મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.104

એવં ચૈતન્ મહાબુદ્ધે યાદૃશં કારણં પરમ્ ।
તાદૃશં કાર્યમ્ એવેદં જગદ્ ઇત્ય્ એવ વેદ્મ્ય્ અહમ્ ॥

યત્ર કારણતા તત્ર કાર્યં સમુપપદ્યતે ।
યન્ ન કારણમ્ એવાદૌ તસ્માત્ કાર્યં કુતો ભવેત્ ॥

નેહાસ્તિ કારણં કિઞ્ચિન્ ન ચ કાર્યં કદાચન ।
વિદ્યમાનમ્ ઇદં સર્વં શિવં શાન્તમ્ અજં જગત્ ॥

જાયતે કારણાત્ કાર્યં યત્ તત્ કારણવદ્ ભવેત્ ।
યન્ ન જાયત એવેહ તસ્મિન્ સદૃશતા કુતઃ ॥

બીજમ્ એવ ન યસ્યાસ્તિ તત્ કથં વદ જાયતે ।
અપ્રતર્ક્યમ્ અનાખ્યં ચ યન્ ન તસ્યેહ બીજતા ॥

દેશકાલવશાત્ સર્વા હેતુમત્યઃ પ્રમોપમાઃ ।
અકર્તૃ બ્રહ્મ વિષયઃ પ્રમાકારણયોઃ કથમ્ ॥

અકર્તૃકર્મકરણે નાસ્તિ કારણતા શિવે ।
તસ્માદ્ અકારણં નાસ્તિ જગચ્છબ્દાર્થવેદનમ્ ॥

બ્રહ્મૈવ સ્વં સ્વરૂપં સદ્ યત્ સ્થિતં ધારયત્ તતમ્ ।
અસમ્યગ્દર્શિવિષયં તદ્ એવ જગદ્ આચિતમ્ ॥

ચિન્માત્રમ્ અજરં શાન્તં યદ્ એકં તત્ પ્રગીયતે ।
તેનૈવાજં જગદ્બ્રહ્મ સચ્ છાન્તં બુધ્યતે વપુઃ ॥

અસ્ય સ્વ એવ યો ભાવશ્ ચેતસઃ પૃથિવીપતે ।
સ એવ નાશઃ કથિતશ્ ચાનુભૂતશ્ ચ પણ્ડિતૈઃ ॥

ચિત્તં નાશસ્વભાવં ત્વં વિદ્ધિ નાશાત્મકં નૃપ ।
ક્ષણનાશાય સઙ્કલ્પશ્ ચિત્તશબ્દેન કથ્યતે ॥

અસઙ્કલ્પનમાત્રેણ સમ્યગ્જ્ઞાનોદયં વિના ।
સઙ્કલ્પઃ ક્ષીયતે સિદ્ધ્યૈ સ્વયમ્ એવાસદાત્મકઃ ॥

નામ્નૈવાઙ્ગીકૃતાભાવં યદ્ અવિદ્યેતિ કથ્યતે ।
વિદ્યમાનં કથં તત્ સ્યાચ્ ચિત્તં તામરસેક્ષણ ॥

હસ્તાવ્ ઉત્ક્ષિપ્ય યો બ્રૂતે શૂદ્રો ઽસ્મીતિ ભૃશં ગિરા ।
કથં સ વિપ્રો ભવતિ વિપ્રત્વં તસ્ય કીદૃશમ્ ॥

વિવૃત્તધાતુર્ અત્યુચ્ચૈર્ મૃતો ઽસ્મીતિ વિરૌતિ યઃ ।
મૃતમ્ એવાઙ્ગ તં વિદ્ધિ જીવિતં તસ્ય તુ ભ્રમઃ ॥

ભ્રમાકૃતિ યદ્ અસ્તીહ દૃશ્યતે ઽલાતચક્રવત્ ।
મૃગતૃષ્ણાદ્વિચન્દ્રાદિબાલવેતાલકાદિવત્ ॥

તત્ કથં કિલ નામ સ્યાત્ સત્યં ભ્રમભરાત્મકમ્ ।
અજ્ઞાનભ્રાન્તિર્ એવાતશ્ ચિત્તમ્ ઇત્ય્ એવ કથ્યતે ॥

અજ્ઞાનમ્ ઉચ્યતે ચિત્તમ્ અસત્ સદ્ ઇવ સંસ્થિતમ્ ।
મિથ્યાભ્રમં નિરાકારં કેશોણ્ડુકમ્ ઇવામ્બરે ॥

એવમ્ અજ્ઞાનમ્ એવૈતચ્ ચિત્તશબ્દેન કથ્યતે ।
તન્નાશશ્ ચેતસો નાશશ્ ચિત્તત્યાગસ્ સ એવ ચ ॥

અજ્ઞાનં કીદૃશં દેવ કથં ચૈતદ્ વિનશ્યતિ ।
સમાસેનેતિ ભગવન્ વદ મે વદતાં વર ॥

યદ્ અસંવેદનં સમ્યગ્ વસ્તુનો રાજસત્તમ ।
દૃષ્ટાદૃષ્ટસ્ય કુમ્ભાદેસ્ તદ્ અજ્ઞાનમ્ ઇતિ સ્મૃતમ્ ॥

