મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.113

અથ તાં દયિતાં દૃષ્ટ્વા વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચનઃ ।
શિખિધ્વજ ઉવાચેદમ્ આશ્ચર્યાકુલયા ગિરા ॥

કા ત્વમ્ ઉત્પલપત્ત્રાક્ષિ કુતઃ પ્રાપ્તાસિ સુન્દરિ ।
કિમીહાસિ કિયત્કાલં કિમર્થમ્ ઇહ તિષ્ઠસિ ॥

અઙ્ગેન વ્યવહારેણ સ્મિતેનાનુનયેન ચ ।
મમ જાયા વિલાસેન ચૂડાલેવોપલક્ષ્યસે ॥

એવમ્ એવ પ્રભો વિદ્ધિ ચૂડાલાસ્મિ ન સંશયઃ ।
અકૃત્રિમેન દેહેન લબ્ધો ઽસ્ય્ અદ્ય મયા સ્વયમ્ ॥

કુમ્ભાદિદેહનિર્માણસ્ ત્વાં બોધયિતુમ્ એષ મે ।
પ્રપઞ્ચશ્ શતશાખત્વમ્ ઇહ યાતો વનાન્તરે ॥

યદા રાજ્યં પરિત્યજ્ય મોહેન તપસે વનમ્ ।
ત્વમ્ અગાસ્ તત્પ્રભૃત્ય્ એવ ત્વદ્બોધાયાહમ્ ઉદ્યતા ॥

અનેન કુમ્ભદેહેન મયૈવં ત્વં વિબોધિતઃ ।
માયયા ન તુ કુમ્ભાદિ કિઞ્ચિત્ સત્યં મહીપતે ॥

બુદ્ધો વિદિતવેદ્યસ્ ત્વં ધ્યાનેનૈતદ્ અખણ્ડિતમ્ ।
સર્વં પશ્યસિ તત્ત્વજ્ઞ ધ્યાનેનાશ્વ્ અવલોકય ॥

અથ ચૂડાલયેત્ય્ ઉક્તે બદ્ધ્વા પરિકરં નૃપઃ ।
આત્મોદન્તમ્ અશેષેણ ધ્યાનેનાલમ્ અવૈક્ષત ॥

આ સ્વરાજ્યપરિત્યાગાચ્ ચૂડાલાદર્શનાવધિમ્ ।
સર્વં મુહૂર્તધ્યાનેન સ્વાત્મોદન્તં દદર્શ સઃ ॥

આ રાજ્યસમ્પરિત્યાગાદ્ વર્તમાનક્ષણક્રમમ્ ।
સર્વમ્ આલોક્ય ભૂપાલો વિરરામ સમાધિતઃ ॥

સમાધિવિરતો હર્ષવિકાસિનયનામ્બુજઃ ।
વિસાર્ય તરસા બાહૂ પુલકોજ્જ્વલતાં ગતઃ ॥

ગલદઙ્ગં લસત્સ્નેહમ્ ઉદ્યદ્બાષ્પં સ્ફુરત્સ્પૃહમ્ ।
આલિલિઙ્ગ ચિરં કાન્તાં નકુલો નકુલીમ્ ઇવ ॥

તયોર્ આલિઙ્ગને તસ્મિંસ્ તત્ર ભાવો બભૂવ યઃ ।
ન સ વાસુકિજિહ્વાભિર્ વક્તું વર્ષૈર્ હિ શક્યતે ॥

ચિત્રસ્થાવ્ ઇવ પઙ્કેન કૃતાવ્ ઇવ ગલત્તનૂ ।
શૈલાદ્ ઇવ સમુત્કીર્ણૌ શ્લિષ્ટાવ્ આસ્તાં ચિરં પ્રિયૌ ॥

મુહૂર્તેન ગલદ્ઘર્મજાલૌ પુલકપીવરૌ ।
બાહૂ વિશ્લથતામ્ ઈષન્ નિન્યતુસ્ તૌ શનૈઃ પ્રિયૌ ॥

અમૃતાપૂર્ણહૃદયં સંશૂન્યહૃદયોપમમ્ ।
ઉન્મુક્તભુજમ્ આસ્તાં તાવ્ અલક્ષ્યસ્થિતલોચનમ્ ॥

ઘનાનન્દઃ ક્ષણં સ્થિત્વા તૂષ્ણીં પ્રણયપેશલમ્ ।
કાન્તાચિબુકસંલગ્નકરઃ પ્રોવાચ ભૂપતિઃ ॥

અહો નુ મધુરસ્ સ્નિગ્ધઃ કાન્તશ્ ચ કુલયોષિતામ્ ।
પુણ્યશ્ ચરિતનિષ્ષ્યન્દસ્ સ્વાદવાન્ અમૃતાદ્ અપિ ॥

