મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.124

સર્ગાત્મભિર્ વિભુસ્ સ્પન્દક્રીડિતૈર્ બાલવન્ નિજામ્ ।
સત્તાં મોહયતીવાન્તસ્ સાવધાનો ભવાત્ર ભોઃ ॥

સઙ્કલ્પ્યાત્મા સ્વયં દ્વૈતં ચિરં શોચતિ યોનિષુ ।
સ્વયમ્ અદ્વૈતસઙ્કલ્પાત્ કાલેનાયાતિ નિર્વૃતિમ્ ॥

સ્વયમ્ અસ્ય તથા શક્તિર્ ઉદેત્ય્ આબધ્યતે યથા ।
સ્વયમ્ અસ્ય તથા શક્તિર્ ઉદેત્ય્ આમુચ્યતે યથા ॥

ન લભ્યતે પ્રવચનૈર્ ન ધિયા ન તપશ્શ્રુતૈઃ ।
યદોદયેચ્છામ્ આયાતિ તદ્ આત્માત્માનમ્ ઈક્ષતે ॥

અહો નુ ચિત્રા માયેયં બત વિષ્વગ્ વિમોહિની ।
સર્વાઙ્ગપ્રોતમ્ અપ્ય્ આત્મા યદ્ આત્માનં ન પશ્યતિ ॥

દૃષ્ટ્વા સર્વગમ્ આત્માનમ્ અનન્તમ્ અવનીશ્વર ।
નિવર્તતે શરીરાસ્થા તતો દુẖખૈર્ ન લિપ્યતે ॥

ચન્દ્રાર્કવહ્નિતપ્તાયોરત્નાદીનાં યથાર્ચિષઃ ।
યથા પત્ત્રાદિ વૃક્ષાણાં નિર્ઝરાણાં યથા કણાઃ ॥

તથેદં બ્રહ્મણિ સ્ફારે જગદ્ બુદ્ધ્યાદિ કલ્પિતમ્ ।
દુẖખપ્રદમ્ અતજ્જ્ઞાનાં તદ્ એવાતદ્ ઇવ સ્થિતમ્ ॥

યથા વાહવશાદ્ વારિ દામાદિરચનાં વહેત્ ।
પ્રકૃતિર્ યાતિ નાનાત્વં તથા સ્પન્દવશાદ્ ઇયમ્ ॥

યથા સરિત્પયẖકોશે વાહસ્ સ્પન્દી ન લક્ષ્યતે ।
તથાજસ્રં વિરચયન્ સર્ગમ્ આત્મા ન લક્ષ્યતે ॥

યથા સ્વચ્છસ્ય સોમ્યસ્ય મહતો ઽવહતો ઽનિશમ્ ।
વારિણો ઽપ્ય્ અંશુભિન્નસ્ય કોશસ્પન્દો ન લક્ષ્યતે ॥

તથા સર્વગતસ્યાપિ દામ્નિ વ્યોમ્ન્ય્ અથ વાશ્મનિ ।
અનાવૃતસ્યાનન્તસ્ય સતસ્ સત્તા ન લક્ષ્યતે ॥

સોમ્યસ્યાવહતો વારેẖ કોશસ્પન્દો યથાત્મગઃ ।
ન સન્ નાસન્ ન ચ પૃથક્ સત્તા ચિદ્વપુષસ્ તથા ॥

સ્વસઙ્કલ્પાત્મિકાં યત્ર સર્વશક્તિતયા સ્વયમ્ ।
ચિત્તતામ્ એતિ તત્રૈતત્ તત્ પ્રસ્ફુરદ્ ઇવ સ્થિતમ્ ॥

સ્વસઙ્કલ્પાત્મિકાં યત્ર સર્વશક્તિતયા સ્વયમ્ ।
જહાતિ ચિત્તતાં તત્ર સત્ સંશાન્તમ્ ઇવ સ્થિતમ્ ॥

એવં ચેત્ તન્ મહાભાગ દૃષદાદિર્ મહાકૃતિઃ ।
પાર્થિવો ઽયં બૃહદ્ભાગẖ કિમ્ ઉત્થો ઽથ કિમાત્મકઃ ॥

