મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.107

નિર્વિકલ્પસમાધાનાત્ કાષ્ઠકુડ્યોપમસ્ સ્થિતઃ ।
એવં શિખિધ્વજો રામ ચૂડાલામ્ અધુના શૃણુ ॥

શિખિધ્વજં તં ભર્તારં કુમ્ભવેષેન તેન સા ।
પ્રબોધ્યાન્તર્ધિમ્ આગત્ય તતાર તરસા નભઃ ॥

દેવપુત્રાકૃતિં વ્યોમ્નિ જહૌ માયાવિનિર્મિતામ્ ।
વિદગ્ધમુગ્ધમ્ આકારં સ્ત્રૈણં જગ્રાહ સુન્દરમ્ ॥

નભસા સ્વપુરં પ્રાપ્ય વિવેશાન્તઃપુરં ક્ષણાત્ ।
દૃશ્યા બભૂવ લોકસ્ય નૃપકર્મ ચકાર સા ॥

વાસરત્રિતયેનાપિ પુનર્ અમ્બરમ્ એત્ય સા ।
બભૂવ કુમ્ભો યોગેન શિખિધ્વજવનં યયૌ ॥

તથા તત્રૈવ તં ભૂપમ્ અપશ્યદ્ વનભૂમિગા ।
નિર્વિકલ્પસમાધિસ્થં સમુત્કીર્ણમ્ ઇવ દ્રુમાત્ ॥

અહો નુ ખલુ ભો દિષ્ટ્યા વિશ્રાન્તો ઽયમ્ ઇહાત્મનિ ।
સ્થિતસ્ સ્વસ્થસ્ સમશ્ શાન્ત ઇત્ય્ ઉવાચ પુરઃ પ્રભોઃ ॥

તદ્ એનં તાવદ્ એતસ્માદ્ બોધયામિ પરાત્ પદાત્ ।
ઇદાનીમ્ એવ કિં દેહત્યાગમ્ એષ કરોતિ વૈ ॥

કઞ્ચિત્ કાલં સ્ફુરિત્વેહ રાજ્યેન વિપિનેન વા ।
સમમ્ એવ ગમિષ્યાવસ્ ત્યક્તદેહાવ્ ઇમૌ શમમ્ ॥

તદ્ યાવદ્ એષો વિચલં પરિણામં ન ગચ્છતિ ।
અનેનાભ્યાસયોગેન તાવદ્ આબોધયામ્ય્ અહમ્ ॥

ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય ચૂડાલા સિંહનાદં ચકાર સા ।
ભૂયો ભૂયઃ પ્રભોર્ અગ્રે વનેચરભયપ્રદમ્ ॥

ન ચચાલ શિલેવાદ્રૌ યદા નાદેન તેન સઃ ।
ભૂયો ભૂયઃ કૃતેનાપિ તદા સા તં વ્યચાલયત્ ॥

ચાલિતઃ પાતિતો ઽપ્ય્ એષ યદા ન બુબુધે નૃપઃ ।
તદા સઞ્ચિન્તયામ્ આસ ચૂડાલા કુમ્ભરૂપિણી ॥

અહો પરિણતસ્ સાધુસ્ સ્વપદે ભગવાન્ અયમ્ ।
તદ્ એનં હિ કયા યુક્ત્યા સામ્પ્રતં બોધયામ્ય્ અહમ્ ॥

અથ વૈનં મહાત્માનં કિમર્થં બોધયામ્ય્ અહમ્ ।
વિદેહં બોધમ્ આસાદ્ય તિષ્ઠત્વ્ એષ યથાસુખમ્ ॥

અહમ્ અપ્ય્ અઙ્ગનાદેહમ્ ઇમં ત્યક્ત્વા પરં પદમ્ ।
અપુનર્જનનાયૈવ ગચ્છામીહ હિ કિં મમ ॥

ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય દેહં સ્વં ત્યક્તુમ્ અભ્યુદ્યતા સતી ।
પુનસ્ સઞ્ચિન્તયામ્ આસ ચૂડાલા સા મહાસતી ॥