કિયત્પ્રમાણં તન્વઙ્ગિ ત્વયા બાલેન્દુમુગ્ધયા ।
અનુભૂતશ્ ચિરં ક્લેશો ભર્તુર્ અર્થેન દારુણઃ ॥

એવં દુરુત્તરાદ્ અસ્માત્ સંસારકુહરાદ્ અહમ્ ।
ઉત્તારિતો યયા બુદ્ધ્યા સા હિ કેનોપમીયતે ॥

અરુન્ધતી શચી ગૌરી ગાયત્રી શ્રીસ્ સરસ્વતી ।
સમસ્તાઃ પેલવાયન્તે તન્વ્યાસ્ સત્ત્વગુણશ્રિયા ॥

ધીશ્રીકાન્તિક્ષમામૈત્રીકરુણાદ્યાસુ સુન્દરિ ।
કાન્તાસ્વ્ આકારકાન્તાસુ પ્રથમૈવાસિ લક્ષ્યસે ॥

પરેણાધ્યવસાયેન ત્વયાહમ્ અવબોધિતઃ ।
કેન પ્રત્યુપકારેણ તુલામ્ એષ્યન્તિ મે ગુણાઃ ॥

મોહાદ્ અનાદિગહનાદ્ અનન્તવિષમાદ્ અપિ ।
પતિમ્ અધ્યવસાયિન્યસ્ તારયન્તિ કુલસ્ત્રિયઃ ॥

શાસ્ત્રાર્થગુરુમન્ત્રાદિ ન તથોત્તારણક્ષમમ્ ।
યથૈતાસ્ સ્નેહશાલિન્યો ભર્તૄણાં કુલયોષિતઃ ॥

સખા ભ્રાતા સુહૃદ્ ભૃત્યો ગુરુર્ મન્ત્રો ધનં સુખમ્ ।
શાસ્ત્રમ્ આયતનં દાસ્યસ્ સર્વં ભર્તુઃ કુલસ્ત્રિયઃ ॥

સર્વદા સર્વયત્નેન પૂજનીયાઃ કુલાઙ્ગનાઃ ।
લોકદ્વયસુખં સમ્યક્ સર્વં તાસુ પ્રતિષ્ઠિતમ્ ॥

નિરિચ્છાયાઃ પ્રયાતાયાઃ પારં સંસારવારિધેઃ ।
કથમ્ અસ્યોપકારસ્ય કરિષ્યે તે પ્રતિક્રિયામ્ ॥

મન્યે કુલાઙ્ગનાલોકો લોકે સર્વસ્ ત્વયાધુના ।
નારીસૌજન્યચર્ચાસુ વ્યપદેશ્યો ભવિષ્યતિ ॥

ત્વાં નિર્મિતવતો ધાતુર્ ગુણજાલાતિશાયિનીમ્ ।
મન્યે પ્રકુપિતા નૂનમ્ અરુન્ધત્યાદિકાસ્ સ્ત્રિયઃ ॥

સતીત્વરૂપસૌજન્યગુણરત્નસમુદ્ગિકે ।
એહિ મે ત્વદ્ગુણોત્કસ્ય પુનર્ આલિઙ્ગનં કુરુ ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા મૃગશાવાક્ષીં ચૂડાલાં સ શિખિધ્વજઃ ।
આલિલિઙ્ગ પુનર્ ગાઢં નકુલો નકુલીમ્ ઇવ ॥

દેવ શુષ્કક્રિયાજાલપરે ત્વય્ય્ આકુલાત્મનિ ।
તથાભૂવં ભૃશમ્ અહં ત્વદર્થં દુઃખિતા કિલ ॥

તેન ત્વદવબોધાત્મા સ્વાર્થ એવોપપાદિતઃ ।
મયા તદ્ અત્ર કિં દેવઃ કરોતિ મયિ શંસનમ્ ॥

ત્વયા યથા વરારોહે સ્વાર્થસ્ સમ્પાદિતશ્ શુભઃ ।
તથેદાનીં સતાં સર્વાસ્ સાધયન્તુ કુલસ્ત્રિયઃ ॥

બુદ્ધ્યંશૈકાન્તવિશ્રાન્તજગજ્જાલક દેવ હે ।
અદ્ય તં પ્રાક્તનં કચ્ચિન્ મોહં સમનુપશ્યસિ ॥

ઇદં કરોમિ નેદં તુ પ્રાપ્નોમીદમ્ ઇતસ્ ત્વ્ ઇતિ ।
અન્તર્ હસસિ તાં કચ્ચિદ્ આશાપેલવતાં ધિયઃ ॥

તાસ્ તુચ્છતૃષ્ણાકલનાસ્ તાસ્ સઙ્કલ્પકુકલ્પનાઃ ।
ત્વયિ નાદ્યાવલોક્યન્તે દેવ વ્યોમ્નીવ પર્વતાઃ ॥

