મોક્ષોપાય · અધ્યાય 6.100

ઇતિ બ્રહ્મણિ વિશ્રાન્તિમ્ અવાપ્ય સ શિખિધ્વજઃ ।
મુહૂર્તમ્ આસીત્ સંશાન્તમના નિર્વાણદીપવત્ ॥

નિર્વિકલ્પસમાધાનપરિણત્યાસ્તમ્ ઈયિવાન્ ।
સ્વલીલયેતિ કુમ્ભેન સ ઝગિત્ય્ એવ બોધિતઃ ॥

રાજન્ન્ અજ્ઞાનનિદ્રાતઃ પ્રબુદ્ધો ઽસિ શિવસ્ સ્થિતઃ ।
કાર્યં નાસ્તમયેનેતો ન ચાનસ્તમયેન તે ॥

સકૃદ્ એવ વિભાતાત્મા તિષ્ઠાનિષ્ઠપદાત્મકઃ ।
કલાકલનનિર્મુક્તો જીવન્મુક્તો ઽઙ્ગ સામ્પ્રતમ્ ॥

કુમ્ભેન બોધિતસ્ ત્વ્ એવં સ બભૂવ પ્રબોધવાન્ ।
વિનિર્ગતો રરાજોચ્ચૈર્ મહામોહસમુદ્ગકાત્ ॥

વિશ્રાન્તધીઃ ક્ષણેનૈવ પશ્યન્ દૃશ્યસ્ય વસ્તુનઃ ।
અસત્તામ્ એવ મુક્તાત્મા લીલયા સમુવાચ હ ॥

જ્ઞાતપ્રાયમ્ અપીદં તુ યત્ પૃચ્છામિ તદ્ ઉચ્યતામ્ ।
ભૂયો નિપુણબોધાય મમ માનદ મોહહન્ ॥

શિવે શાન્તે નિરાભાસે પરે ઽનુલ્લઙ્ઘિતાત્મનિ ।
દ્રષ્ટૃદર્શનદૃશ્યાખ્યો વિશ્વાત્મા પ્રત્યયઃ કુતઃ ॥

સાધુ પૃષ્ટં મહારાજ રાજસે બોધભાસ્વતા ।
એતદ્ એવ હિ તે શિષ્ટં જ્ઞતાયાસ્ તદ્ ઇદં શૃણુ ॥

યદ્ ઇદં દૃશ્યતે કિઞ્ચિજ્ જગત્ સ્થાવરજઙ્ગમમ્ ।
સર્વં સર્વપ્રકારાઢ્યં કલ્પાન્તે તત્ પ્રણશ્યતિ ॥

તતસ્ સ્તિમિતગમ્ભીરં ન તેજો ન તમસ્ તતમ્ ।
મહાકલ્પવિલાસાન્તે સત્ સારમ્ અવશિષ્યતે ॥

ચિન્માત્રમ્ અમલં કાન્તમ્ આભાતમ્ અમલં નભઃ ।
સમસ્તકલનોન્મુક્તં યુક્તં પરમયા શ્રિયા ॥

યદ્ એકોદિતમ્ અત્યચ્છં શાન્તમ્ આતતમ્ ઉજ્જ્વલં ।
પરમાત્માત્મકં તેજસ્ સ્તિમિતં જ્ઞપ્તિમાત્રકમ્ ॥

અપ્રતર્ક્યમ્ અવિજ્ઞેયં સમં શિવમ્ અનિઙ્ગનમ્ ।
બ્રહ્મ નિર્વાણમ્ આપૂર્ણમ્ આઘૂર્ણદ્ ઇવ સમ્પદા ॥

અણીયસામ્ અણીયસ્ તત્ સ્થવિષ્ઠં ચ સ્થવીયસામ્ ।
ગરીયસાં ગરિષ્ઠં ચ શ્રેષ્ઠં ચ શ્રેયસામ્ અપિ ॥

ઈદૃશં તત્ પરં સૂક્ષ્મં તસ્યાગ્રે યદ્ ઇદં નભઃ ।
અણોઃ પાર્શ્વે મહામેરુર્ ઇવ સ્થૂલાત્મ લક્ષ્યતે ॥

ઈદૃશં તત્ પરં સ્થૂલં તસ્યાગ્રે યદ્ ઇદં જગત્ ।
પરમાણુવદ્ આભાતિ ક્વચિદ્ એવ ન ભાતિ વા ॥

ઈદૃશં તદ્ ગરિષ્ઠં ચ જગદ્રાજ્યં યદ્ અક્ષતમ્ ।
બુદ્ધ્વૈતદ્ અમલં શાન્તં જરત્તૃણલવાયતે ॥