આલોકયામિ વૈ તાવદ્ એનં દેહં મહીપતેઃ ।
યદ્ય્ અસ્ય સત્ત્વશેષો ઽસ્તિ બોધબીજં હૃદન્તરે ॥

તત્ કાલેનૈષ ભગવાન્ સમ્પ્રબોધમ્ ઉપૈષ્યતિ ।
મૂલકોશરસાલીનં પુષ્પજાલં મધાવ્ ઇવ ॥

તદેહ વિહરઞ્ જીવન્મુક્ત એકો ભવત્ય્ અયમ્ ।
મૈકો ભવત્વ્ એષ ઇતિ મન્યે ગચ્છામિ નો શમમ્ ॥

ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય ચૂડાલા સ્પર્શેન નયનેન ચ ।
પતિમ્ આલોક્ય સાશઙ્કમ્ ઉવાચ વરવર્ણિની ॥

અસ્ત્ય્ એવ સત્ત્વશેષો ઽસ્ય હૃદિ સમ્બોધકારણમ્ ।
કાયો ઽયમ્ અગલદ્રૂપો નેમં દેહં ત્યજામ્ય્ અહમ્ ॥

ભૃશં સંશાન્તચિત્તસ્ય કાષ્ઠલોષ્ટસમસ્થિતેઃ ।
સત્ત્વશેષઃ કથં બ્રહ્મઞ્ જ્ઞાયતે ધ્યાનશાલિનઃ ॥

પ્રબોધકારણં યસ્ય દુર્લક્ષ્યાણુવપુર્ હૃદિ ।
વિદ્યતે સત્ત્વશેષો ઽન્તર્ બીજે પુષ્પફલં યથા ॥

ચિત્તસ્પન્દવિમુક્તસ્ય તસ્યાસ્પન્દિતસચ્ચિતઃ ।
દ્વિત્વૈકત્વવિહીનસ્ય સમસ્યાચલસંસ્થિતેઃ ॥

કાયસ્ સમસમાભોગો ન ગ્લાયતિ ન હૃષ્યતિ ।
નાસ્તમ્ એતિ ન ચોદેતિ સમમ્ એવાવતિષ્ઠતે ॥

દ્વિત્વૈકત્વાદિયુક્તસ્ય યસ્ય પ્રસ્પન્દતે મનઃ ।
તસ્ય દેહો ઽન્યતામ્ એતિ નાસ્પન્દસ્ય કદાચન ॥

ચિત્તસ્પન્દો હિ સર્વેષાં કારણં જગતસ્ સ્થિતેઃ ।
રામ ભાવવિકારાણાં કુસુમાનાં યથા મધુઃ ॥

યસ્મિન્ પ્રસ્પન્દતે દેહે ચિત્તં સ હિ મુહુર્ મુહુઃ ।
હર્ષગ્લપનસમ્મોહવશમ્ એતિ રઘૂદ્વહ ॥

ચિત્તે પ્રશમમ્ આયાતે કાયો યસ્ સત્ત્વવાન્ સ્થિતઃ ।
બાધતે નામ્બરસ્યેવ તસ્ય ભાવવિકારભૂઃ ॥

વીચ્યાદિ ન યથોદેતિ સમાયા જલસન્તતેઃ ।
તથા ન દૃશ્યતે દોષસ્ સમાયાસ્ સત્ત્વસંસ્થિતેઃ ॥

સત્ત્વસ્યાનુપલમ્ભો ઽસ્તિ નાન્યસ્ સ્વોપશમાદ્ ઋતે ।
યાવદ્ ભાવિ સમં સત્ત્વં કાલાચ્ છામ્યતિ કેવલમ્ ॥

દેહે યસ્મિંસ્ તુ નો ચિત્તં નાપિ સત્ત્વં ચ વિદ્યતે ।
સ તાપહિમવદ્ રામ પઞ્ચત્વેન વિલીયતે ॥

