મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.105

ઇતિ કુમ્ભવચો રાજા ભાવયંસ્ તદ્ અકૃત્રિમમ્ ।
સ્વ એવાત્મપદે તસ્મિન્ ક્ષણં પરિણતો ઽભવત્ ॥

બભૂવામીલિતમનોલોચનશ્ શાન્તવાગ્ અભીઃ ।
શિલાતલાદ્ ઇવોત્કીર્ણો નિસ્સ્પન્દાવયવાકૃતિઃ ॥

તતો મુહૂર્તમાત્રેણ પ્રબુદ્ધં સ્ફારિતેક્ષણમ્ ।
તમ્ ઉવાચ મહાબાહો ચૂડાલા કુમ્ભરૂપિણી ॥

કચ્ચિદ્ અસ્મિન્ પદે સ્ફારે શુદ્ધે મૃદુનિ નિર્મલે ।
સુતલ્પે નિર્વિકલ્પાનાં સુખં વિશ્રાન્તવાન્ અસિ ॥

કચ્ચિદ્ અન્તઃ પ્રબુદ્ધો ઽસિ કચ્ચિદ્ ભ્રાન્તિસ્ ત્વયોજ્ઝિતા ।
કચ્ચિજ્ જ્ઞેયં પરિજ્ઞાતં દૃષ્ટં દ્રષ્ટવ્યમ્ એવ વા ॥

ભગવંસ્ ત્વત્પ્રસાદેન મહાવિભવભૂષિતા ।
મહતી પદવી દૃષ્ટા સર્વસ્યોર્ધ્વે સ્થિતા મયા ॥

સતાં વિદિતવેદ્યાનામ્ અહો બત મહાત્મનામ્ ।
અપૂર્વૈકામૃતમયસ્ સઙ્ગસ્ સારફલપ્રદઃ ॥

જન્મનાપિ મયા લબ્ધં યન્ નામ ન મહામૃતમ્ ।
તદ્ અદ્ય ત્વત્સમાસઙ્ગાત્ ક્ષણેનાસાદિતં સ્વયમ્ ॥

અનન્તમ્ આદ્યમ્ અમૃતમ્ એતત્ કમલલોચન ।
કથં નાસાદિતમ્ અભૂદ્ એતદ્ આત્મપદં મયા ॥

મનસ્ય્ ઉપશમં યાતે ત્યક્તભોગૈષણે સ્થિતે ।
કષાયપાકે નિર્વૃત્તે સર્વેન્દ્રિયગણસ્ય ચ ॥

યાન્તિ ચેતસિ વિશ્રાન્તિં વિમલા દૈશિકોક્તયઃ ।
યથા સિતાંશુકે શુદ્ધે બિન્દવઃ કુઙ્કુમામ્ભસઃ ॥

કષાયાણામ્ અનન્તાનાં સમ્ભૃતાનાં શરીરકે ।
સ્વવાસનાસ્વરૂપાણામ્ અદ્ય પાકસ્ તવોદિતઃ ॥

દેહાન્ મલાનિ સર્વાણિ કાલેન કમલેક્ષણ ।
સાધો વૃક્ષાત્ ફલાનીવ પાકેન વિગલન્ત્ય્ અધઃ ॥

વાસનાત્મસુ યાતેષુ મલેષુ વિલયં સખે ।
યદ્ વક્તિ ગુરુર્ અન્તસ્ તદ્ વિશતીષુર્ યથા બિલે ॥

કષાયપાકે સમ્પન્ને ત્વં મયાદ્ય વિબોધિતઃ ।
તેનાદ્યૈવ તવાજ્ઞાનક્ષયો જાતો મહામતે ॥

અદ્ય પક્વકષાયસ્ ત્વમ્ અદ્યૈવાજ્ઞાનસઙ્ક્ષયી ।
અદ્યૈવ સોપદેશ્યસ્ ત્વમ્ અદ્યૈવાસિ પ્રબુદ્ધવાન્ ॥

શુભાશુભાનાં સર્વેષાં કર્મણામ્ અદ્ય સઙ્ક્ષયઃ ।
સત્સઙ્ગવ્યપદેશેન તવ નિષ્પત્તિમ્ આગતઃ ॥