ઈદૃશં તત્ પરં શ્રેયસ્ તસ્મિન્ સતિ યદ્ ઈશ્વરે ।
જગત્પદાર્થસાર્થશ્રીસ્ સ્વસત્તોદેતિ વેદનાત્ ॥

તત્ સારમ્ એકમ્ એવેહ વિદ્યતે ભૂપતે તતમ્ ।
એકમ્ એકાન્તબુદ્ધ્યાત્તં નૈકમ્ અપ્ય્ અદ્વિતાવશાત્ ॥

તસ્માદ્ દ્વિતીયા કલના કાચિન્ નામ ન વિદ્યતે ।
આત્મતત્ત્વમ્ અલં ભાતં તદ્ એવાપૂર્ણમ્ અક્ષતમ્ ॥

સંસ્થિતં સર્વદા સર્વં સર્વાકારમ્ ઇવોદિતમ્ ।
અવાચ્યત્વાદ્ અલભ્યત્વાત્ તન્ ન કાર્યં ન કારણમ્ ॥

પ્રત્યક્ષાદેર્ અગમ્યત્વાત્ કિમ્ અપ્ય્ એકમ્ તદ્ ઉત્તમમ્ ।
સર્વં સર્વાત્મકં સૂક્ષ્મમ્ અચ્છાનુભવમાત્રકમ્ ॥

તસ્યાનાખ્યસ્ય રૂપસ્ય નિર્ગતસ્ય પ્રમાદૃશઃ ।
સતો વાપ્ય્ અસતો વાપિ કથં કારણતા ભવેત્ ॥

યદ્ વૈ ન કસ્યચિદ્ બીજમ્ અનાખ્યત્વાન્ ન કારણમ્ ।
ન કિઞ્ચિજ્ જાયતે તસ્માત્ પ્રમાણાતિગતાત્મનઃ ॥

અકર્તૃકર્મકરણમ્ સત્યં ચિદ્ઘનમ્ અક્ષતમ્ ।
આત્મરૂપમ્ અનાભાસં સ્વસંવેદનલક્ષણમ્ ॥

તસ્માન્ ન જાયતે કિઞ્ચિત્ પરસ્માદ્ બ્રહ્મણો મુને ।
કથં કિલ વદાવ્યક્તે સ્યાજ્ જન્યજનકક્રમઃ ॥

ન કિઞ્ચિજ્ જાયતે શાન્તે ન ચ કિઞ્ચિત્ પ્રલીયતે ।
સ્વસત્તયા સ્થિતં બ્રહ્મ ન બીજં ન ચ કારણમ્ ॥

શુદ્ધાનુભવમાત્રં તત્ તસ્માદ્ અન્યન્ ન વિદ્યતે ।
કિઞ્ચિજ્ જગદહન્તાદિ તદ્ એવાનન્તમ્ અસ્તિ હિ ॥

શિવે જગદહન્તાદિ મુને નાસ્તીતિ વેદ્મ્ય્ અહમ્ ।
સર્ગવેદનમ્ આભાતિ કથમ્ એતદ્ વદાશુ મે ॥

ચિત્સારં તદ્ અનાદ્યન્તં તત્ સ્વસંવિદિ તિષ્ઠતિ ।
તત્ તદ્ભવનમ્ અત્યચ્છં તત્તામાત્રં જગદ્ વિદુઃ ॥

ચિત્સ્વાત્મકચનં નામ યદ્ અસમ્ભવચેત્યદૃક્ ।
તદ્ અહંવેદનં વિદ્ધિ વિરાડાત્મ જગત્ સ્થિતમ્ ॥

વાતસ્ય વાતસ્પન્દસ્ય યથા ભેદો ન વિદ્યતે ।
શૂન્યત્વખત્વોપમયોશ્ ચિન્માત્રાહન્ત્વયોસ્ તથા ॥

જલે ઽસ્તિ દેશકાલાત્તે યથોર્મ્યાદિ સકારણમ્ ।
પરે ઽસ્ત્ય્ અદેશકાલાત્તે તથા જગદ્ અકારણમ્ ॥

જલાદૌ યત્ તરઙ્ગાદિ તત્ સકારણમ્ અસ્ત્વ્ ઇહ ।
પરે જગદહન્તાદિ નાકારણમ્ અવૈમ્ય્ અહમ્ ॥

ઇદાનીં ભવતા જ્ઞાતમ્ એતત્ સત્યં મહીપતે ।
ઇદં જગદહન્તાદિ નેહ કિઞ્ચન વિદ્યતે ॥

જગચ્છબ્દાર્થરહિતં જગદ્ અસ્તિ શિવાત્મકમ્ ।
વ્યોમ્ન્ય્ એવ નિર્મિતં શાન્તં વ્યોમ્નસ્ સૂક્ષ્મતરેણ વા ॥

