

આકાશાદ્ ઇવ શૂન્યત્વં તરઙ્ગત્વમ્ ઇવામ્ભસઃ ।
નાકારાદિ તતો ભિન્નં ન દૃક્ચિત્તશિલાદિ ચ ॥

દ્રષ્ટૃદર્શનદૃશ્યાનાં તસ્યાં દૃશિ વયં સ્થિતાઃ ।
ચિચ્ચિત્તજડતાદીનાં નામાપિ ન ચ શિક્ષિતાઃ ॥

ન સર્વાપહ્નવં વેદ્મિ ન સર્વં નાપ્ય્ અપહ્નવમ્ ।
ત્વત્ત્વમત્ત્વાદ્યસમ્ભાવાત્ પરં શાન્તં જગન્નભઃ ॥

શાન્તાશેષવિશેષવસ્તુવિષયા સત્યાત્મતાસત્યતાયુક્તાહમ્પ્રકૃતિẖ ક્રિયેતિ ગદિતા નાસ્તીતિ નિશ્ચિત્ય તત્ ।
નાસ્તીત્ય્ એતદ્ અપીહ વાન્યદ્ અહમ્ ઇત્ય્ અર્થૈર્ યુતં નાસ્ત્ય્ અલં તસ્માદ્ અસ્તજડાજડાઙ્કુરસમુત્સેધાસનેનાસ્યતામ્ ॥

ઇત્ય્ ઉક્તવત્ય્ અથ મુનૌ દિવસો જગામ સાયન્તનાય વિધયે ઽસ્તમ્ ઇનો જગામ ।
સ્નાતું સભા કૃતનમસ્કરણા જગામ શ્યામાક્ષયે રવિકરૈશ્ ચ સહાજગામ ॥