યાવદ્ અસ્ય દિનસ્યૈષ પૂર્વો ભાગો મહીપતે ।
તાવચ્ ચેતો હ્ય્ અહમ્ ઇતિ તવાજ્ઞાનં બભૂવ હ ॥

ઇદાનીં મદ્વચોબોધાચ્ ચેતસિ ક્ષયમ્ આગતે ।
હૃદયાત્ સમ્પરિત્યક્તે સમ્પ્રબુદ્ધો ઽસિ ભૂપતે ॥

હૃદિ યાવન્ મનસ્સત્તા તાવદ્ અજ્ઞાનસંસ્થિતિઃ ।
ચિત્તે ચિત્તતયા ત્યક્તે જ્ઞાનસ્યાભ્યુદયો ભવેત્ ॥

દ્વિત્વૈકત્વદૃશૌ ચિત્તં તદ્ એવાજ્ઞાનમ્ ઉચ્યતે ।
એતયોર્ યો લયો દૃષ્ટ્યોસ્ તજ્ જ્ઞાનં સા પરા ગતિઃ ॥

પ્રબુદ્ધો ઽસિ વિમુક્તો ઽસિ ત્યક્તં ચિત્તં ત્વયા નૃપ ।
સદ્ એવ સત્તયાત્તં હિ ત્વયા ત્યક્તમ્ અસત્ પદમ્ ॥

વીતશોકો નિરાયાસો નિસ્સઙ્ગો નિત્યમ્ આત્મવાન્ ।
મહોદયો મુનિર્ મૌની ખરૂપસ્ તિષ્ઠ નિર્મલઃ ॥

એવં હિ ભગવઞ્ જન્તોર્ મૂર્ખસ્યૈવાસ્તિ ચિત્તભૂઃ ।
ન પ્રબુદ્ધસ્ય તજ્જ્ઞસ્ય ચિત્તમ્ અસ્તિ કિલ પ્રભો ॥

જીવન્મુક્તાસ્ ત એતે હિ વિહરન્તિ કથં વદ ।
અવિદ્યમાનમનસો યુષ્મદાદ્યાસ્ તથા નરાઃ ॥

ઇતિ મે કથયાશેષમ્ અન્યૈશ્ ચ વચનાંશુભિઃ ।
હાર્દં તમો મે નિપુણમ્ એવમ્પ્રાયૈઃ પ્રમાર્જય ॥

યથા વદસિ ધર્મજ્ઞ તત્ તથૈવ હિ નાન્યથા ।
ચિત્તં હિ જીવન્મુક્તાનાં નાસ્ત્ય્ અઙ્કુર ઇવાશ્મનામ્ ॥

પુનર્જનનયોગ્યા યા વાસના ઘનવાસના ।
સા પ્રોક્તા ચિત્તશબ્દેન ન સા તજ્જ્ઞસ્ય વિદ્યતે ॥

યયા વાસનયા તજ્જ્ઞા વિહરન્તીહ કર્મસુ ।
તાં ત્વં સત્ત્વાભિધાં વિદ્ધિ પુનર્જનનવર્જિતામ્ ॥

જીવન્મુક્તા મહાત્માનસ્ સત્ત્વસ્થાસ્ સંયતેન્દ્રિયાઃ ।
વિહરન્તિ ગતાસઙ્ગં ન ચિત્તસ્થાઃ કદાચન ॥

મૂઢં ચિત્તં ચિત્તમ્ આહુઃ પ્રબુદ્ધં સત્ત્વમ્ ઉચ્યતે ।
અપ્રબુદ્ધા હિ ચિત્તસ્થાસ્ સત્ત્વસ્થા હિ મહાધિયઃ ॥

ભૂયઃ પ્રજાયતે ચિત્તં સત્ત્વં ભૂયો ન જાયતે ।
અપ્રબુદ્ધસ્ય બન્ધો ઽસ્તિ ન પ્રબુદ્ધસ્ય ભૂપતે ॥

સત્ત્વવાન્ અસિ સઞ્જાતો મહાત્યાગી સ્થિતો ભવાન્ ।
અશેષેણ ત્વયા ત્યક્તં ચિત્તમ્ અદ્યેતિ વેદ્મ્ય્ અહમ્ ॥