કસ્ ત્વમ્ અદ્યાઙ્ગસમ્પન્નઃ કિંનિષ્ઠો ઽસિ કિમ્ ઈહસે ।
કથં પશ્યસિ પાશ્ચાત્યં દેહાવસ્થાક્રમં પ્રભો ॥

સુમનઃપૂર્ણનીલાબ્જમાલાસારવિલોકને ।
યસ્ય ત્વમ્ એવ તજ્જ્ઞાસિ તદ્ એવાહમ્ ઉપસ્થિતઃ ॥

નિરીહો ઽસ્મિ નિરંશો ઽસ્મિ નભસ્સ્વચ્છો ઽસ્મિ નિસ્સ્પૃહઃ ।
શાન્તાહમર્થરૂપો ઽસ્મિ ચિરાયાહમ્ અહં સ્થિતઃ ॥

તાં દશામ્ ઉપયાતો ઽસ્મિ યતશ્ ચણ્પકવર્ણિનિ ।
પ્રતિભાન્તિ મહાન્તો ઽપિ શોચ્યા હરિજિનાદયઃ ॥

નકિઞ્ચિન્માત્રચિન્માત્રનિષ્ઠો ઽસ્મિ સ્વસ્થ આસ્થિતઃ ।
ભ્રમેણાલં વિમુક્તો ઽસ્મિ સંસારેણાલિલોચને ॥

ન તુષ્ટો ઽસ્મિ ન ખિન્નો ઽસ્મિ નાયમ્ અસ્મિ ન ચેતરત્ ।
ન સ્થૂલો ઽસ્મિ ન સૂક્ષ્મો ઽસ્મિ સર્વમ્ અસ્મિ ચ સુન્દરિ ॥

તેજોબિમ્બાત્ પ્રયાતેન ભિત્તાવ્ અપતિતેન ચ ।
ક્ષયાતિશયમુક્તેન પ્રકાશેનાસ્મિ વૈ સમઃ ॥

શાન્તો ઽસ્મિ સામ્યમ્ એવાસ્મિ સ્વચ્છો ઽસ્મિ વિગતામયઃ ।
પરિનિર્વાણ એવાસ્મિ સદ્ અસ્મ્ય્ અતિસતીવ્રતે ॥

યત્ તદ્ અસ્તિ તદ્ એવાસ્મિ વક્તું શક્નોમિ નેતરત્ ।
તરઙ્ગતરલાપાઙ્ગે ગુરુસ્ ત્વં મે નમો ઽસ્તુ તે ॥

પ્રસાદેન વિશાલાક્ષ્યાસ્ તીર્ણો ઽસ્મિ ભવસાગરાત્ ।
પુનર્ મલં ન ગૃહ્ણામિ શતધ્માતસુવર્ણવત્ ॥

સ્વસ્થશ્ શાન્તો મૃદુર્ દાન્તો વીતરાગો નિરંશધીઃ ।
સર્વાતીતસ્ સર્વગશ્ ચ ખમ્ ઇવાયમ્ અહં સ્થિતઃ ॥

એવં સ્થિતે મહાસત્ત્વ પ્રાણેશ હૃદયપ્રિય ।
કિમ્ ઇદાનીં પ્રભો બ્રૂહિ રોચતે તે મહામતે ॥

પ્રતિષેધં ન જાનામિ ન જાનામ્ય્ અભિવાઞ્છનમ્ ।
યદ્ આચરસિ તન્વિ ત્વં કદાચિદ્ વેદ્મિ તન્ ન વા ॥

મન્મનો નાશકલનાં તથા સ્થિતિકલાં પ્રિયે ।
ન કાઞ્ચિદ્ અનુસન્ધાતું જાનાત્ય્ અમ્બરસુવ્રતમ્ ॥

યદ્ એવ કિઞ્ચિજ્ જાનાસિ તદ્ એવ કુરુ સુન્દરિ ।
તદ્ એવ ધારયિષ્યામિ પ્રતિબિમ્બં યથા મણિઃ ॥

ચેતસા વિગતેચ્છેન યથાપ્રાપ્તમ્ અનિન્દિતે ।
ન સ્તૌમિ ન ચ નિન્દામિ યદ્ ઇચ્છસિ તદ્ આચર ॥

યદ્ય્ એવં તન્ મહાભાગ સમાકર્ણય મન્મતમ્ ।
આકર્ણ્ય જીવન્મુક્તાત્મંસ્ તદ્ એવાહર્તુમ્ અર્હસિ ॥

સર્વત્રૈક્યાવબોધેન મૌર્ખ્યક્ષયભુવાધુના ।
નિરિચ્છાસ્ તાવદ્ આકાશવિશદાસ્ સંસ્થિતા વયમ્ ॥