અસંવેદનમ્ અજ્ઞાનં જ્ઞાનં સંવેદનં ભવેત્ ।
અજ્ઞાનસ્ય ત્વ્ અસંવિત્તેર્ જ્ઞાનાત્ સંવેદનાત્ ક્ષયઃ ॥

જલજ્ઞાનં મુધાભ્રાન્તિસ્ સાધો મરુમરીચિષુ ।
નૈતજ્ જલમ્ ઇતિ જ્ઞાનાત્ સંવિત્તિઃ પ્રવિલીયતે ॥

ઇદં ચિત્તમ્ ઇતિ પ્રૌઢં યદ્ અજ્ઞાનમ્ અલં હૃદિ ।
નાસ્તિ ચિત્તમ્ ઇતિ જ્ઞાનાત્ તત્ સમૂલં વિનશ્યતિ ॥

યથા રજ્જ્વાં ભુજઙ્ગત્વમ્ અજ્ઞાનભ્રમસમ્ભવમ્ ।
ન સર્પો ઽયમ્ ઇતિ જ્ઞાનાદ્ ધૃદિ રૂઢાત્ પ્રણશ્યતિ ॥

ચિત્તં મનો ઽહમ્ ઇત્ય્ અન્તર્ યાવદ્ અજ્ઞાનસમ્ભવઃ ।
તાવચ્ ચિત્તં મનો માયા ભવત્ય્ એવ ન સંશયઃ ॥

ચિત્તં નાસ્ત્ય્ અહમ્ ઇત્ય્ અન્તર્ યાવજ્ જ્ઞાનોદયો ભવેત્ ।
તાવચ્ ચિત્તં મનો માયા નાસ્ત્ય્ એવાત્ર ન સંશયઃ ॥

મિથ્યાયક્ષભ્રમો યાવત્ તાવદ્ યક્ષો હિ દૃશ્યતે ।
મિથ્યાયક્ષભ્રમે શાન્તે કુતો યક્ષસ્ય સમ્ભવઃ ॥

ન ચિત્તમ્ અસ્તિ નો ચૈત્તમ્ અહઙ્કારાદિસંયુતમ્ ।
કિઞ્ચિદ્ એવ જગત્ય્ અસ્મિન્ સંવિદ્ એકાસ્તિ નિર્મલા ॥

તયા સઙ્કલ્પચિત્તાદિ કૃતમ્ આસીદ્ વિમૂઢયા ।
યદ્ યત્ સઙ્કલ્પ્ય તત્ સર્વં પરિત્યક્તં પ્રબુદ્ધયા ॥

સઙ્કલ્પેન યદ્ આયાતિ તત્ સઙ્કલ્પેન ગચ્છતિ ।
પવનેન મહાબાહો જ્વાલાજાલમ્ ઇવાનલે ॥

આત્મતત્ત્વૈકઘનયા તત્ તયા બ્રહ્મસત્તયા ।
જગત્ સર્વમ્ અભિવ્યાપ્તં સમુદ્ર ઇવ વારિણા ॥

નાહમ્ અસ્મિ ન ચાન્યો ઽસ્તિ ન ત્વં નૈતે ન ચિત્તકમ્ ।
નેન્દ્રિયાણિ ન ચાકાશમ્ આત્મૈવૈકો ઽસ્તિ નિર્મલઃ ॥

ઘટાદ્યાકારરૂપેણ સ એવાયં વિલોક્યતે ।
ઇદં ચિત્તમ્ અયં ચાહમ્ ઇતિ કેવ કુકલ્પના ॥

ન જાયતે ન મ્રિયતે કિઞ્ચિદ્ અસ્મિઞ્ જગત્ત્રયે ।
કેવલં વિલસત્ય્ આત્મા સદસદ્ભાવનાત્મના ॥

સર્વમ્ આત્મા પરં બ્રહ્મ સકૃત્ પ્રકટમ્ આતતમ્ ।
દ્વિત્વૈકત્વે ન વિદ્યેતે નિર્ભ્રાન્તિર્ ભવ સત્યતઃ ॥

સર્વેન્દ્રિયગુણાકારસ્ સન્ન્ એવાસિ સખે નભઃ ।
ન દહ્યસે મહાબુદ્ધે ન ચ ક્વચન લિપ્યસે ॥

ન તે વિનશ્યતિ સખે ન ચ કિઞ્ચિદ્ વિવર્ધતે ।
નિર્મલાકાશરૂપસ્ય ચૈકસ્યાનન્તરૂપિણઃ ॥

ઇચ્છાનિચ્છાત્મિકે શક્તી યે તવાપિ ત્વમ્ એવ તે ।
ન હ્ય્ અંશુવ્યતિરેકેણ શશાઙ્ક ઉપલભ્યતે ॥

ત્વમ્ અજરમ્ અપરં પરસ્વભાવં સકૃદ્ અમલં સતતં સદ્ એકરૂપમ્ ।
વિગલિતકલનં કલાખ્યલીલં સમુદિતમ્ આદ્યમ્ અજં તદ્ આત્મતત્ત્વમ્ ॥