મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.108

ઇત્ય્ અધ્યાત્મવિચિત્રાભિઃ કથાભિસ્ તૌ પરસ્પરમ્ ।
આસતાં વેદ્યવેત્તારૌ મુહૂર્તત્રિતયં વને ॥

તત ઉત્થાય કસ્મિંશ્ચિત્ સ્નાતૌ સરસસારસે ।
સરોવરે વને ચૈવ વિહૃતૌ નન્દનોપમે ॥

તેનાચારેણ તાભિશ્ ચ કથાભિસ્ તૌ વનેચરૌ ।
નીતવન્તૌ દિનાન્ય્ અષ્ટૌ તાસુ કાનનવીથિષુ ॥

અથ કુમ્ભ ઉવાચાન્યદ્ વનં યાવો ગિરાવ્ ઇતિ ।
તદ્ ઓમ્ ઇતિ નૃપો મત્વા તાવ્ ઉભૌ પ્રવિચેરતુઃ ॥

વનાન્ય્ અનેકરૂપાણિ જઙ્ગલાનિ તટાનિ ચ ।
સરાંસિ ગુલ્મજાલાનિ શૃઙ્ગાણિ ગહનાનિ ચ ॥

નદીર્ દેશાંસ્ તથા ગ્રામાન્ નગરાણિ પુરાણિ ચ ।
મરૂન્ ઘોરાન્ ગિરીન્ કુઞ્જાંસ્ તીર્થાન્ય્ આયતનાનિ ચ ॥

સમમ્ એવ સમસ્નેહૌ સમવેષૌ સ્થિતાવ્ ઉભૌ ।
સમસત્તૌ સમોત્સાહૌ સસ્નતુસ્ તસ્થતુસ્ તથા ॥

આનર્ચતુઃ પિતૄન્ દેવાન્ બુભુજાતે ચ રાઘવ ।
સમં તલ્પે ચ શિશ્યાતે સમબુદ્ધી બભૂવતુઃ ॥

તમાલવનષણ્ડેષુ મન્દારગહનેષુ ચ ।
દમ્પતી સ્નિગ્ધહૃદયૌ સુહૃદૌ તૌ વિરેજતુઃ ॥

ઇદં ગ્રાહ્યમ્ ઇદં નેતિ વિકલ્પકલના મનઃ ।
ન જહાર તયો રામ વાત્યેવ વિબુધાચલમ્ ॥

વિચેરતુસ્ તૌ સુહૃદૌ ક્વચિદ્ ધૂલિવિધૂસરૌ ।
ક્વચિચ્ ચન્દનદિગ્ધાઙ્ગૌ ક્વચિદ્ ભસ્માનુરઞ્જિતૌ ॥

ક્વચિદ્ દિવ્યામ્બરધરૌ ચીરામ્બરધરૌ ક્વચિત્ ।
ક્વચિત્ પલ્લવસઞ્છન્નૌ ક્વચિત્ કુસુમમણ્ડિતૌ ॥

દિનૈઃ કતિપયૈર્ એવ ગતચિત્તતયા તયા ।
સત્ત્વોદાત્તતયા ચૈવ રાજા કુમ્ભવદ્ આબભૌ ॥

અથ તં સુરગર્ભાભં ચૂડાલા સા શિખિધ્વજમ્ ।
દૃષ્ટ્વા શોભામ્ ઉપગતં ચિન્તયામ્ આસ માનિની ॥

અયં પતિર્ અનિન્દ્યાત્મા તથેમા વનભૂમયઃ ।
ઇયં સ્થિતિર્ અનાયાસા યો ન કામી સ વઞ્ચિતઃ ॥

જીવન્મુક્તધિયાં ભોગે યથાપ્રાપ્તમ્ અતિષ્ઠતામ્ ।
એકગ્રહાત્મિકા તુચ્છા મૂઢતૈવોદિતા ભવેત્ ॥

નિજઃ પતિર્ અનિન્દ્યાત્મા નિરાધિત્વં નવં વયઃ ।
ગૃહાણિ પુષ્પજાલાનિ સા હતા યા ન કામિની ॥