શક્તયસ્ સકલા એવ ચિન્માત્રે બ્રહ્મણિ સ્થિતાઃ ।
વટબીજે વટલતાપત્ત્રપુષ્પફલાદિવત્ ॥

જડાજડાભિધે શક્તી સર્વશક્તેસ્ સ્ત આત્મનઃ ।
શક્તીનામ્ ઉત્તમે હેમ્નિ કાઠિન્યદ્રવતે યથા ॥

રૂપાલોકમનસ્કારવિષયત્વમ્ ઉપાગતા ।
જાડ્યનામ્ની તયોર્ એકા યાસૌ ભૂમ્યાદિરૂપિણી ॥

નૈષા પ્રજાયતે નાપિ કદાચિત્ પ્રવિલીયતે ।
સ્વાઙ્ગભૂતા સતો નિત્યમ્ આકાશકોશવત્ સ્થિતા ॥

બ્રહ્મણો ઽવ્યતિરિક્તેયમ્ ઇતિ યસ્ સર્પરજ્જુવત્ ।
અસદભ્યુદિતો મોહસ્ સ બોધેન વિલીયતે ॥

નૈષા ભાવવિકારાખ્યામ્ એતિ શુદ્ધચિદાત્મનિ ।
એષા કિલ કણોર્મ્યમ્બુ પયસીવ ચિતિ સ્થિતા ॥

યત્ સતો ઽસત્ત્વમ્ અસતસ્ સત્ત્વં વા વિકૃતિર્ હિ સા ।
અત્યન્તાન્યસ્વરૂપત્વાન્ નાસ્તિ તત્ પરમાત્મનિ ॥

અસત્તયા સતો રાજન્ન્ અસતશ્ ચૈવ સત્તયા ।
વિનષ્ટાકૃતિર્ અસ્યેતિ વિકારાદ્ય્ અભિધીયતે ॥

યત્ ત્વ્ અઙ્કુરે ફલાદિત્વં ક્ષીરાદૌ વા ઘૃતાદિતા ।
સત્તાવભાસમાત્રં તત્ સ્ફુરત્ય્ અમ્બ્વ્ ઇવ વીચિભિઃ ॥

યદ્ યથા દૃશ્યતે યત્ર તત્ તથા તત્ર વિદ્યતે ।
દેશકાલવિભાગાત્મ તથા સંવેદનાત્મકં ॥

દેશકાલાન્તરગતો ઽપ્ય્ એક એવ યથા ગિરિઃ ।
બીજં ફલાન્તમ્ અપ્ય્ એવમ્ એકમ્ અત્રાન્યતાસ્તિ નો ॥

વટતા વટધાનાયાં યાદૃક્કાલોદયા યથા ।
તથા જડાજડેયં શ્રીસ્ સંસ્થિતા ચિન્મયાત્મનિ ॥

આકારરાશિરૂપેણ ભૂરિભાવવિકારિણા ।
આભાસ એવ સ્ફુરતિ સ્વપ્નેનેવ મનો નૃપ ॥

શૈલાદ્યાકારતા સ્થૂલા યથાસ્ય પરમાત્મનઃ ।
સ્ફુરત્ય્ અસત્યા સત્યા વા તથા વદ પુનર્ મમ ॥

ઇતિ સર્વં સમં શાન્તં ચિદ્વ્યોમ તતમ્ અવ્યયમ્ ।
અપર્યન્તમ્ અનાભાસમ્ આસીદ્ અસ્તિ ભવિષ્યતિ ॥

યન્ નોર્ધ્વં નાપ્ય્ અધો નાશા ન તમો ન પ્રકાશનમ્ ।
નેતરત્ કિઞ્ચિદ્ અપિ ચ સર્વમ્ એવ સદૈવ ચ ॥

ચિન્માત્રૈકાત્મના તેન પરમેણેશ્વરેણ નઃ ।
આદ્યન્તમધ્યમુક્તેન સઙ્કલ્પશ્ ચેતિતસ્ સ્વયમ્ ॥

સ્થિતસ્ સઙ્કલ્પરૂપાત્મા મનોમૂર્તિર્ અજસ્ તતઃ ।
તેન સઙ્કલ્પિતં વ્યોમ મનસેદં બૃહદ્વપુઃ ॥