યાદૃગ્ એષણમ્ અસ્માકમ્ તાદૃગ્ એતદ્ અનેષણમ્ ।
એષણાનેષણે ભેદશ્ ચિન્માત્રોલ્લસને હિ કઃ ॥

તસ્માદ્ આદ્યન્તમધ્યેષુ યે વયં પુરુષોત્તમ ।
મૌર્ખ્યમ્ એવ પરિત્યજ્ય ત એવેમે સ્થિતા ઇહ ॥

સામ્પ્રતં પ્રકૃતેનેમં કાલં નીત્વા ક્રમેણ વૈ ।
વિદેહતાં પ્રયાસ્યામઃ પ્રભો કાલેન કેનચિત્ ॥

વયમ્ આદ્યન્તમધ્યેષુ કીદૃશાસ્ તરલે વદ ।
મોહમ્ એકં પરિત્યજ્ય તિષ્ઠામઃ કથમ્ એવ વા ॥

વયમ્ આદ્યન્તમધ્યેષુ રાજાનો રાજસત્તમ ।
મોહમ્ એકં પરિત્યજ્ય તિષ્ઠામઃ પુનર્ એવ તે ॥

સ્વ એવ નગરે રાજા ભવ ત્વં સ્વાસને સ્થિતઃ ।
લલામભૂતા કાન્તાનાં મહિષી તે ભવામ્ય્ અહમ્ ॥

સનૃપા મત્તવાસ્તવ્યા નૃત્યન્નવવરાઙ્ગના ।
સપતાકા ધ્વનત્તૂર્યા પુષ્પપ્રકરિણી પુરી ॥

લસદ્વલ્લ્યા સમઞ્જર્યા રણત્ષટ્પદયા સમા ।
મધુમાસવનાવલ્યા ચિરાદ્ ભવતુ નઃ પ્રભો ॥

ઇતિ ચૂડાલયા પ્રોક્તે વિહસ્ય સ શિખિધ્વજઃ ।
પ્રોવાચ મધુરં વાક્યમ્ અક્ષુબ્ધં વિગતત્વરમ્ ॥

એવં ચેત્ તદ્ વિશાલાક્ષિ સ્વાયત્તા નસ્ ત્રિવિષ્ટપે ।
સિદ્ધભોગભુવસ્ તાસુ નિવસામો ન કિં પ્રિયે ॥

ન રાજન્ મમ ભોગેષુ વાઞ્છા ન ચ વિભૂતિષુ ।
સ્વભાવસ્ય વશાદ્ એવ યથાપ્રાપ્તે રમે નૃપ ॥

ન સુખાય મમ સ્વર્ગો ન રાજ્યં નાપિ નાકિતા ।
યથાસ્થિતમ્ અવિક્ષુબ્ધં તિષ્ઠામિ સ્વસ્થચેષ્ટિતા ॥

ઇદં સુખમ્ ઇદં નેતિ મનને ક્ષયમ્ આગતે ।
સમમ્ એવ પદે શાન્તે તિષ્ઠામીહ યથાસુખમ્ ॥

યુક્તમ્ ઉક્તં વિશાલાક્ષિ ત્વયૈતત્ સમયા ધિયા ।
કો વાર્થઃ કિલ રાજ્યસ્ય ગ્રહે ત્યાગે ઽપિ વા ભવેત્ ॥

સુખદુઃખદશાચિન્તાં ત્યક્ત્વા વિગતમત્સરમ્ ।
યથાસંસ્થાનમ્ એવેમૌ તિષ્ઠાવસ્ સ્વસ્થતાં ગતૌ ॥

ઇતિ તત્ર કથાલાપકથનેન તયોર્ દ્વયોઃ ।
કાન્તયોશ્ ચિરદમ્પત્યોર્ વાસરસ્ તનુતાં યયૌ ॥

અથોત્થાય દિનાચારં યથાપ્રાપ્તમ્ અનિન્દિતૌ ।
સોત્કણ્ઠાવ્ અપ્ય્ અનુત્કણ્ઠૌ ચક્રતુઃ કાર્યકોવિદૌ ।
સ્વર્ગસિદ્ધિમ્ અનાદૃત્ય તસ્થતુઃ પૂર્ણચેતસૌ ॥

એકસ્મિન્ન્ એવ શયને તૈસ્ તૈઃ પ્રણયચેષ્ટિતૈઃ ।
સા વ્યતીયાય રજની તયોર્ જીવદ્વિમુક્તયોઃ ॥

તદ્ ભોગમોક્ષસુખમ્ ઉત્તમયોસ્ તયોસ્ સ્વમ્ આચેતતોઃ પ્રણયવાક્યવિલાસગર્ભમ્ ।
ઉત્કણ્ઠિતં પ્રણયિનોર્ ઘનતાં નયન્તી દીર્ઘા મુહૂર્તવદ્ અસૌ રજની જગામ ॥