મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.118

પરસ્માદ્ બ્રહ્મણઃ પૂર્વં મનઃ પ્રથમમ્ ઉત્થિતમ્ ।
મનનાત્મકમ્ આભોગિ તત્સ્થમ્ એવ સ્થિતિં ગતમ્ ॥

પુષ્પકોશ ઇવામોદો મહોર્મિર્ ઇવ સાગરે ।
રશ્મિજાલમ્ ઇવાદિત્યે મનો બ્રહ્મણિ રાઘવ ॥

તસ્યાદૃશ્યાત્મતત્ત્વસ્ય વિસ્મૃત્યૈવ ગતં સ્થિતિમ્ ।
નાન્યયુક્ત્યા ગતં રામ જાતં રજ્જુભુજઙ્ગવત્ ॥

આદિત્યવ્યતિરેકેણ યો ભાવયતિ રાઘવ ।
રશ્મિજાલમ્ ઇદં હ્ય્ એતત્ તસ્યાન્યદ્ ઇવ ભાસ્વતઃ ॥

કનકવ્યતિરેકેણ કેયૂરં યેન ભાવિતમ્ ।
કેયૂરમ્ એવ તત્ તસ્ય ન તસ્ય કનકં હિ તત્ ॥

સલિલવ્યતિરેકેણ તરઙ્ગો યેન ભાવિતઃ ।
તરઙ્ગબુદ્ધિર્ એવૈકા સ્થિતા તસ્ય ન વારિધીઃ ॥

સલિલાવ્યતિરેકેણ તરઙ્ગો યેન ભાવ્યતે ।
અમ્બુસામાન્યસમ્બુદ્ધિર્ નિર્વિકલ્પસ્ સ ઉચ્યતે ॥

કનકાવ્યતિરેકેણ કેયૂરં યેન ભાવ્યતે ।
કનકૈકમહાબુદ્ધિર્ નિર્વિકલ્પસ્ સ ઉચ્યતે ॥

પાવકવ્યતિરેકેણ જ્વાલાલી યેન ભાવ્યતે ।
તસ્યાગ્નિબુદ્ધિર્ ગલતિ જ્વાલાધીર્ એવ તિષ્ઠતિ ॥

જ્વાલાજાલેન લોલેન રઞ્જિતા સા તથા સ્થિતિઃ ।
તામ્ એવાસ્થાં સમાધત્તે તદ્ગતા વ્યાકુલા મતિઃ ॥

પાવકાવ્યતિરેકેણ જ્વાલાલી યેન ભાવ્યતે ।
તસ્યાગ્નિબુદ્ધિર્ એવાસ્તિ નિર્વિકલ્પસ્ સ ઉચ્યતે ॥

યો નિર્વિકલ્પસ્ સ મહાન્ સ સઙ્ક્ષીણમના મુનિઃ ।
પ્રાપ્તવ્યં તેન સમ્પ્રાપ્તં નાસૌ મજ્જતિ વસ્તુષુ ॥

નાનાતામ્ અખિલાં ત્યક્ત્વા શુદ્ધચિન્માત્રકોટરે ।
સંવેદનવિનિર્મુક્તં સંવિત્ત્યંશો ભવાનઘ ॥

સ્વયમ્ આત્માત્મનૈવાશુ શક્તિં સઙ્કલ્પનામિકામ્ ।
યદા કરોતિ સ્ફુરિતાં સ્પન્દશક્તિમ્ ઇવાનિલઃ ॥

તદા પૃથગ્ ઇવાભાસં સઙ્કલ્પકલનામયમ્ ।
મનો ભવતિ વિશ્વાત્મ ભાવયત્ય્ આકૃતિં સ્વયમ્ ॥

તત્ સઙ્કલ્પાત્મકં ચેતો યથેદમ્ અખિલં જગત્ ।
સઙ્કલ્પયતિ સઙ્કલ્પિ તથૈવ ભવતિ ક્ષણાત્ ॥