મનોવ્યોમ્નોર્ ઘનતયા સમ્પન્નḫ પવનસ્ સ્ફુરન્ ।
મનોવ્યોમાનિલાશ્લેષાત્ પ્રકાશં બુદ્ધવાંસ્ તતઃ ॥

તેજોઽંશભાવસઙ્કલ્પરૂપં પશ્ચાત્ પયસ્ સ્થિતમ્ ।
સ ચતુષ્ટયપિણ્ડો ઽથ મનસો ઽણ્ડતયેક્ષિતઃ ॥

અણ્ડં તત્ પાદ્મજં ભૂત્વા સમ્પન્ને પશ્ય રોદસી ।
તત્ર ત્વ્ અવયવાભાસં મેર્વાદીદં મહત્ સ્થિતમ્ ॥

જગત્તયેતિ બ્રહ્મૈવ પરિપૂર્ણં વિલોક્યતે ।
સ્પન્દૈર્ ભાવવિકારાદ્યૈસ્ સવિકારમ્ ઇવ સ્થિતમ્ ॥

એકૈવાનેકરૂપેવ દેશકાલાન્તરે યથા ।
સરિત્ તથૈવ વલ્લીત્વે સ્થિતા સ્વસ્થૈવ બીજતા ॥

પાલીવતાનિ તિષ્ઠન્તિ યથા કુમ્ભસ્ય કોટરે ।
તથાપારસ્ય ચિદ્વ્યોમ્નો જગન્ત્ય્ અન્તસ્ સ્થિતાનિ હિ ॥

ચિદ્બ્રહ્મકોટરગતા ઇમાસ્ સર્ગપરમ્પરાઃ ।
સ્ફુરન્તિ પરિણામિન્યો જલકોશે યથોર્મયઃ ॥

યથા પતન્ત્યા તમસિ દૃષ્ટ્યા કિમ્ અપિ દૃશ્યતે ।
તથા જગદ્ અહં ચેતિ ચિતાસત્ પ્રતિભાસતે ॥

યથા દૃષ્ટ્યા તમસ્ય્ અન્ધે ચક્રકાદ્ય્ અપિ દૃશ્યતે ।
તથાદિસર્ગે ઽયમ્ અહમ્ ઇત્ય્ અસત્યં ચિતોહ્યતે ॥

ચિદ્ઘનસ્ય મહાશક્તેર્ યદ્ એવ પ્રતિભાસનમ્ ।
તત્ પ્રકૃત્યાદિનામેહ ન સન્ નાસન્ન્ અતચ્ ચ તત્ ॥

બૃંહિતા ભરિતાકારા સત્તૈકા પારમાત્મિકી ।
આભાસૈḫ પ્રસ્ફુરત્ય્ એવમ્ અબ્ધિર્ ઊર્મ્યાદિભિર્ યથા ॥

ચિદાકાશમયં સર્વં જગદ્ ઇત્ય્ એવ ભાવયન્ ।
યસ્ તિષ્ઠત્ય્ ઉપશાન્તેચ્છં સ બ્રહ્મકવચસ્ સુખી ॥

અહમર્થવિમુક્તેન ભાવેનાભાવરૂપિણા ।
સર્વં શૂન્યં નિરાલમ્બં ચિચ્છાન્તમ્ ઇતિ ભાવયેત્ ॥

ઇદં રમ્યમ્ ઇદં નેતિ બીજં તે દુẖખસન્તતેઃ ।
તસ્મિન્ સામ્યાગ્નિના દગ્ધે દુẖખસ્યાવસરẖ કુતઃ ॥

રાજન્ ભાવનમાત્રેણ રમ્યારમ્યવિભાગિતા ।
પૌરુષાતિશયેનાન્તસ્ સ્વેનૈવાશુ વિલીયતે ॥

અભાવનેન ભાવાનાં કર્તિત્વા કર્મકાનનમ્ ।
પરં સમેત્ય રાજેન્દ્ર વિશોકતર આસ્સ્વ ભોઃ ॥

ભરિતભુવનાભોગો ભૂત્વા વિભાગબહિષ્કૃતો ગલિતકલનોલ્લાસોલ્લાસી વિકાસવિલાસવાન્ ।
નવનવમ્ અજો વૃદ્ધો ઽત્યન્તં ચિરાય નિરામયસ્ સમસમસિતસ્વચ્છાભોગો ભવાભયચિદ્વપુઃ ॥