સમસ્તવાસનામુક્તો રાજન્ રાજેવ રાજસે ।
આકાશસામ્યમ્ આયાતં મન્યે તવ મુને મનઃ ॥

શમં પ્રાપ્તો ઽસિ પરમં શુદ્ધસ્ સમસમસ્થિતિઃ ।
મન્દરાહનનોન્મુક્તો યથા ક્ષીરમહાર્ણવઃ ॥

પરિત્યક્તા ત્વયા રાજ્યાદ્ વાસના તપસસ્ તથા ।
કાનનાચ્ ચ શરીરાચ્ ચ શુભાશુભફલાદ્ અપિ ॥

નિરીહો વિગતાસઙ્ગસ્ ત્યક્તચિત્તો વિવાસનઃ ।
સમ્પન્નસ્ ત્વં મહાબાહો મહાત્યાગિપદં ગતઃ ॥

અયં સ હિ મહાત્યાગસ્ સર્વં યત્ર સમુજ્ઝિતમ્ ।
સ્વર્ગાપવર્ગચિત્તાદિ તપોદાનફલાદ્ય્ અપિ ॥

પ્રબુદ્ધયેદ્ધયા સાધો ધિયા પરમબોધયા ।
તપો નામ કિયન્માત્રદુઃખક્ષયકરં ભવેત્ ॥

ક્ષયાતિશયનિર્મુક્તં યત્ સુખં સમતામયમ્ ।
તત્ સત્ તદ્ વસ્તુ તત્ કિઞ્ચિન્ ન તુ સ્વર્ગાદિ ભઙ્ગુરમ્ ॥

ભાવાભાવતુલારૂઢસ્ સ્થિતાધિવ્યાધિવેધિતઃ ।
સ્વર્ગો નામ કિમાનન્દસ્ સો ઽપિ સન્દેહમ્ આસ્થિતઃ ॥

અપ્રાપ્તસ્વાર્થસંસિદ્ધેઃ ક્રિયાકાણ્ડશ્ શુભો ભવેત્ ।
યેન નાસાદિતં હેમ રીતિં કિં સ પરિત્યજેત્ ॥

ચૂડાલાદિસમાસઙ્ગાદ્ ભવેજ્ જ્ઞત્વં સુખેન તે ।
તત્ કિમર્થમ્ અનર્થે ઽસ્મિન્ નિમગ્નસ્ ત્વં તપોમયે ॥

આશ્રમાદિવિકલ્પાંશસાધ્યસ્યાસ્ય કુકર્મણઃ ।
આદ્યન્તૌ પશ્ય સુમતે મધ્ય એવ રમસ્વ મા ॥

યત એતે સમાયાતા યસ્મિન્ પરિણમન્તિ ચ ।
તપોરૂપા વિકલ્પાંશાસ્ તત્ર બદ્ધપદો ભવ ॥

ચિદ્વ્યોમ્નો નભસો ઽપ્ય્ અચ્છાત્ સર્વે ભાવાસ્ સમુત્થિતાઃ ।
તત્રૈવ ચ લયં યાન્તિ તત્રૈવાસ્સ્વ રમસ્વ ચ ॥

ઇદં કાર્યમ્ ઇદં નેતિ સઙ્કલ્પા બ્રહ્મબિન્દવઃ ।
બિન્દૂઞ્ શિખિધ્વજ ત્યક્ત્વા પૂર્ણમેઘં સમાશ્રય ॥

ઇષ્ટં મે પ્રાર્થયસ્વેતિ યથૈવ પ્રાર્થ્યતે સખી ।
સ્ત્રિયા તથૈવ ન કથં દયિતઃ પ્રાર્થ્યતે સ્વયમ્ ॥

સઙ્કલ્પરચિતાન્ એતાન્ ભાવાન્ આપાતભાસુરાન્ ।
ન ગૃહ્ણન્તિ મહાત્માનઃ પ્રાજ્ઞા જલરવીન્ ઇવ ॥