શિખિધ્વજસ્ય દેહો ઽસૌ નિશ્ચિતં ચેતસોજ્ઝિતઃ ।
સત્ત્વાંશેન ચ સંયુક્તસ્ તેન ન મ્લાનિભાજનમ્ ॥

તં તથાભૂતમ્ આલોક્ય ભર્તુર્ દેહં વરાઙ્ગના ।
અનુજ્ઝિતવતી દેહં ચિન્તયામ્ આસ સત્વરમ્ ॥

ચિત્તત્ત્વં સર્વગં શુદ્ધં પ્રવિશ્યાબોધયામ્ય્ અહમ્ ।
ભવિષ્યદ્બોધનં કાન્તમ્ એષ તત્ર હિ સંસ્થિતઃ ॥

ન બોધયામિ યદ્ય્ એનં ચિરાત્ તદ્ બુધ્યતે સ્વયમ્ ।
કિમ્ ઇહૈકાવતિષ્ઠે ઽહમ્ ઇત્ય્ એનં બોધયામ્ય્ અહમ્ ॥

ઇતિ સઞ્ચિન્ત્ય ચૂડાલા દેહં કારણપઞ્જરમ્ ।
સન્ત્યજ્ય પ્રાપ ચિત્તત્ત્વે સ્થિતિમ્ આદ્યન્તવર્જિતે ॥

તત્ર સા ચેતનસ્પન્દં કૃત્વા સત્ત્વવતઃ પ્રભોઃ ।
સ્વં વિવેશ પુનર્ દેહં ખાન્ નીડમ્ ઇવ પક્ષિણી ॥

કુમ્ભાકૃતિર્ અથોત્થાય નિવિષ્ટા કુસુમસ્થલે ।
સામ ગાતું પ્રવૃત્તા સા ભ્રમરીવૃન્દસસ્વના ॥

તં સામસ્વનમ્ આકર્ણ્ય ચિત્ સત્ત્વગુણશાલિનઃ ।
બુબુધે ભૂપતેર્ દેહે વસન્ત ઇવ પદ્મિની ॥

દૃશં વિકાસયામ્ આસ તાં તદાર્ક ઇવાબ્જિનીમ્ ।
ગૃહીતસત્ત્વસમ્પત્તિશ્ શિખિધ્વજમહીપતિઃ ॥

અપશ્યત્ કુમ્ભમ્ અગ્રસ્થં સામગાયનતત્પરમ્ ।
પરેણ વપુષા યુક્તં સામવેદમ્ ઇવાપરમ્ ॥

અહો બત વયં ધન્યાઃ પુનઃ પ્રાપ્તો મુનેસ્ સુતઃ ।
ઇત્ય્ એવોદાહરન્ રાજા કુમ્ભાય કુસુમં દદૌ ॥

દિષ્ટ્યા સ્થિતાસ્ સ્મો ભગવંસ્ તવ ચેતસિ પાવને ।
કે નામ ન મહાસત્ત્વાઃ પ્રસાદેષ્વ્ અઙ્ગ હિ સ્થિરાઃ ॥

અસ્મત્પવિત્રીકરણમ્ એકમ્ આગમકારણમ્ ।
તવ પાપાપહં બ્રૂહિ દ્વિતીયં કતરદ્ ભવેત્ ॥

યતઃ પ્રભૃતિ યાતો ઽસ્મિ ત્વત્સકાશાદ્ અરિન્દમ ।
તતઃ પ્રભૃતિ ચેતો મે ત્વયૈવેહ સમં સ્થિતમ્ ॥

ન રમે સ્વર્ગરઙ્ગેષુ દેવોદ્યાનેષુ ચાનઘ ।
મેરુમન્દરકૂટેષુ કૈલાસકુહરેષુ ચ ॥

ત્વત્સઙ્ગમ્ એવ વાઞ્છામિ સુભગાચારપેશલમ્ ।
અમૃતસ્યન્દસઙ્કાશં મધુમાસમ્ ઇવ દ્રુમઃ ॥

તસ્માદ્ એવેહ તિષ્ઠામિ સમીપે તવ સામ્પ્રતમ્ ।
અભીષ્ટં યદ્ યદ્ એવાઙ્ગ રમ્યાણાં ધુરિ તત્ સ્થિતમ્ ॥