વનપુષ્પલતાગેહે સ્વાયત્તે ભર્તરિ પ્રિયે ।
રમતે યા ન નિર્દુઃખા સા હતૈવ દુરઙ્ગના ॥

વશ્યં વિવાહિતં કાન્તં પતિમ્ આસાદ્ય નિર્જને ।
સ્ત્રી સતી યા ન રમતે તાં ધિગ્ અસ્તુ દુરઙ્ગનામ્ ॥

સમુજ્ઝતા યથાપ્રાપ્તમ્ અપિ વેદ્યવિદા સતા ।
અનિન્દ્યં સ્વમ્ ઉદારાર્થં કિં તજ્જ્ઞેન કૃતં ભવેત્ ॥

તત્ કઞ્ચિદ્ રચયામ્ય્ આશુ પ્રપઞ્ચં પ્રજ્ઞયા નવમ્ ।
યેનાયં ભૂપતિર્ ભર્તા રમતે મયિ માનદઃ ॥

ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય ચૂડાલા કુમ્ભવેષધરા પતિમ્ ।
પ્રાહ કાનનગુલ્મસ્થા કોકિલં કોકિલા યથા ॥

ચૈત્રમાસસ્ય શુક્લે ઽયં પ્રતિપદ્દિવસસ્ સુહૃત્ ।
અદ્યાસ્થાનં મહારમ્ભં સ્વર્ગે ભવતિ વૈ હરેઃ ॥

સન્નિધાનં મયા તત્ર કર્તવ્યં પિતુર્ અગ્રતઃ ।
યથાસ્થિતા હિ નિયતિર્ ન સન્ત્યાજ્યા કદાચન ॥

પ્રતિપાલયિતવ્યં મે ત્વયેહાદ્ય વનાવનૌ ।
ક્રીડતા ધ્યાનપુષ્પાભ્યાં સમુદ્વેગમ્ અગચ્છતા ॥

આગચ્છામિ દિનાન્તે ઽદ્ય નિર્વિકલ્પં નભસ્તલાત્ ।
સ્વર્ગાદ્ અતિતરામ્ એવ ત્વત્સઙ્ગો મમ તુષ્ટયે ॥

ઇત્ય્ ઉક્ત્વા મઞ્જરીં કુમ્ભો દદૌ મિત્રાય કૌસુમીમ્ ।
પ્રીતયે સ્વામ્ ઇવ પ્રીતિં કાન્તાં નન્દનવૃક્ષજામ્ ॥

આગન્તવ્યં ત્વયા શીઘ્રમ્ એવં વદતિ ભૂપતૌ ।
પુપ્લુવે ચ વનાદ્ વ્યોમ શરન્મુગ્ધપયોદવત્ ॥

પુષ્પજાલં જહૌ વ્યોમ વ્રજન્ કુસુમદામજમ્ ।
વિસારિ વનવાતેન હિમં હૈમ ઇવામ્બુદઃ ॥

શિખિધ્વજો વ્રજન્તં તં દદર્શાદર્શનં ગતમ્ ।
ઉન્નિદ્રો ઽબ્દં યથા બર્હી સત્પ્રીતિર્ હિ સુદુસ્ત્યજા ॥

શિખિધ્વજદૃશામ્ અન્તે વ્યોમ્નિ કુમ્ભવપુર્ જહૌ ।
સાનાવર્તેવ વારિશ્રીર્ મુગ્ધા સ્વં રૂપમ્ આયયૌ ॥

પ્રાપ મઞ્જરિતાકારકલ્પવૃક્ષોપમં પુરમ્ ।
સ્ફુરત્પતાકમ્ આત્મીયં સ્વર્ગરમ્યં દિવઃ પથા ॥

અન્તઃપુરમ્ અદૃશ્યૈવ વિવેશ લલનાકુલમ્ ।
મધુમાસમહાલક્ષ્મીર્ લસલ્લતમ્ ઇવ દ્રુમમ્ ॥

રાજકાર્યાણ્ય્ અશેષાણિ તત્ર સમ્પાદ્ય સત્વરમ્ ।
શિખિધ્વજવનં ગન્તું પુનર્ આપુપ્લુવે નભઃ ॥