સ્વર્ગમોક્ષાદિફલદં યત્ કિઞ્ચિત્ સમમ્ એવ તત્ ।
ત્યક્ત્વા સમસમાભાસો યો ઽસ્ય્ અસાવ્ એવ વૈ ભવ ॥

સન્તં સત્ત્વેન નાશેન નશ્યન્તં વિગતસ્પૃહઃ ।
પદાર્થૌઘમ્ ઇમં ગૃહ્ણંસ્ તિષ્ઠાસ્પન્દિતચિત્તભૂઃ ॥

અપરિસ્પન્દચિત્તસ્ય સંસૃતિર્ નેહ બાધતે ।
પૌરુષપ્રભવા સાધો વિપન્ નીતિમતો યથા ॥

યાનિ યાનીહ દુઃખાનિ પ્રસ્ફુરન્તિ જગત્ત્રયે ।
ચેતશ્ચાપલજાન્ય્ એવ તાનિ તાનિ મહીપતે ॥

સ્થિરં શાન્તં ગતસ્પન્દં યસ્ય ચિત્તમ્ અચાપલમ્ ।
સ વિભુસ્ સ મહાનન્દી સામ્રાજ્યસ્ય સ ભાજનમ્ ॥

અથ ચેતસિ તત્ત્વજ્ઞ સ્પન્દાસ્પન્દૌ તદ્ એકતામ્ ।
નીત્વા તિષ્ઠ યથાકામમ્ ઐક્યમ્ આગત્ય શાશ્વતમ્ ॥

કથમ્ ઐક્યવિધિં યાતસ્ સ્પન્દાસ્પન્દાવ્ ઇમૌ વિભો ।
સર્વસંશયવિચ્છેદકારિન્ન્ એતદ્ વદાશુ મે ॥

એકં વસ્તુ જગત્ સર્વં ચિન્માત્રં વાર્ ઇવામ્બુધિઃ ।
તદ્ એવ સ્પન્દતે નો વા શુદ્ધં વારીવ વીચિભિઃ ॥

બ્રહ્મ ચિન્માત્રમ્ અમલં સત્યમ્ ઇત્યાદિનામભિઃ ।
યદ્ ગીતં તદ્ ઇદં મૂઢઃ પશ્યત્ય્ અઙ્ગ જગત્તયા ॥

નિસ્સ્પન્દ એવ સર્વસ્મિન્ સર્ગે તસ્માદ્ ધિ સંસૃતિઃ ।
પરિસ્પન્દો હિ વીચ્યાદિસ્ તદ્ અસ્પન્દં સમં પરમ્ ॥

ચિતસ્ સ એવ ચેત્ સ્પન્દસ્ તથાસ્પન્દશ્ ચ ભાવિતઃ ।
એકરૂપતયા નામ તત્ તદ્ અપ્ય્ અચલં શિવમ્ ॥

સર્ગશ્ ચિત્સ્પન્દમાત્રાત્મા સમ્યગ્દૃષ્ટો વિલીયતે ।
ઉદેત્ય્ અસમ્યગ્દૃષ્ટાત્મા રજ્જ્વાં સર્પભ્રમો યથા ॥

સસ્પન્દા ચિચ્ ચિદભિધા નિસ્સ્પન્દા ત્વ્ ઇયમ્ આતતા ।
તુર્યાતીતપદારૂઢા વાચા વક્તું ન પાર્યતે ॥

શાસ્ત્રસજ્જનસમ્પર્કસન્તતાભ્યાસયોગતઃ ।
કાલેનામલતાં યાતે ચેતસીન્દાવ્ ઇવોદિતે ॥

એતત્ કેવલમ્ આભાતં સ્વાનુભૂતિગિરાતતમ્ ।
કથ્યતે સ્વાનુભૂતેસ્ તુ સ્વયં સ્વં રૂપમ્ આત્મના ॥

પ્રાપ્તો ઽસિ ભાવં સ્વમ્ અનાદિમધ્યમ્ અત્રૈવ તિષ્ઠેષ્ટપદે નિવિષ્ટઃ ।
નીરૂપનિર્ભેદમહાચિદાત્મા જાતો ઽસિ સાધો ખલુ વીતશોકઃ ॥