યથા નભસિ શૂન્યત્વં તથેદં બ્રહ્મણિ સ્થિતમ્ ।
સદસદ્વસ્તુરૂપેણ ન વા રૂપેણ કેનચિત્ ॥

એવંરૂપં જગદ્ ઇદં સમ્યગ્જ્ઞાનાચ્ છિવં ભવેત્ ।
સમ્યગ્જ્ઞાનપ્રભાવેણ વિષમ્ અપ્ય્ અમૃતં ભવેત્ ॥

અસમ્યગ્જ્ઞાનમ્ અખિલં જગદ્ દુઃખપ્રદં પરમ્ ।
વિષબુદ્ધ્યામૃતમ્ અપિ ભુક્તં વિષરસાયતે ॥

ઈશ્વરત્વાદ્ યથા વેત્તિ યદ્ યદ્ એષ ચિદીશ્વરઃ ।
તત્ તથૈવાશુ ભવતિ તાદૃગ્રૂપતયા શિવમ્ ॥

યથા જ્વાલાભ્રમાલા વા વિચિત્રાકારવિભ્રમૈઃ ।
તિષ્ઠત્ય્ અનન્યરૂપૈવ બ્રહ્મસત્તા તથૈવ હિ ॥

યત્ પરં ચિત્સ્વરૂપેણ સ્થિતમ્ આત્મનિ મન્થરમ્ ।
તત્ તેનેદમ્ અહન્તાદિ જગદાદ્ય્ એવ લક્ષ્યતે ॥

કેવલં પરમ્ એવેત્થં પરમં ભાસતે શિવમ્ ।
કુતો જગદહન્તાદિ પ્રશ્ન એવેહ નોચિતઃ ॥

યદ્ વસ્તુ વિદ્યમાનં સત્ પ્રશ્નસ્ તત્ર વિરાજતે ।
પ્રેક્ષિતં યત્ તુ નાસ્ત્ય્ એવ પ્રેક્ષાપ્રશ્નેન તત્ર કિમ્ ॥

સન્નિવેશં વિના સત્તા યથા હેમ્નો ન વિદ્યતે ।
તથા જગદહમ્ભાવં વિના નેશસ્ય સંસ્થિતિઃ ॥

અકારણત્વાન્ નાસ્તીદં બ્રહ્મૈવેત્થં વિજૃમ્ભતે ।
અજૃમ્ભમાણમ્ એવાહંજગત્ત્વેનેહ સંસ્થિતમ્ ॥

યન્મયા એવ તેનૈવ મિથસ્ સમ્પ્રેરિતાશયમ્ ।
ચમત્કુર્વન્ત્ય્ અમી ભાવાઃ પઞ્ચેષુ મિથુનૌઘવત્ ॥

ચિન્માત્ર એવ ચિન્માત્રં ચિન્માત્રેણૈવ ચીયતે ।
નાનાત્મનેવાનાનૈવ સ્વાત્મનાત્માપ્ય્ અનાત્મવત્ ॥

પૂર્ણાત્ પૂર્ણમ્ ઉદ્ધરન્તિ પૂર્ણાત્ પૂર્ણાનિ ચક્રિરે ।
ભવન્તિ પૂર્ણાત્ પૂર્ણાનિ પૂર્ણમ્ એવાવતિષ્ઠતે ॥

ચિન્માત્રમ્ એવ કચતિ યચ્ ચિન્માત્રતયાત્મનિ ।
અકચત્ ત્વ્ એવ તન્ નામ કચિતં સર્ગવેદનમ્ ॥

અહં ચિતા ચિદ્ એવાસૌ ભવતીવ સ્વયં સ્વતઃ ।
અભવન્ત્ય્ એવ રૂપં સ્વમ્ અત્યજન્તી નિરામયમ્ ॥

ચિતો રૂપમ્ અનાદ્યન્તં મનોરૂપમ્ અનન્તકમ્ ।
સમ્રાટ્છરીરમ્ આભાસિ ભવતીવ સ્વયમ્ભુવઃ ॥

પશ્યત્ય્ અથાસદ્ એવેદં સ્વરૂપત્વાત્ સદ્ એવ વા ।
ભાવનાદ્ ઘનતામ્ એતિ દૃશ્યં ભવતિ ચ ક્રમાત્ ॥

શાન્તં જગત્પ્રસરરૂપતયા સ્વભાવશબ્દાર્થમુક્તમ્ ઇદમ્ અવ્યપદેશ્યમ્ એકમ્ ।
વસ્તુસ્થિતં નિજચમત્કરણાવલોકરૂપં જગત્ત્વરહિતાનુભવાત્મતત્ત્વમ્ ॥