ત્વાદૃશો બન્ધુર્ આપ્તશ્ ચ સુહૃન્ મિત્રં સખા તથા ।
વિશ્વાસ્યશ્ ચૈવ શિષ્યશ્ ચ મન્યે જગતિ નાસ્તિ મે ॥

અહો નુ ફલિતં પુણ્યપાદપૈર્ નઃ કુલાચલે ।
યદ્ ભવાન્ અપ્ય્ અસઙ્ગો ઽપિ વાઞ્છત્ય્ અસ્મત્સમાગમમ્ ॥

ઇદં વનમ્ ઇમે વૃક્ષા ભૃત્યો ઽયમ્ અહમ્ આદૃતઃ ।
રોચતે ચેન્ ન તે સ્વર્ગસ્ તદ્ ઇહ સ્થીયતાં પ્રભો ॥

ભવદ્વિતીર્ણયા યોગયુક્ત્યા વિશ્રાન્તવાન્ અહમ્ ।
યથા સાધો તથા મન્યે સ્વર્ગે વિશ્રમણં કુતઃ ॥

તામ્ એવ સ્વસ્થિતિં સ્વચ્છામ્ અવલમ્બ્ય પ્રકાશિનીમ્ ।
વિહરેહ યથાકામં સ્વર્ગે ભૂમિતલે ઽથ વા ॥

પરે પદે મહાનન્દે કચ્ચિદ્ વિશ્રાન્તવાન્ અસિ ।
ઇદં ભેદમયં દુઃખં કચ્ચિત્ સન્ત્યક્તવાન્ અસિ ॥

કચ્ચિદ્ આપાતરમ્યેભ્યસ્ સઙ્કલ્પેભ્યો રતિર્ ભૃશમ્ ।
નિર્મૂલતાં ગતા રાજન્ન્ ઓઘતીરલતેવ તે ॥

હેયાદેયદશાતીતં શાન્તં સમસમસ્થિતિ ।
યથાપ્રાપ્તેષ્વ્ અનુદ્વેગિ કચ્ચિત્ તવ મનસ્ સ્થિતમ્ ॥

ત્વત્પ્રસાદેન ભગવન્ દૃષ્ટા દૃશ્યાતિગા ગતિઃ ।
પ્રાપ્તસ્ સંસારસીમાન્તો લબ્ધો લબ્ધવ્યનિશ્ચયઃ ॥

ચિરાયાતિચિરેણૈવ વિશ્રાન્તાસ્ સ્મો નિરામયાઃ ।
લબ્ધં લબ્ધવ્યમ્ અખિલં તૃપ્તાસ્ સ્મશ્ ચિરમ્ અક્ષતાઃ ॥

નોપદેષ્ટવ્યમ્ અસ્માકં કિઞ્ચિદ્ અપ્ય્ ઉપયુજ્યતે ।
સર્વત્રૈવાતિતૃપ્તાસ્ સ્મસ્ સંસ્થિતાસ્ સ્મો ગતજ્વરમ્ ॥

જ્ઞાતમ્ અજ્ઞાતમ્ અપ્રાપ્તં સમ્પ્રાપ્તં ત્યક્તમ્ આશ્રિતમ્ ।
ત્વત્ત્વં પરત્વં મત્ત્વં મે ખસ્યેવાસ્તિ ન કિઞ્ચન ॥

નિસ્સંસૃતિર્ વિગતમોહભયાભિરામો નિત્યોદિતસ્ સમસમાશયસર્વસોમ્યઃ ।
સર્વાત્મકસ્ સકલસઙ્કલનાવિમુક્ત આકાશકોશવિશદશ્ શમમ્ આસ્થિતો ઽસ્મિ ॥