ઉલ્લઙ્ઘ્ય ગગનાધ્વાનં સમં દિનકરાંશુભિઃ ।
શિખિધ્વજવનં શૈલે દદર્શ ગગને સ્થિતા ॥

તં દૃષ્ટ્વા કુમ્ભરૂપં તત્ પુનર્ જગ્રાહ સત્વરમ્ ।
શિખિધ્વજસ્ય પુરતઃ પપાત ચ ખપુષ્પવત્ ॥

તત્ર મ્લાનદ્યુતિ મુખં ચકારાખિન્નમાનસમ્ ।
ઇન્દું સનીહારમ્ ઇવ યામા ખિન્નમ્ ઇવામ્બુજમ્ ॥

તં દૃષ્ટ્વા તાદૃગાકારં સમુત્તસ્થૌ શિખિધ્વજઃ ।
બભૂવ ખિન્નચેતાશ્ ચ સમુવાચેદમ્ આદૃતઃ ॥

દેવપુત્ર નમસ્ તે ઽસ્તુ વિમના ઇવ લક્ષ્યસે ।
કુમ્ભસ્ ત્વં ત્યજ સંરમ્ભમ્ ઇદમ્ આસનમ્ આસ્યતામ્ ॥

સન્તો વિદિતવેદ્યા યે તે હિ હર્ષવિષાદજામ્ ।
નાશ્રયન્તિ સ્થિતિં સ્વસ્થાઃ પદ્મા ઇવ જલાર્દ્રતામ્ ॥

તેન સ્મોપવિશેત્ય્ ઉક્તે કુમ્ભ આહાસને વિશન્ ।
ગિરા વિષણ્ણયા શીર્ણવંશસ્વનસમાનયા ॥

યાવદ્દેહમ્ અવસ્થાસુ સમચિત્તતયૈવ યે ।
કર્મેન્દ્રિયૈર્ ન તિષ્ઠન્તિ ન તે તત્ત્વધિયશ્ શઠાઃ ॥

યે હ્ય્ અતત્ત્વવિદો મૂઢા રાજન્ બાલતયૈવ તે ।
અવસ્થાભ્યઃ પલાયન્તે ગૃહીતાભ્યસ્ સ્વભાવતઃ ॥

યાવત્તિલં યથા તૈલં યાવદ્દેહં દશા તથા ।
યો ન દેહદશામ્ એતિ સ ચ્છિનત્ત્ય્ અસિનામ્બરમ્ ॥

એષ દેહદશાદુઃખપરિહારો હ્ય્ અનુત્તમઃ ।
યત્ સામ્યં ચેતસો યોગાન્ ન તુ કર્મેન્દ્રિયસ્થિતેઃ ॥

યાવદ્દેહં યથાચારં દશાસ્વ્ અઙ્ગ વિજાનતા ।
કર્મેન્દ્રિયૈર્ હિ સ્થાતવ્યં ન તુ બુદ્ધીન્દ્રિયૈઃ ક્વચિત્ ॥

પરમેષ્ઠિપ્રભૃતયસ્ સર્વ એવોદિતાશયાઃ ।
દેહાવસ્થાસુ તિષ્ઠન્તિ નિયતેર્ એષ નિશ્ચયઃ ॥

અજ્ઞતત્ત્વજ્ઞભૂતાદિ દૃશ્યજાતમ્ ઇદં હિ યત્ ।
તત્ સર્વમ્ એવ નિયતિં ધાવત્ય્ અમ્બુ યથામ્બુધિમ્ ॥

તજ્જ્ઞા બુદ્ધ્યાદિસામ્યેન પાણ્યાદિચલનેન ચ ।
નિયતિં યાપયન્તીમાં યાવદ્દેહમ્ અખણ્ડિતાઃ ॥

અજ્ઞાસ્ તુ સર્વક્ષોભેણ સુખદુઃખદશાહતાઃ ।
નિયતિં યાપયન્ત્ય્ અઙ્ગ દેહલક્ષૈર્ વિખણ્ડિતાઃ ॥

ઇત્થં સુખેષુ નનુ દુઃખદશાસુ ચેત્થં સ્થાતવ્યમ્ ઇત્ય્ અધિગતં યદ્ ઇહાઙ્ગ જીવૈઃ ।
તજ્જ્ઞાજ્ઞભૂતનિચયસ્ સ્ફુરિતસ્ તદ્ એવ દુર્લઙ્ઘ્ય એષ નિયતો નિયતેર્ વિલાસઃ ॥