કીટત્વમ્ અબ્જજત્વં ચ મેરુત્વમ્ અણુતાં તથા ।
મનો યાતમ્ અહઙ્કારબુદ્ધિચિત્તાદિનામકમ્ ॥

સ્વસઙ્કલ્પાદ્ વિરિઞ્ચિત્વમ્ એત્ય ચેતો જગત્સ્થિતિમ્ ।
તનોતિ તસ્યાં તદનુ નાનાતાં ગચ્છતિ સ્વયમ્ ॥

સઙ્કલ્પમયમ્ એવેદં જગદ્ આભોગિ દૃશ્યતે ।
ન સત્યં ન ચ મિથ્યૈવ સ્વપ્નજાલમ્ ઇવોત્થિતમ્ ॥

જન્તોર્ યથા મનોરાજ્યં વિવિધારમ્ભભાસુરમ્ ।
બ્રાહ્મં તથેદં વિતતં મનોરાજ્યં વિજૃમ્ભતે ॥

યથા ન વિતથસ્ સ્વપ્નઃ પ્રતિભાસાન્ ન ચાપિ સન્ ।
તથા બ્રાહ્મં મનોરાજ્યં જગન્ નાસન્ ન સન્ મુને ॥

મિથ્યાવભાસમાત્રં હિ યદ્ ઇદં ઘનતાં ગતમ્ ।
યથાભૂતાર્થભાવિત્વાત્ તદ્ એતત્ પ્રવિલીયતે ॥

પરમાર્થેન દૃષ્ટં ચેત્ તદ્ ઇદં નૈવ કિઞ્ચન ।
દૃષ્ટં ત્વ્ અપરમાર્થેન પ્રયાતિ શતશાખતામ્ ॥

લહર્યૂર્મિતરઙ્ગામ્બુકલનાર્હં પરિસ્ફુરન્ ।
યથામ્બુધિર્ વપુર્ ધત્તે સ્વભાવેન તથા વિભુઃ ॥

કુર્વન્ કર્મસહસ્રાણિ કર્તા ચિત્સ્પન્દનાદ્ ઋતે ।
નાપૂર્વં કુરુતે કિઞ્ચિત્ કશ્ચિદ્ ભેદમ્ અતસ્ ત્યજ ॥

પશ્યઞ્ છૃણ્વન્ સ્પૃશઞ્ જિઘ્રન્ વદન્ વ્યવહરન્ સ્વપન્ ।
નાપૂર્વં કુરુતે કિઞ્ચિત્ સત્યમ્ ઇત્ય્ એવ ભાવય ॥

યદ્ યત્ કરોષિ તત્ તત્ત્વં ચિન્માત્રમ્ અમલં તતમ્ ।
બ્રહ્મ પ્રબૃંહિતાકારં તસ્માદ્ અન્યન્ ન વિદ્યતે ॥

પદાર્થજાતે સર્વસ્મિન્ સંવિત્સારતયા સ્થિતે ।
સંવિદ્ એવેદમ્ અખિલં જગન્ નાન્યાસ્તિ કલ્પના ॥

સંવિત્સ્ફુરણમાત્રે ઽસ્મિઞ્ જગજ્જાલકનામનિ ।
ઇદમ્ અન્યદ્ ઇદં ચાન્યદ્ ઇતિ મિથ્યાગ્રહઃ કુતઃ ॥

સમ્ભવાદ્ અખિલાકારેણૈકસ્યા એવ સંવિદઃ ।
સંવેદ્યમ્ અપિ નાસ્ત્ય્ એવ બન્ધમોક્ષાવ્ અતઃ કુતઃ ॥

મોક્ષો ઽયમ્ એષ ખલુ બન્ધ ઇતિ પ્રસહ્ય ચિન્તા નિરસ્ય સકલા વિકલાભિમાનઃ ।
મૌની વશી વિગતમાનમદો મહાત્મા કુર્વન્ સ્વકાર્યમ્ અનહઙ્કૃતિર્ એવ તિષ્ઠ ॥